Ḳadınların işgücüne iştirâki (female labour force participation, FLFP), bu taḥḳîḳde 18–64 yaşındaki bir ḳadının çalışıyor yâḫud fiʿâl sûrette iş arıyor olmasıyla taʿrîf olunan ikili bir emek piyasası hâlidir. Loredana Sulejmani ile Elena Polo, Ġarbî Balkanlardaki altı iḳtiṣâd ile komünizm sonrasında Avrupa Birliği’ne âżâ olmuş 11 memleket arasındaki ḳadınların işgücüne iştirâk farḳının ne miḳdârının ḳadınların müşâhede olunabilir ḫuṣûṣiyyetlerinden, ne miḳdârının ise bu ḫuṣûṣiyyetlerin muḫtelif iḳtiṣâdî ve müʾessesî muḥîtlerde iştirâke dönüşme tarzından neşʾet etdiğini tedḳîḳ etmektedir. Taḥḳîḳ, 2022 Life in Transition Survey IV verilerinden teşkîl olunan 6332 ḳadınlık müşterek numûne üzerinde bölgesel probit modelleri, interaction testleri ve doğrusal olmayan Fairlie decomposition kullanmaktadır.

Esâs nüfûs-ağırlıklı netîcede PCEU-11 grubunun taḫmîn olunan ḳadın işgücüne iştirâki %78,25, WB-6 grubunun ise %61,31’dir. İki grup arasındaki 16,94 yüzde puanlık farḳın 5,72 puanı, yaʿnî %33,8’i taʿlîm, ṣıḥḥat, sinn ve ḫâne terkîbi gibi müşâhede olunan ḫuṣûṣiyyetlerin tevzîʿindeki farḳlarla alâḳalıdır. Bâḳî 11,21 puan, yaʿnî %66,2, katsayı farḳlarıyla modelde doğrudan müşâhede olunmayan siyâḳî unsurları bir arada ihtivâ eden îżâḥ olunmamış cüzʾde kalmaktadır.

Bölgesel probit netîcelerinde yüksek taʿlîm ḳadınların işgücüne iştirâkiyle her iki bölgede de müsbet sûrette alâḳalıdır; lâkin bu alâḳa Ġarbî Balkanlarda çok daha büyüktür. Düşük taʿlîm seviyesi merciʿ alındığında yüksek taʿlîm WB-6’da 34,5 yüzde puanlık, PCEU-11’de 15,9 yüzde puanlık daha yüksek iştirâk iḥtimâliyle alâḳalıdır. Buna muḳābil, 0–5 yaşındaki her ilâve çocuk WB-6’da taḳrîben 5,8, PCEU-11’de taḳrîben 10,1 yüzde puan daha düşük iştirâk iḥtimâliyle alâḳalıdır.

Taḥḳîḳin başlıca tefsîr ḥaddi sebebiyyettir. Kesitsel müşâhede tasarımı; taʿlîm, ṣıḥḥat, ḫâne yapısı yâḫud çocukların ḳadınların işgücüne iştirâki üzerindeki sebebî teʾsîrini taʿyîn etmemektedir. Kezâ Fairlie decomposition içindeki %66,2’lik îżâḥ olunmamış ḳısım, muʿayyen bir müʾessesenin, Avrupa Birliği âżâlığının, çocuk bakım niẓâmının yâḫud kültürel bir ʿâmilin doğrudan teʾsîri diye tefsîr olunamaz.

Ġarbî Balkanlar ile Komünizm Sonrası Avrupa Birliği Memleketleri Arasındaki Ḳadın İşgücüne İştirâk Farḳı Nedir?

Taḥḳîḳin esâs nüfûs-ağırlıklı taḥlîl numûnesinde ḳadınların işgücüne iştirâk nisbeti PCEU-11 için %78,25, WB-6 için %61,31’dir; aradaki 16,94 yüzde puanlık farḳ PCEU-11 lehinedir. Bu ḳıymet, taḥḳîḳ dâhilindeki Fairlie decomposition’ın ibtidâî farḳıdır ve muḫtelif veri menbaʿı, yaş ḥudûdu yâḫud numûne taʿrîfi kullanan târîḫî mücmel nisbetlerle doğrudan aynı istatistik diye telâḳḳî olunmamalıdır.

WB-6 grubu Arnavutluk, Bosna-Hersek, Kosovo, Karadağ, Kuzey Makedonya ve Sırbistan’dan müteşekkildir. PCEU-11 grubu ise Bulgaristan, Hırvatistan, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Macaristan, Letonya, Litvanya, Polonya, Romanya, Slovak Cumhuriyeti ve Slovenya’yı ihtivâ eder.

