Tadqiqotning asosiy muammosi TikTok nega faqat ko‘ngilochar ilova sifatida emas, balki ayrim jamiyatlarda ancha chuqurroq raqamli boshpana, ko‘rinish maydoni va mavjudlikdan qochish mexanizmi sifatida ishlashidir. Muallif ijtimoiy tarmoqdan foydalanishni klassik “odamlar ilovani ko‘ngil ochish uchun ishlatadi” degan izohdan ancha kengroq talqin qiladi. Uning fikricha, ayniqsa qisqa video platformalari algoritmik tuzilmasi sabab foydalanuvchini faqat kontent iste’molchisi emas, balki o‘zini doimiy qayta shakllantiradigan, platformaga moslashadigan va ko‘rinish uchun xulqini tartibga soladigan mavjudotga aylantiradi.

Ushbu yondashuv markazida CM-PIM modeli turadi. Model raqamli muhitni oddiy aloqa vositasi emas, balki o‘z ichki qonunlari bilan ishlaydigan yopiq mavjudlik tizimi sifatida ko‘radi. Bu qarashda algoritmlar faqat kontentni saralovchi texnik vositalar emas; ular foydalanuvchi nimani ko‘rishini, nimani qimmatli deb bilishini, qaysi xulqlar mukofotlanishini va qaysi benlik shakllari ko‘rinishini belgilaydigan strukturaviy kuchlardir.

Tadqiqotda CM-PIM modelining matematik qonuni quyidagicha beriladi:

\[ V(t) = e^{(\beta-\alpha)t} \]

Bu formulada V(t) vaqt davomida raqamli ko‘rinish, tarqalish yoki platforma ta’sirining kattaligini ifodalovchi o‘zgaruvchi sifatida o‘qilishi mumkin. t vaqtni bildiradi. e tabiiy eksponensial o‘sish asosi hisoblanadi. Formuladagi β va α o‘zgaruvchilari manba matnda alohida batafsil ta’riflanmagan; ammo modelning umumiy mantig‘ida β−α farqi o‘sishni tezlashtiruvchi va sekinlashtiruvchi kuchlar orasidagi sof farq sifatida ishlaydi. Agar β α dan katta bo‘lsa, ifoda vaqt o‘tishi bilan eksponensial tarzda kattalashadi; ya’ni kichik boshlang‘ich ta’sirlar ham vaqt o‘tishi bilan juda katta ko‘rinish va tarqalish natijalariga aylanishi mumkin.

Bu formulani kundalik hayotda shunday tushunish mumkin: raqamli platformalarda tarqalish har doim ham tekis chiziq bilan oshmaydi. Ba’zi tizimlarda kichik kontent, kichik xulq yoki kichik o‘zaro ta’sir algoritmik ko‘paytirish mexanizmi orqali tezda kattalashib ketishi mumkin. TikTok kabi qisqa video platformalarida bu holat yanada yaqqol ko‘rinadi; chunki kontent qisqa, iste’moli tez, qayta ishlab chiqilishi oson va algoritmik sinov-tarqatish sikli juda intensivdir.

Tadqiqotning birinchi asosiy tushunchasi exponential explosion, ya’ni eksponensial portlashdir. Bu tushuncha qisqa video platformalarining o‘sishini faqat foydalanuvchi soni bilan izohlamaydi. Asosiy urg‘u platformaning tuzilma jihatdan tarqaladigan kontent ishlab chiqarishga va bu kontentni tez ko‘paytirishga mosligidadir. Ya’ni TikTok muvaffaqiyati faqat “odamlar bu kontentni yoqtiradi” degan ma’noda emas; balki “platforma arxitekturasi kontentni algoritmik ravishda ko‘paytirishga juda qulay” degan ma’noda talqin qilinadi.

Shu sababli muallif TikTokni Complete Exponential Medium, ya’ni to‘liq eksponensial muhit deb ataydi. Bu tushuncha bilan TikTokning uch o‘lchami birlashtiriladi: foydalanuvchi ko‘lami, foydalanish chuqurligi va texnik kontent ishlab chiqarish infratuzilmasi. Tadqiqotga ko‘ra TikTokning 2 milliard oylik faol foydalanuvchi chegarasidan o‘tishi ko‘lam o‘lchamini; kunlik o‘rtacha 95 daqiqalik foydalanish va ayrim bozorlarda oyiga 44 soatdan ortiq vaqt sarflanishi foydalanish chuqurligini; tahrirlash vositalari, AR filtrlari va generativ AI vositalari esa texnik ko‘paytirish infratuzilmasini ko‘rsatadi.

