Ushbu sharh ham rang beruvchi, ham farmakologik faollik ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan sintetik organik bo‘yoqlarning suv, oqova suv, akvakultura, cho‘kindi va suv organizmlarida uchrashini baholaydi. Tadqiqotchilar bu birikmalarni farmakologik faol bo‘yoqlar (Pharmacologically Active Dyes, PADs) sifatida ko‘rib chiqib, azo, akridin, fenotiazin, trifenilmetan va ksanten sinflariga mansub misollarni; ularning tibbiy/veterinariya qo‘llanilishi, atrof-muhitdagi o‘lchovlari, oqova suvlarni tozalash usullari va toksiklik ma’lumotlari bilan birga tahlil qiladi. Tadqiqotning asosiy xulosasi shundaki, PADlarni an’anaviy “bo‘yoq ifloslanishi” doirasida baholash ularning ekologik xavfini aslidan pastroq ko‘rsatishi mumkin; chunki ayrim PADlar faqat rang beruvchi moddalar emas, balki biologik faol va ayrim hollarda toksik birikmalardir.

Sharhda metilen ko‘ki, malaxit yashili, kristall binafsha, brilliant green, akriflavin va rodamin hosilalari kabi birikmalar inson yoki veterinariya tibbiyotida, akvakulturada, to‘qimachilik, charm, qog‘oz, bosma, plastmassa va boshqa tarmoqlarda qo‘llanishi mumkinligi ko‘rsatiladi. Bunday keng qo‘llanish PADlarning ham sanoat, ham maishiy oqova suvlarga yetib borishi uchun ko‘plab manbalarni yuzaga keltiradi.

PADlarning ekologik jihatdan muhim xususiyatlaridan biri — bo‘yash jarayonlarida uzoq saqlanishi uchun ular yorug‘lik va mikroblar ta’siriga chidamli qilib ishlab chiqilganidir. Xuddi shu xususiyatlar ularning oqova suvlarni tozalash inshootlarida parchalanishini ham qiyinlashtirishi mumkin. Sharh rangning yo‘qotilishi o‘z-o‘zicha muayyan PAD molekulalari yoki ularning transformatsiya mahsulotlari yo‘q bo‘lganini isbotlamasligini, BOD₅, COD yoki TOC kabi umumiy parametrlar esa maxsus PAD olib tashlanishini ko‘rsatmasligi mumkinligini ta’kidlaydi.

Tadqiqotda jamlangan ekologik o‘lchovlar PADlar faqat oqova suvda qolib ketmasligini ko‘rsatadi. Bo‘yoqlar daryo, ko‘l, suv ombori va dengiz suvida, cho‘kindilarda, muallaq zarrachali moddalarda hamda yovvoyi suv hayvonlarida qayd etilgan. Atrof-muhit suvlaridagi turli PAD o‘lchovlari manbada taxminan 0,0013–600 µg/L kabi juda keng diapazonni qamrab oladi. Ushbu diapazon turli mamlakatlar, analitik usullar, suv havzalari va namuna olish tadqiqotlarini o‘z ichiga olgani sababli uni bitta “tipik ekologik konsentratsiya” deb talqin qilmaslik kerak.

Akvakultura alohida xavf yo‘lini tashkil qiladi. Sharh ayrim PADlarning arzonligi va antimikrob/antifungal ta’siri tufayli baliq yoki boshqa suv mahsulotlarida noqonuniy qo‘llanishiga oid nashrlarni jamlaydi. Ayniqsa malaxit yashili va uning metaboliti leucomalachite green yetishtirish suvi, cho‘kindi va suv mahsulotlarida takroran qayd etilgan. Ayrim dala tadqiqotlarida cho‘kindilar bo‘yoqlar suvdagiga qaraganda uzoqroq kuzatilishi mumkin bo‘lgan ekologik rezervuar sifatida namoyon bo‘lgan.