İki grup, sosyalist devrinden gelen yüksek ḳadın istiḫdâmı mîrâsı ve 1990 sonrasındaki iḳtiṣâdî intıḳāl tecrübeleri sebebiyle muḳāyese edilmektedir. Muḥaḳḳıḳların gerekçesi, Ġarbî Balkanları bütün Avrupa Birliği ile muḳāyese etmek yerine, benzer târîḫî başlangıç noḳṭalarına mâlik, lâkin Avrupa bütünleşmesi ve müʾessesî taḥavvül cihetinden bilâḫare muḫtelif yollar taʿḳîb etmiş iḳtiṣâdlarla muḳāyesenin daha maʿnâlı bir siyâset miʿyârı teşkîl etmesidir.

Taḥḳîḳin İki Farżiyesi

Birinci farżiye, ferdî ve ḫâne ḫuṣûṣiyyetlerinin ḳadınların işgücüne iştirâkiyle münâsebetinin WB-6 ile PCEU-11 arasında muḫtelif olduğunu ileri sürmektedir. İkinci farżiye ise bölgesel iştirâk farḳının yalnız bir ḳısmının ḳadınların müşâhede olunan ḫuṣûṣiyyetlerindeki farḳlarla îżâḥ olunabileceğini, büyük ḳısmının ise bu ḫuṣûṣiyyetlerin işgücü iştirâkine muḫtelif sûrette dönüşmesi ve müşâhede olunmayan iḳtiṣâdî/müʾessesî şerâʾitle alâḳalı olacağını öngörmektedir.

Netîceler birinci farżiyeyi ḳısmen, ikinci farżiyeyi ise açık sûrette teʾyîd etmektedir. Ḫuṣûṣan yüksek taʿlîm, sinn profili ve küçük çocukların mevcûdiyyetinde bölgeler arasında bâriz farḳlar vardır; ṣıḥḥat, anʿanevî erkek-geçindiren normu ve izdivâc gibi baʿżı müteġayyirlerin münâsebetleri ise iki bölgede daha müşâbihtir.

Niçin Yalnız Ḳadınların Taʿlîm Seviyesine Baḳmaḳ Kâfî Değildir?

Taḥḳîḳin mefhûmî mebdeʾi, beşerî sermâyenin emek piyasası netîcesine dönüşmesinin yalnız ferdin taʿlîm seviyesine tâbiʿ olmadığıdır. Aynı taʿlîm seviyesine mâlik ḳadınlar muḫtelif emek talebi, sektör yapısı, bakım altyapısı, ulaştırma imkânları, ictimâʿî ḥimâye niẓâmı, çalışma esnekliği ve müʾessesî muḥît içinde muḫtelif iştirâk iḥtimâllerine mâlik olabilirler.

Bu tefrîḳ siyâset cihetinden mühimdir. Bölgesel farḳ ağırlıklı olarak ḳadınların taʿlîm, ṣıḥḥat yâḫud ḫâne ḫuṣûṣiyyetlerinden neşʾet etseydi siyâsetin evveliyyeti ağırlıklı olarak ferdî menâbiʿi inkişâf ettirmek olurdu. Farḳ esâsen aynı ḫuṣûṣiyyetlerin muḫtelif iḳtiṣâdî muḥîtlerde muḫtelif netîceler vermesiyle alâḳalı ise, yalnız ḳadınların taʿlîmini yükseltmek kâfî olmayabilir; emek talebiyle müʾesseselerin de taḥavvül etmesi lâzımdır.

Yüksek Taʿlîm Niçin Merkezî Bir Bulgudur?

Yüksek taʿlîm, taḥḳîḳin iki bölgesel probit modelindeki en ḳuvvetli müsbet münâsebetlerden biridir. Düşük orta taʿlîm yâḫud daha aşağı taʿlîm seviyesi merciʿ alındığında:

Üst orta taʿlîm seviyesindeki bölgesel farḳ küçüktür; asıl tefrîḳ yüksek taʿlîmde zuhûr eder. WB-6’da yüksek taʿlîmin iştirâkle münâsebeti PCEU-11’e nisbetle taḳrîben 18,6–19 yüzde puan daha büyüktür.

Menbaʿın münâḳaşasına göre bu örüntü, Ġarbî Balkanlarda yüksek taʿlîmin ḳadınlar için resmî istiḫdâma girişte daha intihâbî bir eşik yâḫud geçit vazîfesi görmesiyle muvâfıḳ olabilir. Lâkin taḥḳîḳ bu mekanizmayı doğrudan imtiḥân etmemektedir; bu tefsîr, literatür ve memleket seviyesindeki siyâḳ göstergeleriyle desteklenen îżâḥî bir tefsîrdir.

Taʿlîm ile İstiḫdâm Arasında Otomatik Bir İntiḳāl Yoktur

Menbaʿın 22–24. ṣaḥîfelerindeki Şekil 4–6 bu tefrîḳi müşâhedeye açar. Ġarbî Balkanlarda ḳadınların yüksek taʿlîme erişimi ekser memleketlerde daha düşüktür; aynı zamanda taʿlîmden işe intıḳālde genç ḳadınlar arasında daha yüksek NEET nisbetleri ve orta/yüksek taʿlîmli ḳadınlar arasında daha yüksek işsizlik görülmektedir.