Tadqiqotda TikTok Facebookga nisbatan 20 martadan ortiq o‘zaro ta’sir ustunligi ko‘rsatgani ham qayd etiladi. Muallif buni klassik ijtimoiy tarmoq muloqotidan farq qiluvchi algoritmik zichlash sifatida o‘qiydi. Bu yerda muhim jihat faqat nechta odam akkaunt ochgani emas. Foydalanuvchi qancha vaqt qolishi, qancha kontent yaratishi, qancha tez qayta aloqa olishi va platforma uni qayta-qayta kontent ishlab chiqarishga qanday rag‘batlantirishi ham muhimdir.

Ana shu nuqtada tadqiqotning ikkinchi asosiy tushunchasi bo‘lgan self-dissolution, ya’ni benlikning erishi ishga tushadi. Bu tushuncha foydalanuvchi platformani shunchaki ishlatmayotganini; balki vaqt o‘tishi bilan o‘z ifoda uslubini, ko‘rinishga intilishini, ijtimoiy baho haqidagi tasavvurini va kundalik mavjudligini algoritmik muhitga qarab qayta qurishini anglatadi. Muallif ayniqsa marginallashgan jamiyatlarda platformadan foydalanishni “ko‘ngilochar foydalanish” emas, balki existential migration, ya’ni mavjudlik migratsiyasi deb talqin qiladi.

“Mavjudlik migratsiyasi” ifodasi ushbu ishning eng kuchli va eng bahsli tushunchalaridan biridir. Bu yerda fizik ko‘chish nazarda tutilmaydi. Foydalanuvchi tanasi bilan yashayotgan mamlakatida, shahrida yoki mahallasida qoladi; ammo tan olinishi, qadr topishi, o‘zini ifoda etishi va umid yaratishi nuqtayi nazaridan algoritmik platformaga yuzlanadi. Moddiy dunyo sekin, cheklovchi, ierarxik va to‘siqli ko‘rinar ekan; algoritmik dunyo tez, bir zumlik, ko‘rinish va’da qiladigan va insonga bir turdagi raqamli javob beradigan makon bo‘lib qoladi.

Tadqiqotda Iroqning “ontologik laboratoriya” sifatida qaralishi shuning uchun muhim. Muallif Iroqda TikTokning o‘sishini faqat ijtimoiy media bozori nuqtayi nazaridan emas, balki moddiy haqiqat bilan inson istaklari orasidagi katta tafovut orqali baholaydi. Matnga ko‘ra, 2025-yil boshida Iroqda 34.3 million ijtimoiy tarmoq foydalanuvchisi bo‘lgan va bu umumiy aholining 73.8 foiziga teng. TikTok foydalanuvchilari 2023 yildagi 23.88 milliondan 2025 yilda 34.3 millionga chiqqani va bir yil ichida 2.35 million foydalanuvchi qo‘shilgani aytiladi.

Muallif bu raqamlarni “iste’molchi tanlovi” sifatida emas, balki ijtimoiy qochish signali sifatida talqin qiladi. Uning fikricha, ishsizlik, marginallashuv, tan olinmaslik, kelajak ufqining yopiq bo‘lishi va moddiy dunyodagi sekin taraqqiyot foydalanuvchilarni algoritmik dunyoga tortadi. Shu sababli TikTok ishda algorithmic homeland, ya’ni algoritmik vatani deb ataladi. Bu ibora platforma faqat ilova emas, balki inson o‘zini ko‘proq ko‘rinadigan, tezroq va ko‘proq tasdiqlangan his qila oladigan muqobil mavjudlik zaminidek ishlashini anglatadi.