Toksiklik bo‘limining eng kuchli xabari trifenilmetan bo‘yoqlari va ayniqsa malaxit yashiliga taalluqlidir. Sharhda malaxit yashili uchun bakteriyalardan tortib baliqlargacha bo‘lgan turli organizmlarda past EC₅₀/LC₅₀ qiymatlari keltiriladi. Masalan, Vibrio fischeri uchun 15 daqiqalik EC₅₀ qiymati 0,051 mg/L, yosh karplarda 96 soatlik LC₅₀ qiymati esa 0,013 mg/L deb berilgan. Biroq toksiklik qiymatlari turli tur, yosh, tajriba davomiyligi va sharoitlardan olingani sababli bu raqamlarni turlararo toksiklikni bevosita darajalash uchun alohida holda ishlatish to‘g‘ri emas.

Sharhning yana bir muhim xulosasi shuki, mavjud tozalash variantlari ko‘p bo‘lishiga qaramay, PAD saqlovchi haqiqiy oqova suvlar uchun yagona standart yechim yo‘q. Koagulyatsiya, elektrokoagulyatsiya, flokulyatsiya, mikrobial biodegradatsiya, adsorbsiya, faol ko‘mir, membranali filtrlash, ilg‘or oksidlanish va fotokataliz kabi juda turli usullarda ayrim bo‘yoqlar uchun %90 dan yuqori, hatto laboratoriya sharoitida %100 gacha yetadigan chiqarib tashlash ko‘rsatkichlari qayd etilgan. Shunga qaramay, manba bu yuqori natijalarning aksariyati laboratoriya miqyosida bitta bo‘yoq bilan olinganini va haqiqiy ko‘p komponentli oqova suvlarda ayni samaradorlik kafolatlanmasligini ochiq ta’kidlaydi.

Turkiya nuqtai nazaridan izoh: Sharh faqat xorijiy ekologik misollarni o‘z ichiga olmaydi. 2-jadvalda Turkiyada olingan baliq namunalarida leucomalachite green qoldiqlari ham qayd etilgan adabiyotlar keltiriladi; manbada 0,6–1 µg/kg va ayni tadqiqot guruhida 0,4–1,7 µg/kg diapazonlari ko‘rsatilgan. Bu qiymatlar Turkiyadagi barcha yetishtirish ishlab chiqarishining holatini yoki hozirgi milliy tarqalishni ko‘rsatmaydi; ular faqat sharhga kiritilgan muayyan namunalarning natijalaridir. Turkiya uchun ilmiy jihatdan mazmunli keyingi qadam sirt suvlari, oqova suvlarni tozalash inshootining kirish/chiqishi, cho‘kindi va suv mahsulotlarini birgalikda qamrab oluvchi maqsadli PAD monitoring tadqiqotlarini o‘tkazishdir. Tadqiqotning o‘zi Turkiya uchun milliy xavf xaritasi yoki me’yoriy-huquqiy tahlil taqdim etmaydi.

Farmakologik faol bo‘yoq nimani anglatadi?

PAD tushunchasi faqat moddaga rang beruvchi kimyoviy xususiyatni emas, balki biologik nishon ustida farmakologik faollik ko‘rsata olish qobiliyatini ham anglatadi. Tadqiqotda PADlar bakteriyalar, zamburug‘lar, parazitlar yoki ayrim viruslarga qarshi faollik ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan sintetik organik bo‘yoqlar sifatida ko‘rib chiqiladi.

Sharh farmakologik faol bo‘yoqlarni beshta asosiy kimyoviy sinf bo‘yicha misollaydi:

1-jadvaldagi molekulyar xususiyatlar kationik shakllar uchun berilgan. Tadqiqot shuningdek auramine va auramine O ni diphenylmethane bo‘yoqlari deb ta’riflaydi, biroq toksiklik jadvali izohida amaliy tasnifda ular ko‘pincha trifenilmetan guruhi bilan birga ko‘rib chiqilishi qayd etilgan.

Bu bo‘yoqlar nega farmakologik ta’sir ko‘rsata oladi?

Manbaning mexanistik tushuntirishiga ko‘ra, ko‘plab kationik PAD molekulalaridagi elektrofil markazlar DNK kabi nukleofil makromolekulalar bilan o‘zaro ta’sirlashishi mumkin. Bo‘yoqlarning biosid ta’siri patogen organizmlarning nafas olish fermentlarini ingibitsiya qilish bilan ham bog‘lanadi.