Menbaʿda naklolunan 2022 memleket göstergelerinde yüksek taʿlîm seviyesindeki ḳadın nisbeti Bosna-Hersek’te taḳrîben %13’ten Arnavutluk’ta taḳrîben %21’e kadar değişirken, baʿżı PCEU-11 memleketlerinde %37–46 aralığına ulaşmaktadır. Genç ḳadınlarda ne taʿlîmde ne istiḫdâmda ne de taʿlîm programında bulunma nisbeti Arnavutluk’ta %22 ve Kosovo’da %31 olarak verilirken Çek Cumhuriyeti, Slovenya, Hırvatistan ve Estonya’da taḳrîben %6–9 aralığındadır.

Bu göstergeler esâs LiTS probit modelinin cüzʾü değildir; müellifler tarafından netîcelerin iḳtiṣâdî siyâḳını münâḳaşa etmek için kullanılan hâricî memleket-seviyesi göstergelerdir. Bu sebeple doğrudan mikroekonometrik katsayıların sebebi diye telâḳḳî olunamazlar.

Küçük Çocukların İştirâkle Münâsebeti

0–5 yaşındaki çocukların adedi her iki bölgede de daha düşük ḳadın işgücüne iştirâkiyle alâḳalıdır. Survey-design ortalama marjinal teʾsîrler:

0–5 yaş grubundaki bölgesel farḳ iḥṣâʾî cihetten daha bârizdir. Pooled interaction modelinde küçük çocuk müteġayyirinin bölgesel interaction katsayısı −0,270 ve p = 0,013’tür. Çocuk müteġayyirlerinin birlikte imtiḥân edildiği Wald sınaması da bölgesel müsâvâtı reddeder: F(2,832) = 3,16 ve p = 0,043.

Menbaʿ ayrıca çocuk adedini kategorik sûrette imtiḥân ettiğinde PCEU-11’de ilk 0–5 yaş çocuğunun taḳrîben 19,6 yüzde puan, ikinci çocuğun ilâve 8,0 yüzde puan; WB-6’da ise ilk çocuğun 9,6 ve ikinci çocuğun ilâve 5,9 yüzde puanlık daha düşük iştirâk iḥtimâliyle alâḳalı olduğunu bildirir. Bu netîce, doğrusal çocuk adedi müteġayyirinin azalan marjinal münâsebeti ortalama bir katsayıda cemʿ ettiğini göstermektedir.

Küçük Çocuk Cezâsının PCEU-11’de Daha Büyük Olması Ne Maʿnâya Gelir?

Bu bulgu, Ġarbî Balkanlarda çocuk bakımının daha kolay olduğu maʿnâsına gelmez. Menbaʿ, PCEU-11’deki daha büyük 0–5 yaş çocuk katsayısını uzun evde bakım izinleri, üç yaş altındaki çocuklar için mahdûd resmî bakım ve çalışan annelerin seçilimi gibi muḥtemel siyâḳlarla münâḳaşa etmektedir; lâkin mevcûd kesitsel model bu mekanizmaları sebebî olarak birbirinden tefrîḳ edemez.

Müelliflerin münâḳaşasında resmî çocuk bakım ḫidmetlerine erişim iki bölgede de taḥdîdler gösterebilir. LiTS verisinde altı yaş ve altı çocukları olan ḫânelerin bakım müʾessesesi kullandığını bildirme nisbeti WB-6’da taḳrîben %40, PCEU-11’de taḳrîben %65’tir. WB-6’da bakım müʾessesesinin uzaklığı yâḫud maliyeti gibi erişim müşkilâtı daha sıḳ bildirilmektedir.

Bununla beraber WB-6’da zâten işgücünün hâricinde bulunan ḳadın nisbetinin daha yüksek olması, yeni bir çocuğun “iştirâkten çıkardığı” müşâhede olunan ḳadın grubunu daha intihâbî hâle getirebilir. Binâʾenaleyh daha küçük taḫmînî çocuk katsayısı, bakım müşkilinin daha küçük olduğunun doğrudan delîli değildir.

Ṣıḥḥat, Cinsiyet Normları ve İzdivâc

Kötü öz-bildirilen ṣıḥḥat, WB-6’da taḳrîben 10,0 ve PCEU-11’de 9,1 yüzde puan daha düşük ḳadın işgücüne iştirâkiyle alâḳalıdır. Bu iki taḫmîn birbirine pek yaḳındır ve menbaʿ ṣıḥḥati iki bölgede müşterek bir ḳayd olarak tefsîr etmektedir. Bununla beraber ṣıḥḥat ile çalışmanın ciheti ters sebebiyyete açık olduğundan netîce sebebî değildir.