Biroq bu yerda ehtiyotkorlik kerak. Tadqiqotdagi talqin to‘g‘ridan-to‘g‘ri individual psixologik o‘lchovlar, klinik suhbatlar yoki so‘rovnoma ma’lumotlaridan kelib chiqmagan. Muallif makro platforma foydalanish ma’lumotlarini CM-PIM nazariyasi bilan sharhlaydi. Shu sababli “Iroqdagi har bir TikTok foydalanuvchisi mavjudlik qochishini boshdan kechiryapti” degan xulosa to‘g‘ri bo‘lmaydi. Tadqiqot aytayotgani — yuqori intensivlikdagi foydalanish ijtimoiy darajada shunday nazariy ko‘rsatkich sifatida o‘qilishi mumkinligidir.

Maqolaning mamlakatlararo qiyosiy qismi Iroq misoli alohida istisnomi yoki kengroq naqshning bir qismimi, shuni muhokama qiladi. Tadqiqot o‘nta mamlakatni ko‘rib chiqadi: Iroq, Misr, Ukraina, Sudan, Birlashgan Arab Amirliklari, Qatar, Shvetsiya, Daniya, Germaniya va Albaniya. Bu mamlakatlar iqtisodiy tasnif, aholi soni, internet/ijtimoiy media penetratsiyasi, TikTok foydalanish intensivligi va taxminiy haqiqat-istak tafovuti jihatidan taqqoslanadi.

Tadqiqotda reality-aspiration gap tushunchasi odamlarning yashayotgan moddiy haqiqatlari bilan umid, istak, tan olinishi va kelajak kutishlari orasidagi farqni bildiradi. Agar jamiyatda yoshlar katta umidlarga ega bo‘lsa, ammo ish, daromad, ijtimoiy harakatchanlik va tan olinish imkoniyatlari cheklangan bo‘lsa, bu tafovut kattalashadi. Muallif da’vosiga ko‘ra, bu tafovut oshgani sayin TikTok kabi algoritmik platformalarning jozibasi ham ortadi.

Jadvalda Iroq “developing/middle-income” sifatida, taxminan 46.5 million aholi bilan, yuqori ijtimoiy media ishlatilishi va juda yuqori TikTok foydalanish intensivligi bilan beriladi. Foydalanish intensivligi “>3 hrs/day”, ya’ni kuniga 3 soatdan ortiq deb ko‘rsatilgan va haqiqat-istak tafovuti “very large” sifatida tasniflangan. Misrda ijtimoiy media penetratsiyasi 43.4 foiz deb beriladi va TikTok foydalanish intensivligi “very high” deb baholanadi. Ukraina urush ta’siri ostidagi rivojlanayotgan mamlakat sifatida ko‘riladi; TikTokdan foydalanish aholining 67 foiziga yetgani aytiladi. Albaniya ham yuqori TikTok foydalanish intensivligi va katta haqiqat-istak tafovuti bilan tasniflanadi.

Bunga qarama-qarshi ravishda Shvetsiya, Daniya va Germaniya kabi yuqori daromadli farovon jamiyatlar past tafovutli misollar sifatida keltiriladi. Shvetsiyada TikTok o‘sishi +12 foiz, Daniyada +15 foiz deb qayd etiladi. Germaniya uchun foydalanish Yevropa o‘rtacha ko‘rsatkichlari ichida va past deb baholanadi. Muallif bu holatni shunday izohlaydi: agar moddiy haqiqat bilan kutishlar orasidagi tafovut torroq bo‘lsa, TikTokdan foydalanish ko‘proq funksional yoki ko‘ngilochar bo‘lib qoladi; shaxsning ommaviy tarzda algoritmik makonga “migratsiya” qilishiga ehtiyoj kamroq bo‘ladi.

Birlashgan Arab Amirliklari misoli ishda alohida qarama-qarshi holat sifatida beriladi. BAEda internet va ijtimoiy media kirish imkoniyati deyarli universal darajada; shunga qaramay TikTok foydalanish intensivligi Iroqdagi kabi mavjudlikdan qochish sifatida talqin qilinmaydi. Foydalanish “moderate”, ya’ni nisbatan o‘rtacha va ko‘p platformali xulq doirasida baholanadi. Muallif bu farqdan shuni xulosa qiladi: belgilovchi narsa faqat internet kirish imkoniyati yoki boylik emas; platformaga yuzlanishni belgilaydigan narsa moddiy haqiqat bilan mavjudlik kutishi orasidagi kuchlanish sifatidir.