Shu sababli ayni kimyoviy xususiyatlar PADni antimikrob yoki antiseptik jihatdan foydali qilishi mumkin bo‘lsa-da, u nazoratsiz ravishda atrof-muhitga chiqarilganda nishondan tashqari mikroorganizmlar yoki suv organizmlarida istalmagan biologik ta’sirlarni yuzaga keltirishi mumkin.

Tibbiy qo‘llanish va ekologik ifloslantiruvchi bo‘lish holati bitta moddada qanday birlashadi?

Tadqiqot bu ikki tomonlama xususiyatni ayniqsa metilen ko‘ki va akriflavin misolida ko‘rsatadi. Metilen ko‘ki fenotiazin sinfiga mansub bo‘yoq bo‘lsa-da, fotodinamik qo‘llanmalarda fotosensitizer sifatida ishlatilgan. Akriflavin va proflavin kabi akridin bo‘yoqlarining antiseptik qo‘llanish tarixi esa Birinchi jahon urushi davrigacha borib taqaladi.

Bu tibbiy ahamiyat ekologik xavf bilan ziddiyatga kirmaydi. Tadqiqotning asosiy yondashuvi shuki, farmakologik faollikka ega molekula oqova suvga tushganda biologik jihatdan “ta’sirsiz” deb faraz qilinmasligi kerak.

Nega akvakulturada ayniqsa malaxit yashili ajralib turadi?

Malaxit yashili trifenilmetan sinfiga mansub bo‘yoq bo‘lib, baliq va baliq tuxumlaridagi zamburug‘ infeksiyalariga qarshi yuqori samaradorligi sababli tarixan katta e’tibor qozongan. Arzonligi va oson topilishi ayrim hududlarda taqiq yoki cheklovlarga qaramay undan foydalanish davom etishiga hissa qo‘shgan.

Sharh malaxit yashili, leucomalachite green, kristall binafsha, leucocrystal violet, brilliant green, methylene blue va boshqa bo‘yoqlarning turli akvakultura mahsulotlari yoki yetishtirish suvlarida aniqlanishiga oid ko‘plab tadqiqotlarni birlashtiradi.

Akvakultura suvida qanday darajalar qayd etilgan?

Sharhning 2-jadvalida baliq yetishtirish suvi uchun eng ko‘p qayd etilgan PAD malaxit yashilidir. Turli tadqiqotlarda qiymatlar taxminan 0,0057 µg/L dan 2020 µg/L gacha cho‘ziladi. Bu juda keng diapazon bitta taqsimotning quyi va yuqori chegarasi emas; u turli mamlakatlarda, turli namuna turlarida va turli analitik usullar bilan bajarilgan mustaqil tadqiqotlarni qamrab oladi.

Manbaning shu jadvalida brilliant green uchun 5–50 µg/L darajalari bilan birga ayrim yuqoriroq yakka natijalar; kristall binafsha uchun esa taxminan 0,52–0,95 µg/L kabi yetishtirish suvi o‘lchovlari ham mavjud.

Nega cho‘kindi muhim?

Tadqiqotdagi e’tiborga molik tushunchalardan biri shuki, cho‘kindi PAD kontaminatsiyasi nuqtai nazaridan o‘ziga xos “uzoq muddatli xotira” vazifasini bajarishi mumkin.

Sharhda keltirilgan bir tadqiqotda 15 ta baliq xo‘jaligining suv, cho‘kindi va baliq namunalari o‘rganilgan. Bo‘yoqlar suv namunalarida aniqlanmagan bo‘lsa-da, ayrim baliq va cho‘kindi namunalarida topilgan. Baliq xo‘jaligining oqim bo‘yicha quyi qismidagi cho‘kindilarda malaxit yashili va leucomalachite green aniqlanib, yuqori oqim cho‘kindilarida topilmagani cho‘kindi tahlili o‘tmishdagi yoki vaqti-vaqti bilan bo‘lgan foydalanishni aniqlashga yordam berishi mumkinligini ko‘rsatgan.

Boshqa bir tadqiqotda kristall binafshaning tabiiy suv–cho‘kindi tizimida taxminan %64 qismi suvdan cho‘kindiga o‘tgani qayd etiladi. Bu natija barcha suv havzalarida doimiy %64 o‘tish bo‘ladi degani emas; u tegishli tadqiqotning tajriba/ekologik sharoitlariga xosdir.