“Erkeğin para kazanması, ḳadının ev ve ʿâile ile meşgūl olması lâzımdır” reʾyine muvâfaḳat WB-6’da taḳrîben 6,8, PCEU-11’de 4,7 yüzde puan daha düşük işgücü iştirâkiyle alâḳalıdır. Lâkin bu tavrın iki bölgedeki tevzîʿleri birbirine nisbeten yaḳın olduğundan Fairlie decomposition’daki bölgesel farḳa katkısı taḳrîben 0,3 puanla mahdûd kalmaktadır.

İzdivâc WB-6’da taḳrîben 3,5, PCEU-11’de taḳrîben 3,0 yüzde puan daha düşük iştirâkle alâḳalıdır. Bölgesel farḳ küçüktür ve WB-6 taḫmîni baʿżı metânet kontrollerinde żaʿîflemektedir.

Şehrî Yerleşim ve Sinn Profili

Şehrî yerleşim WB-6’da taḳrîben 5,9 yüzde puan daha yüksek işgücüne iştirâk iḥtimâliyle alâḳalıdır; PCEU-11’deki 1,7 puanlık taḫmîn iḥṣâʾî olarak maʿnâlı değildir. Menbaʿ bunu Ġarbî Balkanlardaki muḥtemel mekânsal erişim farḳlarının tedḳîḳi için bir işâret sayar; ulaştırma, dijital irtibât, çocuk bakımı ve maḥallî işe erişim muḥtemel kanallardır, lâkin taḥḳîḳde doğrudan ölçülen mekanizmalar değildir.

İştirâk sinn ile doğrusal ilerlemez. Taḫmîn olunan iştirâk profili WB-6’da taḳrîben 40,3 yaşında, PCEU-11’de taḳrîben 42,2 yaşında zirveye ulaşmaktadır. Menbaʿ, ikinci dereceden sinn spesifikasyonunu beşer yıllık sinn gruplarıyla muḳāyese ederek metânet kontrolünden geçirmiştir.

Taḥḳîḳin Uṣûlü ve Bulguları

Veri Mecmûʿası ve Taḥlîl Numûnesi

Taḥḳîḳ EBRD ve World Bank’ın Life in Transition Survey IV 2022 verisini kullanmaktadır. LiTS-IV memleketler arasında aynı suʾâl formunu ve tevfîḳ edilmiş numûneleme yaklaşımını kullanır. Numûne çok merḥaleli küme tasarımıyla teşkîl olunur; ibtidâî numûneleme birimleri nüfûs büyüklüğüyle mütenâsib iḥtimâl ile seçilir, ardından ḫâneler numûnelenir ve her ḫâneden bir bâliġ esâs iştirâkçiyle mülâḳāt yapılır.

Taḥlîl 18–64 yaş ḳadın esâs iştirâkçilerle mahdûd tutulmuştur. Bütün model müteġayyirleri için complete-case yaklaşımı tatbîḳ olunduktan sonra müşterek taḥlîl numûnesi 6332 kişiden müteşekkildir:

Aynı numûne bölgesel probit modellerinde, pooled interaction modelinde, Fairlie decomposition’da ve esâs metânet kontrollerinde kullanılmıştır. Böylece model netîceleri arasındaki farḳların numûne terkîbindeki taġayyürden neşʾet etmesi azaltılmıştır.

Tâbiʿ ve Îżâḥ Edici Müteġayyirler

Tâbiʿ müteġayyir \(FLFP_{ic}\), ḳadın çalışıyor yâḫud fiʿâl sûrette iş arıyorsa 1; aksi hâlde 0’dır. Menbaʿ iştirâk hâlini mülâḳāttan evvelki yedi güne müteʿalliḳ öz-bildirime istinâden taʿrîf etmektedir.

Esâs îżâḥ edici müteġayyirler şunlardır:

• sinn ve sinnin murabbaʿı,
• 0–5 yaş çocuk adedi,
• 6–14 yaş çocuk adedi,
• ḫânede 65 yaş ve üzeri ferd bulunması,
• izdivâc hâli,
• üst orta taʿlîm/orta taʿlîm sonrası taʿlîm,
• yüksek taʿlîm,
• şehrî yerleşim,
• erkek-geçindiren anʿanevî cinsiyet reʾyine muvâfaḳat,
• kötü öz-bildirilen ṣıḥḥat,
• ḫânenin 10 basamaklı sübjektif refâh merdivenindeki mevḳiʿi.

Bölgeye Maḫṣûṣ Probit Modeli

Her bölge için kullanılan esâs probit modeli:

\[ P(FLFP_{ic}=1\mid X_{ic},c\in r) = \Phi\left( \alpha_r+\sum_{k=1}^{K}\beta_{kr}X_{kic}+\lambda_c \right), \quad r\in\{WB\!-\!6,PCEU\!-\!11\} \]

Burada \(FLFP_{ic}\), \(c\) memleketindeki \(i\) ḳadının işgücüne iştirâk hâlidir. \(\Phi\), standard normal tevzîʿin kümülatif tevzîʿ fonksiyonudur. \(\alpha_r\) bölgeye maḫṣûṣ s̱âbit ḥad, \(\beta_{kr}\) îżâḥ edici müteġayyir katsayıları ve \(\lambda_c\) memleket s̱âbit teʾsîrleridir.