Bu ajratish ishning eng muhim konseptual hissalaridan biridir. TikTokda o‘tkazilgan vaqtning “miqdori” kabi uning “sifati” ham muhim. Bir kishi platformadan dam olish, ko‘ngil ochish yoki ma’lumot olish uchun foydalanishi mumkin. Boshqasi uchun esa ayni platforma moddiy dunyoda topa olmagan ko‘rinish, maqom, tan olinish yoki qochish hissini beradigan asosiy makonga aylanishi mumkin. Muallif bu farqni “leisure versus escape”, ya’ni bo‘sh vaqt/ko‘ngil ochish bilan qochish o‘rtasidagi farq sifatida sharhlaydi.

Tadqiqotning jadval bo‘limi o‘quvchi uchun ayniqsa muhim; chunki u nazariy da’voni mamlakatlararo naqshga bog‘laydi. Jadvalda yuqori tafovutli mamlakatlarda TikTokdan foydalanish intensivligi yuqoriroq, farovon jamiyatlarda esa o‘sish va foydalanish intensivligi sekinroq yoki parchalanganroq bo‘lishi ko‘rsatiladi. Biroq jadval statistik regressiya, sababiylik testi yoki individual so‘rov tahlili emas, balki tavsifiy qiyosiy xarakterga ega. Shu sababli u kuchli muhokama maydoni beradi; ammo o‘zi yakka holda qat’iy sababiy dalil bo‘la olmaydi.

Tadqiqotning xulosa qismida muallif ikkita asosiy taklifni qo‘llab-quvvatlaydi. Birinchisi, TikTokning qisqa video formati va algoritmik tuzilmasi sabab uni “Complete Exponential Medium” deb ko‘rish mumkinligi. Ikkinchisi, yuqori marginallashuv va katta haqiqat-istak tafovuti mavjud jamiyatlarda TikTokdan foydalanish ko‘proq bo‘lib, bu “self-dissolution” gipotezasini qo‘llab-quvvatlashidir.

Bu yerda tadqiqotning ilmiy qiymatini to‘g‘ri joylashtirish kerak. Maqola raqamli platformadan foydalanishni faqat texnologiya, marketing yoki foydalanuvchi odati nuqtayi nazaridan emas; balki ijtimoiy tengsizlik, mavjudlik kuchlanishi va raqamli benlik tushunchalari orqali tahlil qiladi. Shu ma’noda u kuchli nazariy ramka va muhokama taklif etadi. Ammo shu bilan birga da’volari juda katta va falsafiy yuklama bilan keladi. “Benlikning erishi”, “algoritmik vatan”, “ontologik migratsiya” kabi tushunchalar bevosita o‘lchash qiyin bo‘lgan tushunchalardir. Tadqiqot bu tushunchalarni platforma ma’lumotlari bilan bog‘laydi; biroq ularning individual psixologik ekvivalentlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘lchamaydi.

Tarix nuqtayi nazaridan bu ish propaganda, ommaviy kommunikatsiya va media ta’siri haqidagi bahslarning raqamli davrdagi yangi shakliga ulanadi. An’anaviy propaganda modellari kontent yaratuvchi, xabar va qabul qiluvchi o‘rtasidagi munosabatni ancha aniq ko‘rsatishi mumkin. Algoritmik platformalarda esa kontent oqimi, foydalanuvchi xulqi, layk, qayta ko‘rish, ulashish, izoh va ishlab chiqarish vositalari yopiq siklga aylanadi. Foydalanuvchi bir vaqtning o‘zida ham qabul qiluvchi, ham ishlab chiqaruvchi, ham algoritm uchun ma’lumot manbaiga aylanadi.

Bugungi kunda bu ish TikTok va unga o‘xshash qisqa video platformalarini faqat “yoshlar ko‘ngil ochadigan ilovalar” sifatida ko‘rmaslik kerakligini urg‘ulaydi. Ayniqsa iqtisodiy siqilish, ijtimoiy chetlanish va kelajak xavotiri yashaydigan jamiyatlarda bu platformalar odamlarning o‘zini ko‘rsatadigan, vaqtincha bo‘lsa ham tan olinishi hissini oladigan va moddiy haqiqat chegaralaridan chiqadigan maydonlarga aylanishi mumkin. Bu ta’limdan siyosatgacha, ruhiy salomatlikdan media savodxonlikkacha ko‘plab sohalarga taalluqlidir.