Oqova suv tozalash inshootlari PADlarni nega o‘tkazib yuborishi mumkin?

PADlarning sintetik bo‘yoq sifatida loyihalanganligi ularni yorug‘lik, oksidlovchi sharoitlar yoki mikroorganizmlar ta’siriga nisbatan barqaror qilishi mumkin. Mahsulotda rang barqarorligi uchun afzallik beradigan bu xususiyat oqova suvlarni tozalashda kamchilikka aylanadi.

Sharh shuningdek inshootlarning odatiy nazorati ko‘pincha BOD₅, COD va TOC kabi umumiy ifloslanish parametrlariga qaratilishini qayd etadi. Bu o‘lchovlar umumiy organik yuk haqida ma’lumot beradi, ammo muayyan PAD yoki uning transformatsiya mahsulotlari konsentratsiyasini bevosita o‘lchamaydi.

Rangning kamayishi ham o‘z-o‘zicha yetarli emas. Bo‘yoqning xromofor tuzilishi buzilib, rang yo‘qolgan paytda molekulaning boshqa organik qismlari yoki transformatsiya mahsulotlari suvda qolishi mumkin. Shu sababli manbaning ekologik monitoring chaqirig‘i faqat “rangni o‘lchash” o‘rniga analitik jihatdan maxsus PAD aniqlash usullarini ishlab chiqish va qo‘llashni talab qiladi.

Oqova suvlarni tozalashning uchta asosiy bosqichi

Tadqiqotning 2-rasmida klassik oqova suv tozalash inshooti birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi tozalash bosqichlari sifatida ko‘rsatilgan.

Birlamchi tozalash panjaralash, maydalash, qum tutish, cho‘ktirish va zarur bo‘lganda koagulyatsiya/flokulyatsiya orqali yirikroq muallaq moddalarni olib tashlashga asoslanadi.

Ikkilamchi tozalash mikroorganizmlarning organik moddalardan foydalanishiga asoslangan faol loy va boshqa biologik jarayonlarni o‘z ichiga oladi.

Uchlamchi tozalash esa adsorbsiya, ion almashinuvi, membranali filtrlash, ozonlash, teskari osmos yoki ilg‘or oksidlanish kabi yanada rivojlangan fizik-kimyoviy usullarni o‘z ichiga olishi mumkin.

Birlamchi tozalashda PADlarni qanday olib tashlashga harakat qilingan?

Sharhning 5-jadvalida koagulyatsiya, elektrokoagulyatsiya va flokulyatsiya misollari keltiriladi. Laboratoriya tadqiqotlarida:

Bu raqamlar haqiqiy municipal tozalash inshootidagi barcha PAD aralashmasi uchun uzluksiz ekspluatatsiya ma’lumotlari emas. Manba turli bo‘yoqlar alohida sinovdan o‘tkazilgani sababli haqiqiy murakkab oqova suvlarda samaradorlik pastroq bo‘lishi mumkinligini aniq ta’kidlaydi.

Biologik tozalash har bir PAD uchun samaralimi?

Yo‘q. Tadqiqotda bakteriyalar, zamburug‘lar, xamirturush va o‘simlik peroksidaza fermentlari yordamida bajarilgan turli biodegradatsiya/dekolorizatsiya tadqiqotlari taqqoslanadi.

Aspergillus turlari bilan brilliant green uchun %100 gacha dekolorizatsiya/biodegradatsiya, Klebsiella aerogenes S27 bilan malaxit yashili uchun %97 gacha biodegradatsiya va ayrim Pseudomonas tizimlarida %99,9 gacha natijalar qayd etilgan.

Biroq barcha biologik tizimlar bir xil darajada samarali emas. Masalan, ayrim o‘simlik peroksidaza tajribalarida brilliant green uchun taxminan %54 va chrysoidine uchun %44–70 olib tashlash qiymatlari keltiriladi.

Uchlamchi tozalashda qaysi texnologiyalar o‘rganilgan?

Manbada adsorbsiya, faol ko‘mir, membranali filtrlash, ilg‘or oksidlanish va fotokataliz ayniqsa ajralib turadi.