Ḫâm probit katsayılarının muḫtelif numûnelerdeki miḳyâs farḳları sebebiyle doğrudan muḳāyesesi müşkil olduğundan taḥḳîḳin esâs tefsîrleri ortalama marjinal teʾsîrler (AME) üzerinden yapılmaktadır. AME, muʿayyen bir müteġayyirdeki taġayyürün taḫmîn olunan iştirâk iḥtimâliyle ortalama münâsebetini yüzde puan şeklinde daha doğrudan tefsîr etmeye imkân verir.

Pooled Interaction Modeli

Bölgesel katsayıların ḥaḳîḳaten muḫtelif olup olmadığını sınamak için 17 memleket birlikte modellenmiştir:

\[ P(FLFP_{ic}=1\mid X_{ic},R_c) = \Phi\left( \alpha + \sum_{k=1}^{K}\beta_kX_{kic} + \sum_{k=1}^{K}\theta_kR_cX_{kic} + \lambda_c \right) \]

\(R_c\), menbaʿda WB-6 için 0 ve PCEU-11 için 1 olarak taʿrîf olunmaktadır. \(\theta_k\) ḥadleri, ḫuṣûṣiyyetlerin iki bölgedeki münâsebetlerinin farḳlılaşıp farḳlılaşmadığını imtiḥân için kullanılır. Bütün bölgesel eğim interaction’ları ayrıca müşterek Wald testiyle sınanmıştır.

Menbaʿ dâhilî teknik not: Menbaʿ metni \(R_c=0\) WB-6 ve \(R_c=1\) PCEU-11 taʿrîfinden hemen sonra “müsbet katsayının Ġarbî Balkanlarda daha büyük teʾsîri gösterdiğini” yazmaktadır. Bu ibâre, muʿâdeledeki kodlama ve Tablo 2’deki işâret yapısıyla uyumsuz görünmektedir. Bu sebeple Verianla beyânı interaction’ların cihetini menbaʿda raporlanan bölgesel AME’ler ve Tablo 2’nin işâretleriyle birlikte mütâlaʿa etmekte, mezkûr cümleyi sessizce yeniden taʿrîf etmemektedir.

Fairlie Decomposition Neyi Ölçer?

Fairlie decomposition, ikili bir netîce olan ḳadın işgücüne iştirâkindeki iki bölge arasındaki mecmûʿ farḳı, ḳadınların müşâhede olunan ḫuṣûṣiyyetlerinin tevzîʿindeki farḳlarla alâḳalı “îżâḥ olunan” ḳısım ile müşterek müşâhede olunan ḫuṣûṣiyyetlerle îżâḥ olunamayan ve katsayı farḳlarıyla müşâhede olunmayan siyâḳı birlikte ihtivâ eden “îżâḥ olunmayan” ḳısma ayıran doğrusal olmayan bir decomposition usûlüdür.

Menbaʿda kullanılan esâs decomposition:

\[ \Delta FLFP=\Delta FLFP^{X}+\Delta FLFP^{U} \]

\[ \Delta FLFP^{X} = E\left[\Phi\left(X_{ic}'\beta^{Pooled}\right)\mid R_c=PCEU\!-\!11\right] - E\left[\Phi\left(X_{ic}'\beta^{Pooled}\right)\mid R_c=WB\!-\!6\right] \]

\[ \Delta FLFP^{U} = \Delta FLFP-\Delta FLFP^{X} \]

\(\Delta FLFP\) mecmûʿ bölgesel farḳtır. \(\Delta FLFP^{X}\), müşâhede olunan ḫuṣûṣiyyet tevzîʿlerindeki farḳla alâḳalı îżâḥ olunan cüzʾdür. \(\Delta FLFP^{U}\) ise mecmûʿ farḳtan îżâḥ olunan ḳısım çıkarıldıktan sonra bâḳî kalan îżâḥ olunmayan cüzʾdür. \(\beta^{Pooled}\), iki grubun birlikte kullanıldığı pooled probit modelinden elde olunan müşterek katsayı yapısıdır.

Fairlie usûlü ḳadınları taḫmîn olunan iştirâk iḥtimâllerine göre eşleştirir. Esâs nüfûs-ağırlıklı tatbîḳde müsâvî büyüklükte alt numûneler, müşâhede ağırlıklarıyla mütenâsib seçilme iḥtimâlleri kullanılarak replacement ile çekilir. Netîceler tesâdüfî eşleştirme ve covariate sırasının 1000 tekrârı üzerinden ortalanmıştır.