Kelajak nuqtayi nazaridan tadqiqot ijtimoiy media tadqiqotlarida faqat foydalanuvchi soni yoki ekran vaqtini o‘lchash yetarli bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Bir xil vaqt turli jamiyatlarda turli ma’no berishi mumkin. Bir mamlakatda TikTok ko‘ngilochar va bo‘sh vaqt vositasi bo‘lsa, boshqa bir mamlakatda ijtimoiy kuchlanishning raqamli chiqarish kanali bo‘lishi mumkin. Kelajakda bunday da’volarni yanada mustahkam sinash uchun individual foydalanuvchi so‘rovlari, chuqur suhbatlar, platformadan foydalanish kundaliklari, algoritmik tavsiya tahlili, iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan miqdoriy modellashtirish va uzoq muddatli tadqiqotlar kerak bo‘ladi.

G‘oyaning kundalik hayotga ta’siri shundaki, oilalar, ta’lim beruvchilar, media tadqiqotchilari va siyosat ishlab chiquvchilar ijtimoiy media foydalanishni faqat “bog‘liqlik” yoki “vaqt isrofi” deb ko‘rmasliklari kerak. Agar bir yosh yoki ijtimoiy guruh platformaga haddan tashqari yuzlansa, buning ortida faqat shaxsiy tanlov emas, balki haqiqiy hayotda tan olinmaslik, umid, ish, maqom yoki kelajak yetishmasligi ham bo‘lishi mumkin. Bu ijtimoiy media muammosini faqat ilova taqiqlari yoki ekran vaqtiga oid ogohlantirishlar bilan tushuntirish yetarli emasligini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning kuchli tomoni platforma ma’lumotlarini falsafiy va ijtimoiy model bilan birlashtirishga urinishidadir. TikTokning ko‘lami, foydalanish chuqurligi, texnik ishlab chiqarish vositalari, Iroq misoli va o‘n mamlakatli qiyosiy tahlil bir ramka ichida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, internetga kirish imkoniyati bilan platformaga mavjudlik migratsiyasi orasidagi farqni ajratishi BAE misoli orqali muhim noziklik beradi.

Cheklovlari ham xuddi shunchalik muhim. Tadqiqot hakamlikdan o‘tmagan. Qo‘llangan mamlakat ma’lumotlari ikkilamchi manbalarga asoslangan. “Reality-aspiration gap” batafsil, standartlashtirilgan va miqdoriy indeks sifatida hisoblangan ko‘rinmaydi; ko‘proq iqtisodiy yetishmovchilik, ishsizlik, marginallashuv va ijtimoiy sharoitlarning nazariy birikmasi sifatida berilgan. TikTokdan foydalanish intensivligi bilan benlikning erishi o‘rtasida bevosita individual psixologik o‘lchov amalga oshirilmagan. Shu sababli natijalar kuchli nazariy talqin beradi; biroq qat’iy sababiy dalil sifatida o‘qilmasligi kerak.

Tadqiqotning aytgan xulosasi shuki: TikTokning algoritmik arxitekturasi eksponensial tarqalishni qo‘llab-quvvatlaydi va yuqori ijtimoiy kuchlanish mavjud mamlakatlarda intensiv foydalanish CM-PIM modeliga ko‘ra mavjudlikdan qochishning makro belgisi sifatida talqin qilinishi mumkin. Tadqiqotning aytmagan tomoni esa shuki: TikTok foydalanuvchisi bo‘lgan har bir odam benligini yo‘qotyapti; har bir yuqori foydalanish psixologik erish degani; yoki platforma ishlatilishi jamiyat muammolarining sababi yoki natijasi sifatida qat’iy isbotlangan. Bu farqlarni saqlash ishni to‘g‘ri va ilmiy halol tarzda tushunish uchun zarur.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot CM-PIM modelidan chiqarilgan ikkita asosiy gipotezani platforma ma’lumotlari va mamlakatlararo qiyosiy jadval orqali sinashga urinuvchi nazariy-empirik preprint maqoladir. U eksperimental laboratoriya tadqiqoti, individual so‘rov, klinik baholash yoki algoritmning bevosita ichki ma’lumotlariga kirishni o‘z ichiga olmaydi. Usul ochiq raqamli platforma metrikalari va mamlakatlararo qiyosiy talqinga asoslanadi.