Bu yuqori qiymatlar texnologiyalarning salohiyatini ko‘rsatadi; manba ularning ko‘pchiligi bitta bo‘yoq va laboratoriya sharoitlariga asoslanganini alohida ta’kidlaydi. Bir vaqtning o‘zida turli PADlar, tuzlar, sirt faol moddalar va boshqa organik/noorganik ifloslantiruvchilarni saqlovchi haqiqiy oqova suvlar uchun umumiy va tasdiqlangan tozalash retsepti mavjud emas.

PADlar sanoat oqova suvlarida haqiqatan ham o‘lchanganmi?

Ha. Tadqiqotning 4-jadvali PADlar faqat sintetik tajriba eritmalarida emas, turli haqiqiy oqova suvlarda ham qayd etilganini ko‘rsatadi.

Chrysoidine to‘qimachilik oqova suvida; methylene blue kir yuvish korxonasi, mikrobiologiya laboratoriyasi, tibbiy laboratoriya, qog‘oz, bosma, plastmassa va to‘qimachilik oqova suvlarida; brilliant green, crystal violet va malachite green ayniqsa to‘qimachilik va boshqa sanoat oqova suvlarida; rhodamine B esa kir yuvish, to‘qimachilik va plastmassa sanoati oqova suvlarida qayd etilgan.

Metilen ko‘ki uchun manbada turli sohalarda taxminan 82,5–125.000 µg/L oralig‘ida o‘zgaruvchi natijalar mavjud. To‘qimachilik oqova suvlarida crystal violet uchun turli tadqiqotlarda µg/L darajasidan bir necha ming µg/L gacha bo‘lgan qiymatlar qayd etilgan.

Bu raqamlarni bitta sanoat uchun standart konsentratsiya diapazoni sifatida ishlatmaslik kerak. Analitik usul, namuna olish shakli, inshoot, jarayon, geografiya va ishlab chiqarish sharoitlari bir-biridan farq qiladi.

Municipal oqova suvlarda ham uchraydimi?

Sharh methylene blue, crystal violet, malachite green, methyl violet 2B, rhodamine B va rhodamine 6G kabi PADlar municipal oqova suvlarda yoki tozalash inshootlari chiqishida ham qayd etilganini ko‘rsatadi.

Manba municipal tizimlarga kirishning bir nechta ehtimoliy yo‘llarini muhokama qiladi: PAD saqlovchi mahsulot yoki dorilarni noo‘rin tashlash, uy sharoitida mato yoki soch bo‘yash, kir yuvishda matodan bo‘yoq ajralishi va akvarium davolash suvlarini kanalizatsiyaga oqizish.

Nega oqova suvlarni tozalash loyi alohida muammo?

Oqova suvdan chiqarib tashlangan barcha ifloslantiruvchilar yo‘q qilinmaydi; ularning bir qismi loyga o‘tishi mumkin. Tadqiqot Yevropa Ittifoqida hosil bo‘ladigan kanalizatsiya loyining muhim qismi qishloq xo‘jaligida ishlatilishini qayd etadi.

Manbaning ekologik xavotiri shundaki, PADlar tozalash loyida bo‘lsa, tuproqqa ko‘chishi va keyinchalik suv tizimi yoki o‘simliklar bilan o‘zaro ta’sirlashishi mumkin. Tadqiqot PADlarning o‘zi uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri keng qishloq xo‘jaligi dala ma’lumotlar to‘plamini bermaydi; buning o‘rniga turli organik bo‘yoqlarning oqova suv yoki loydan kelib chiqadigan qishloq xo‘jaligiga ko‘chishi haqidagi oldingi tadqiqotlar orqali potensial yo‘lni muhokama qiladi.

Shuning uchun “PADlar barcha qishloq xo‘jaligi mahsulotlarida to‘planadi” degan xulosa manba tomonidan ko‘rsatilmagan.

Atrof-muhit suvlarida qaysi PADlar topilgan?

3-jadvalda methylene blue, brilliant green, crystal violet, malachite green, methyl violet, methyl violet 2B, rhodamine B va rhodamine 6G kabi PADlarga oid ekologik suv o‘lchovlari jamlangan.