İḥṣâʾî belirsizlik, 17 memleket tabaḳasının her birinde ibtidâî numûneleme birimlerinin yeniden numûnelendiği 1000 bootstrap tekrârıyla mütâlaʿa edilmiş ve percentile %95 güven aralıkları raporlanmıştır.

Esâs Fairlie Decomposition Netîcesi

Bootstrap netîcelerinde mecmûʿ farḳın, îżâḥ olunan ḳısmın ve îżâḥ olunmayan ḳısmın %95 güven aralıkları sıfırı hâricde bırakmaktadır. Mecmûʿ farḳın taḫmîni 16,935; îżâḥ olunan ḳısım 5,724; îżâḥ olunmayan ḳısım 11,211 yüzde puandır.

Hangi Ḫuṣûṣiyyetler Îżâḥ Olunan Farḳa Maʿnâlı Katkı Verir?

Bu dört müteġayyir birlikte taḳrîben 3,65 yüzde puanlık katkı sağlamaktadır; bu, mecmûʿ iştirâk farḳının taḳrîben %21,6’sına ve îżâḥ olunan cüzʾün taḳrîben %63,8’ine muḳābildir.

Sinn profilinin noḳta taḫmîni 1,014 puan olmasına rağmen %95 güven aralığı −0,317 ile 2,486 arasında olduğundan sıfırı hâricde bırakmaz. Kezâ 6–14 yaş çocuklar, ḫânede yaşlı ferd bulunması, şehrî yerleşim, erkek-geçindiren normu ve idrâk olunan ḫâne refâhının katkılarının %95 güven aralıkları sıfırı ihtivâ etmektedir.

Îżâḥ Olunmayan %66,2 Nasıl Tefsîr Edilmelidir?

Îżâḥ olunmayan cüzʾ, “iḳtiṣâdî müʾesseselerin teʾsîri %66,2’dir” yâḫud “Avrupa Birliği âżâlığı farḳın %66,2’sini vücûda getirmiştir” maʿnâsına gelmez. Bu cüzʾ, aynı ölçülmüş ḫuṣûṣiyyetlerin iki bölgede muḫtelif katsayılarla alâḳalı olmasını, modele dâḫil olmayan müteġayyirleri ve sair müşâhede olunmayan siyâḳî farḳları birlikte ihtivâ eder; mevcûd tasarım bunları tek tek taʿyîn edemez.

Menbaʿ; emek talebi, istiḫdâm imkânları, çocuk bakım ḫidmetleri, ʿâile siyâsetleri, ictimâʿî ḥimâye, çalışma teşvîḳleri, ayrımcılık ve müʾessesî keyfiyyet gibi saḥaları muḥtemel siyâḳlar olarak münâḳaşa etmektedir. Lâkin bunların hiçbiri Fairlie decomposition’daki 11,21 puanın doğrudan sebebî menbaʿı diye ölçülmüş değildir.

Metânet Kontrolleri

Muḥaḳḳıḳlar netîcelerin tek bir model tercîḥine ziyâdesiyle tâbiʿ olup olmadığını müteʿaddid kontrollerle değerlendirmişlerdir:

• 25–54 yaş prime-age ḳadınlarla yeniden taḫmîn,
• leave-one-country-out taḥlîlleri,
• probit yerine logit metânet modeli,
• ikinci dereceden sinn yapısını beşer yıllık sinn kategorileriyle muḳāyese,
• çocuk adetlerini doğrusal ve kategorik sûrette modelleme,
• ḫâne refâhını doğrusal, ikinci dereceden ve hâricde bırakılmış sûrette sınama,
• variance inflation factor ile çoklu doğrusal irtibât kontrolü,
• link testleri ve bilgi kriterleri,
• decile calibration ve ROC alanı,
• Fairlie eşleştirmesinde muḫtelif tesâdüfî seed’ler ve 5000 tekrâr,
• müşterek destek alanıyla mahdûd decomposition.

Müşterek destek ḳaydı tatbîḳ olunduğunda mecmûʿ numûnenin taḳrîben %96’sı muhâfaza olunur. Îżâḥ olunan cüzʾ 5,72’den 3,98 yüzde puana, mecmûʿ içindeki payı %33,8’den %26,1’e geriler; buna muḳābil îżâḥ olunmayan ḳısım 11,21’den yalnız 11,27 puana değişir. Bu netîce, büyük îżâḥ olunmayan cüzʾün alternatif eşleştirme şerâʾitine karşı nisbeten sâbit kaldığını göstermektedir.

Bu Taḥḳîḳ Sebebî Teʾsîr Gösterir mi?

Ḫayır. LiTS-IV tek devrelik kesitsel mikroveriye müstenid olduğu ve taʿlîm, ṣıḥḥat, ḫâne yapısı yâḫud gelir için hâricî bir tecrübî taġayyür yâḫud kâfî instrumental variable kullanmadığı için model katsayıları ve Fairlie cüzʾleri şarta bağlı münâsebetlerdir; taʿlîm, çocuk sâḥibi olma, ṣıḥḥat yâḫud muʿayyen bir müʾessesenin ḳadınların işgücüne iştirâki üzerindeki sebebî teʾsîrini taʿyîn etmez.