Sinalgan ikki asosiy gipoteza:

CM-PIM modelida berilgan asosiy formula:

\[ V(t) = e^{(\beta-\alpha)t} \]

Bu formula raqamli mavjudlik ishda eksponensial jarayon sifatida konseptuallashtirilganini ko‘rsatadi. V(t) vaqt davomida platforma ta’siri, ko‘rinishi yoki tarqalish kattaligi sifatida talqin qilinishi mumkin. t vaqtni bildiradi. β va α manba matnda batafsil ta’riflanmagan; ammo formula umumiy mantig‘ida ikki kuch orasidagi farq o‘sish yo‘nalishini belgilaydi. β−α musbat bo‘lganda tizim chiziqli emas, eksponensial tarzda o‘suvchi tarqalishni ko‘rsatishi mumkin.

Tadqiqotning uch darajali dizayni:

• Global daraja: TikTokning “Complete Exponential Medium” ekanligi ko‘lam, foydalanish chuqurligi va texnik kontent ishlab chiqarish infratuzilmasi orqali muhokama qilingan.
• Iroq misoli: Iroq ijtimoiy kuchlanish va platformaga yuzlanish intensiv bo‘lgan “ontologik laboratoriya” sifatida ko‘rilgan.
• Mamlakatlararo taqqoslash: O‘nta mamlakat orqali haqiqat-istak tafovuti bilan TikTok foydalanish intensivligi orasidagi naqsh baholangan.

TikTokni eksponensial muhit sifatida baholashda ishlatilgan ko‘rsatkichlar:

Iroq misolidagi asosiy ma’lumotlar:

O‘nta mamlakatli qiyosiy jadvalga ko‘ra umumiy tasnif:

Jadvalda ajralib turgan ayrim mamlakat ma’lumotlari:

Tadqiqotning asosiy topilmalari:

• TikTok qisqa video arxitekturasi va algoritmik tarqalish salohiyati sabab tadqiqotda “Complete Exponential Medium” sifatida ta’riflanadi.
• Eksponensial portlash foydalanuvchi soni, foydalanish davomiyligi, o‘zaro ta’sir darajasi va ishlab chiqarish/modulyatsiya vositalari orqali operatsionlashtiriladi.
• Iroq misoli yuqori ijtimoiy kuchlanish va intensiv platforma foydalanishi sabab “ontologik laboratoriya” sifatida ko‘riladi.
• Muallif Iroqdagi 34.3 million foydalanuvchini faqat platforma yoyilishi emas, balki jamiyat miqyosidagi algoritmik makonga yuzlanish belgisi sifatida talqin qiladi.
• O‘nta mamlakatli taqqoslash yuqori haqiqat-istak tafovuti bo‘lgan jamiyatlarda TikTok foydalanishi ko‘proq ekanini ko‘rsatadi.
• Farovon va past tafovutli jamiyatlarda TikTok o‘sishi sekinroq yoki foydalanish ko‘proq funksional/ko‘ngilochar yo‘nalishda bo‘ladi.
• BAA misoli internetga kirishning yuqoriligi o‘zi bilan kuchli mavjudlikdan qochish foydalanishini tushuntirmasligini ko‘rsatish uchun ishlatiladi.
• Tadqiqot platforma muvaffaqiyatini faqat texnologiya yoki iqtisodiyot bilan emas, balki moddiy dunyodagi mavjudlik sinishlari bilan tushuntirishga urinadi.