Turli tadqiqotlar birgalikda baholanganda manba taxminan 0,0013–600 µg/L diapazondagi natijalarni keltiradi. Malaxit yashili turli suv havzalarida eng ko‘p qayd etilgan PADlardan biri bo‘lib, manbada bir daryo suvi tadqiqotida 600 µg/L gacha yetgan natija mavjud.

Bu yuqori qiymat barcha daryo suvlari shu darajada degani emas. Sharh juda turli analitik usullar bilan o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalarini birlashtiradi.

Cho‘kindi va muallaq moddalarda nimalar topilgan?

Germaniyadagi daryo cho‘kindilarida malaxit yashili uchun 4,7–25,6 µg/kg; muallaq zarrachali moddada esa 12,7–543 µg/kg diapazondagi natijalar keltirilgan.

Eskiroq va juda boshqacha ifloslanish ssenariysida AQShdagi bo‘yoq chiqindilari saqlanadigan hudud atrofidagi tuproqlarda leucomalachite green va leucocrystal violet uchun 1000–2000 mg/kg kabi juda yuqori qiymatlar qayd etilgan. Bu sanoat chiqindilarini saqlash hududiga oid misol bo‘lib, uni umumiy ekologik fon darajasi deb talqin qilib bo‘lmaydi.

Yovvoyi suv hayvonlarida PAD topilganmi?

Ha. Tadqiqotda Yevropa ilonbalig‘i (Anguilla anguilla) ayniqsa e’tiborga molik. Yog‘ miqdori yuqoriligi va bentik oziqlanish xulqi tufayli bu tur ekologik PAD kontaminatsiyasi uchun foydali bioindikator sifatida muhokama qilingan.

Belgiyadagi 91 lokatsiyadan olingan yovvoyi Yevropa ilonbaliqlarini qamrab olgan tadqiqotda baliqlarning %77 qismida Victoria blue, crystal violet, leucocrystal violet, brilliant green, malachite green yoki leucomalachite green guruhidan kamida bitta PAD qoldig‘i qayd etilgani bildiriladi.

Sharh shuningdek Janubi-sharqiy Xitoydan olingan 637 ta dengiz chig‘anog‘i namunasini qamrab olgan tadqiqotda namunalarning %3,54 qismida leucomalachite green topilganini va eng yuqori konsentratsiya 2,48 µg/kg bo‘lganini keltiradi.

Rang suv ekotizimiga qanday ta’sir qilishi mumkin?

Bo‘yoq saqlovchi suvning birinchi ko‘rinadigan natijasi rangdir. Manbaga ko‘ra, suv rangining o‘zgarishi yorug‘likning suv ustuniga kirishini cheklashi mumkin. Bu esa suv o‘simliklari va fitoplanktonning fotosintetik faolligiga ta’sir qilishi mumkin.

Fitoplankton suv oziq tarmog‘ining asosiy produtsentlaridan biri bo‘lgani uchun ta’sir faqat bitta organizm guruhi bilan cheklanmasligi mumkin. Sharh PAD ta’sirlanishini produtsentlar, parchalovchilar, birlamchi iste’molchilar, ikkilamchi iste’molchilar va yuqori darajadagi iste’molchilar bo‘yicha kompleks muhokama qiladi.

Nega malaxit yashili toksiklik bo‘limida ajralib turadi?

Sharhda turli PADlarning toksiklik ma’lumotlari taqqoslanganda ayniqsa malaxit yashili past ta’sir yoki o‘lim konsentratsiyalari bilan ajralib turadi.

Ayniqsa karp misoli yosh sezgirlikni o‘zgartirishi mumkinligini ko‘rsatadi. Yosh baliqda 96 soatlik LC₅₀ 0,013 mg/L bo‘lsa, voyaga yetganida 0,135 mg/L deb berilgan.

Bu ma’lumotlar turli laboratoriyalardan olingani sababli yoshdan tashqari suv kimyosi, harorat, tajriba dizayni va boshqa sharoitlar ham natijalarga ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun taxminan o‘n baravar farqni faqat yoshning sababiy ta’sirining miqdoriy o‘lchovi deb qabul qilib bo‘lmaydi.

Rhodamine B ham xuddi shunday darajada toksikmi?