Taḥḳîḳin Teʾyîd Etdiği Netîceler

• WB-6 ile PCEU-11 arasında ḳadınların işgücüne iştirâkinde büyük bir taḥlîlî farḳ vardır.
• Müşâhede olunan ḳadın ve ḫâne ḫuṣûṣiyyetleri bu farḳın taḳrîben üçte birini îżâḥ etmektedir.
• Farḳın taḳrîben üçte ikisi katsayı farḳları ve müşâhede olunmayan siyâḳla alâḳalı îżâḥ olunmayan cüzʾde kalmaktadır.
• Yüksek taʿlîm WB-6’da ḳadınların iştirâkiyle PCEU-11’e göre çok daha ḳuvvetli müsbet münâsebet göstermektedir.
• 0–5 yaş çocukların iştirâkle menfî münâsebeti her iki bölgede vardır ve miḳdârı PCEU-11’de daha yüksektir.
• Kötü ṣıḥḥat ve anʿanevî erkek-geçindiren reʾyi iki bölgede de daha düşük iştirâkle alâḳalıdır.

Taḥḳîḳin Teʾyîd Etmediği Netîceler

• Avrupa Birliği âżâlığının ḳadın iştirâkini muʿayyen bir yüzde artırdığı netîcesini vermez.
• Çocuk bakım siyâsetlerinin müşâhede olunan farḳın muʿayyen bir yüzdesine sebebî olarak yol açtığını isbât etmez.
• Yüksek taʿlîmin WB-6’daki ḳadınların iştirâkini tam 34,5 yüzde puan artıracağını sebebî olarak göstermez.
• %66,2’lik îżâḥ olunmayan cüzʾü tek bir müʾesseseye yâḫud kültürel ʿâmile bağlamaz.
• WB-6 ve PCEU-11 içindeki bütün memleketlerin birbirine müşâbih olduğunu göstermez.

Siyâset Cihetinden Menbaʿ Taḥḳîḳin Çıḳardığı Netîce

Müelliflerin esâs siyâset tefsîri, yalnız ḳadınların taʿlîm ve sair ferdî ḫuṣûṣiyyetlerini inkişâf ettirmeye müstenid bir yaklaşımın bölgesel iştirâk farḳını tamâmen kapatmasının beklenemeyeceğidir. Yüksek taʿlîme erişim ehemmiyyetini muhâfaza ederken, daha çok sayıdaki düşük ve orta taʿlîmli ḳadın için meslekî taʿlîm, yeniden beceri kazandırma ve resmî iş talebinin tevessüʿü de ehemmiyyet taşımaktadır.

Çocuk bakım siyâsetlerinin de bölgesel siyâḳdan müstaġnî tek bir reçete ile ele alınmaması teklif olunmaktadır. PCEU-11’de ḫuṣûṣan üç yaş altındaki çocuklar için erişilebilir ve iḳtiṣâden ḳābil-i taḥammül tam gün bakım, annelerin işe ʿavdetini kolaylaştırabilecek saḥalardan biri olarak münâḳaşa olunurken; WB-6’da bakım ḫidmetlerinin tevessüʿünün ḳadınların doğum öncesi istiḫdâm bağını ve ʿavdet edebilecekleri iş imkânlarını taḳviye eden siyâsetlerle birlikte ele alınması gerektiği müdâfaʿa olunmaktadır.

Ṣıḥḥat, cinsiyet normları ve mekânsal erişim de siyâset gündemine alınmaktadır. Bununla beraber menbaʿ bu siyâsetlerin sebebî teʾsîrlerini ölçmemiştir; bunlar ampirik bulguların ve literatür siyâḳının yön verdiği siyâset münâḳaşalarıdır.

Esâs Taḥdîdler

• Veri kesitseldir; sebebiyyet taʿyîn olunamaz.
• Ṣıḥḥat ve ḫâne geliri gibi müteġayyirlerde ters sebebiyyet olabilir.
• Taʿlîm ve ḫâne terkîbi iştirâk ḳarârıyla birlikte taʿyîn olunabilir.
• WB-6 ve PCEU-11 şeklindeki iki büyük grup, memleket dâḫili ve memleketler arası heterojenliği ḳısmen örter.
• Fairlie decomposition’ın îżâḥ olunmayan cüzʾü tek bir müʾessesî mekanizmayı taʿyîn etmez.
• Müşterek destek hâricindeki baʿżı müşâhedeler, ḫuṣûṣan yüksek taʿlîmli prime-age PCEU-11 ḳadınları için counterfactual eşleştirmeyi extrapolation’a çevirebilir.