Usul cheklovlari:

• Tadqiqot hakamlikdan o‘tmagan preprintdir.
• Qo‘llangan ma’lumotlar ochiq ikkilamchi platforma va mamlakat hisobotlariga asoslangan.
• “Benlikning erishi” individual darajada psixologik testlar bilan bevosita o‘lchanmagan.
• “Reality-aspiration gap” miqdoriy, standartlashtirilgan va batafsil indeks sifatida qurilmagan; u ko‘proq talqin qiluvchi/kompozit o‘zgaruvchi sifatida ishlatilgan.
• Jadval qiyosiy va tavsifiy xarakterga ega; u sababiylik isbotini bermaydi.
• TikTokdan foydalanish yuqoriligi turli madaniy, demografik, til, siyosiy yoki media ekotizimi omillaridan ham ta’sirlanishi mumkin.
• Mamlakatlararo ma’lumotlarning o‘lchash usullari va manba barqarorligi cheklangan bo‘lishi mumkin.
• Tadqiqot platforma algoritmiga to‘g‘ridan to‘g‘ri kirish yoki foydalanuvchi xulqining mikro darajadagi kuzatuv ma’lumotlarini bermaydi.

Natijada: Tadqiqot TikTokning algoritmik va qisqa video asosli tuzilmasini eksponensial tarqalish modeli bilan, intensiv platforma foydalanishini esa jamiyatdagi kuchlanish va raqamli benlik erishi bilan bog‘laydigan kuchli nazariy taklif beradi. Ammo bu taklif hakamli va yanada batafsil miqdoriy/empirik tadqiqotlar bilan qo‘llab-quvvatlanmaguncha qat’iy ijtimoiy qonun sifatida qabul qilinmasligi kerak. Eng to‘g‘ri o‘qish — ushbu maqolani raqamli platformalar ijtimoiy tengsizlik, umid tafovuti va mavjudlikdan qochish bilan qanday bog‘lanishi mumkinligini muhokama qiluvchi dastlabki nazariy-empirik ish sifatida baholashdir.

Manba va usul eslatmasi

Ushbu maqola Alaa H. Al-Turfi Alaa Hussein Abbas tomonidan tayyorlangan “TikTok and the Exponential Explosion: A Cross-National Empirical Test of the CM-PIM Model of Self-Dissolution” nomli ishga asoslanib yozilgan.

Manba matni SSRN da joylashgan preprint tadqiqot maqolasidir. Matnda ochiq ravishda “This preprint research paper has not been peer reviewed” degan jumla borligi sababli ish hakamlikdan o‘tmagan. Shu bois tadqiqot natijalari hakamli jurnal bilan mustahkamlangan yakuniy topilmalar sifatida emas, balki sinovdan o‘tkazilishi kerak bo‘lgan nazariy-empirik taklif sifatida o‘qilishi lozim.

Tadqiqot usuli CM-PIM modelidan chiqarilgan ikki gipotezani TikTokka oid global platforma metrikalari, Iroq misoli va o‘nta mamlakatli qiyosiy jadval orqali sharhlashga asoslanadi. Maqolada eksperimental laboratoriya ish, individual psixologik o‘lchov, foydalanuvchi so‘rovi, algoritmik ichki ma’lumot yoki batafsil ekonometrik sababiy model taqdim etilmagan.

Bu mazmun tayyorlanayotganda tadqiqotning asosiy tushunchalari, CM-PIM formulasi, TikTokning “Complete Exponential Medium” sifatida talqin qilinishi, Iroq misoli, mamlakatlararo qiyosiy jadval, BAA qarama-qarshi misoli, xulosa da’volari va cheklovlari saqlab qolindi. PDFda bo‘lmagan qo‘shimcha statistika, tashqi tasdiq, klinik/psixologik tashxis, qat’iy sababiylik yoki platformaning barcha foydalanuvchilarga ta’siri haqidagi umumlashtiruvchi da’vo qo‘shilmadi.

Tadqiqotning eng ehtiyotkor o‘qilishi kerak bo‘lgan jihati “self-dissolution” tushunchasining juda kuchli falsafiy-sotsiologik talqin ekanidir. Maqola bu tushunchani yuqori intensivlikdagi TikTok foydalanishi va haqiqat-istak tafovuti orqali makro darajada muhokama qiladi; biroq u individual odamlarning ruhiy holatini bevosita o‘lchamaydi. Shu sababli ish TikTokdan foydalanishni anglash uchun muhim va o‘ylantiruvchi ramka bersa-da, har bir foydalanuvchi yoki har bir mamlakat uchun qat’iy hukm chiqarmaydi.