Menbaʿ ve Uṣûl Notu

Aṣlî başlık: Different Women or Different Economies? Female Labour Force Participation in the Western Balkans and the Post-Communist European Union Countries

Müellifler: Loredana Sulejmani; Elena Polo

Mesʾûl müellif: Loredana Sulejmani

Müʾesseseler: Faculty of Economy, University of Tirana; Institute of European Studies, University of Tirana, Tirana, Albania

Mecmûʿa: Economies

Nâşir: MDPI

Neşir nevʿi: Article

Bibliyografik kayıt: Economies, 2026, 14(10), 451

DOI: 10.3390/economies14100451

İrsâl: 4 Ağustos 2026

Revizyon: 19 Eylül 2026

Ḳabûl: 25 Eylül 2026

Neşir: 3 Ekim 2026

Ruḫṣat: Creative Commons Attribution (CC BY).

Esâs veri menbaʿı: Life in Transition Survey IV, 2022; EBRD ve World Bank tarafından icrâ olunan tevfîḳ edilmiş ḫâne araştırması.

Taḥlîl numûnesi: 18–64 yaşındaki 6332 ḳadın; WB-6 için 2453, PCEU-11 için 3879 müşâhede.

Esâs usûller: Survey-weighted bölgesel probit modelleri, ortalama marjinal teʾsîrler, birleşik bölgesel interaction modeli, müşterek Wald testleri, doğrusal olmayan Fairlie decomposition, PSU-esâslı tabakalı bootstrap ve müteʿaddid metânet kontrolleri.

Finansman: Taḥḳîḳ Albania National Agency for Scientific Research and Innovation tarafından finanse olunmuştur.

Aḫlâḳ heyʾeti: Ḳābil-i tatbîḳ değildir.

Maʿlûmâta müstenid muvâfaḳat: Ḳābil-i tatbîḳ değildir.

Menfaat çatışması: Müellifler menfaat çatışması olmadığını beyân etmektedir.

Müellif katkıları: Mefhûmlaştırma Loredana Sulejmani ve Elena Polo; metodoloji, software, formal analysis, veri tertîbi ve menâbiʿ ağırlıklı olarak Loredana Sulejmani; araştırma Elena Polo; taḥḳîḳ-i ṣıḥḥat, kitâbet, taḥrîr, nezâret ve proje idâresi her iki müellif tarafından yürütülmüştür.

AI/lisân taḥrîri notu: Müellifler maḳālenin hazırlanması esnâsında QuillBot v44.167.3’ü gramer taṣḥîḥi ve lisân taḥrîri için kullandıklarını; vâsıtanın veri üretmek yâḫud taḥḳîḳi müstaḳillen yürütmek için kullanılmadığını ve bütün çıktının müellifler tarafından taḥḳîḳ ve taḥrîr olunduğunu bildirmektedir.

Veri erişilebilirliği için menbaʿ dâhilî not: Maḳālenin Data Availability Statement ḳısmı aṣlî verilerin EBRD internet sitesinde açık olduğunu beyân etmekte, lâkin aynı cümlede verdiği adres World Bank World Development Indicators ṣaḥîfesine yönelmektedir. Metod ḳısmı ise kullanılan esâs mikroveriyi Life in Transition Survey IV diye taʿrîf etmektedir. Verianla bu menbaʿ dâhilî farḳı sessizce taṣḥîḥ etmemektedir.

Muʿâdele (2) için menbaʿ dâhilî not: Menbaʿ, bölgesel göstergeyi WB-6 için 0 ve PCEU-11 için 1 diye taʿrîf ettiği hâlde hemen ardından müsbet interaction katsayısını Ġarbî Balkanlarda daha büyük teʾsîr diye tavṣîf etmektedir. Bu cümle muʿâdele kodlaması ve Tablo 2’nin işâret yapısıyla uyumsuz görünmektedir; netîceler bu sebeple bölgesel AME’lerle birlikte tefsîr olunmalıdır.

Görselin yeniden çizimi: Menbaʿdaki Şekil 1’in Fairlie katkıları, Şekil 2’nin 1990–2022 bölgesel târîḫî farḳı ve Şekil 4–11’deki taʿlîm, işsizlik, bakım, doğurganlık, normlar, şehirleşme ve ṣıḥḥat siyâḳı münâsib ruḫṣat ve doğru menbaʿ işâretlemesiyle Verianla için aṣlî veri görselleri olarak yeniden kurulabilir.

Verianla Live münâsebeti: Source-faithful Live Compare ve Live Data için münâsibdir. Ḫuṣûṣan 16,94 puanlık mecmûʿ farḳın 5,72 îżâḥ olunan ve 11,21 îżâḥ olunmayan cüzʾe ayrılması ve maʿnâlı katkıların sırasıyla gösterilmesi ḳuvvetli bir Live Figure teşkîl edebilir. Kullanıcının siyâset parametresini değiştirerek yeni sebebî taḫmîn ürettiği bir simülasyon menbaʿ tarafından desteklenmemektedir.