Manba baliq tajribalarida rhodamine B uchun malaxit yashiliga nisbatan ancha yuqori LC₅₀ qiymatlarini keltiradi. Ayrim ikkilamchi va uchlamchi iste’molchi baliq sinovlarida 217–526 mg/L darajadagi LC₅₀ natijalari qayd etilib, kuzatiladigan toksik ta’sir bildirilmagan.

Bunga qarshi ravishda, ayrim umurtqasizlar tadqiqotlarida rhodamine B harakat buzilishi, bo‘yoq to‘planishi, holsizlanish yoki o‘lim bilan bog‘liq ta’sirlar bilan aloqadorligi qayd etilgan. Shu sababli bir bo‘yoq uchun “baliqda pastroq o‘tkir toksiklik” xulosasi barcha suv organizmlari uchun zararsizlikni anglatmaydi.

Ekologik xavf qanday hisoblanadi?

Sharh tanlangan PADlar uchun qo‘llanadigan xavf koeffitsiyenti (Risk Quotient, RQ) yondashuvini tushuntiradi:

\[ RQ=\frac{MEC}{PNEC} \]

Bu yerda MEC — o‘lchangan ekologik konsentratsiya, PNEC esa atrof-muhitda zararli ta’sir kutilmaydigan bashorat qilingan konsentratsiyadir.

Manba ilgari o‘tkazilgan ekologik xavf tadqiqotidan uchta misol keltiradi:

• 0,0594 µg/L rhodamine B uchun xavf tasniflanmagan.
• 0,0571 µg/L methyl violet 2B uchun baliqlar nuqtai nazaridan past xavf qayd etilgan.
• 0,0209 µg/L crystal violet uchun baliqlar nuqtai nazaridan o‘rta xavf qayd etilgan.

Shuningdek, auramine uchun 0,92 µg/L va auramine O uchun 4,6 µg/L PNEC qiymatlari mavjudligi, biroq o‘lchangan ekologik konsentratsiya ma’lumotlari bo‘lmagani sababli ushbu tadqiqotlarda RQ hisoblab bo‘lmagani qayd etiladi.

Bu qiymatlar butun dunyoga qo‘llanadigan me’yoriy chegaralar emas; ular sharhda keltirilgan muayyan tadqiqotlarning ekologik xavf baholaridir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Farmakologik faollik ko‘rsatadigan ayrim sintetik organik bo‘yoqlar suv muhitida paydo bo‘layotgan ifloslantiruvchilar qatorida baholanishi kerak.
• PADlar sanoat va municipal oqova suvlarda, akvakultura suvida, ekologik suvlarda, cho‘kindida va ayrim suv hayvonlarida qayd etilgan.
• PADlarning yorug‘lik va mikroblar ta’sirida parchalanishga chidamliligi an’anaviy oqova suv tozalashda ularni olib tashlashni qiyinlashtirishi mumkin.
• Faqat rangning yo‘qotilishi muayyan PADlarning to‘liq parchalanganini isbotlamaydi.
• Malaxit yashili jamlangan ekotoksiklik ma’lumotlarida ayniqsa past EC50/LC50 qiymatlari bilan ajralib turadi.
• Cho‘kindi ayrim PADlarning uzoq muddatli ekologik mavjudligini kuzatishda suvga qaraganda sezgirroq bo‘lim bo‘lishi mumkin.
• Koagulyatsiya, biologik parchalanish, adsorbsiya, membrana, ilg‘or oksidlanish va fotokataliz kabi ko‘plab usullar PADlarni olib tashlash uchun o‘rganilgan.
• Haqiqiy, ko‘p komponentli PAD oqova suvlari uchun yagona va standart tozalash yondashuvi hali ishlab chiqilmagan.

Tadqiqot ko‘rsatmaydigan xulosalar

• Sharh yangi dala namunalari yoki laboratoriya tajribalarini o‘tkazmagan.
• PADlarning dunyo bo‘yicha haqiqiy jami ekologik yuki hisoblanmagan.
• Jadvallardagi turli konsentratsiyalardan global o‘rtacha PAD konsentratsiyasini chiqarib bo‘lmaydi.
• Laboratoriya tajribasida %100 bo‘yoq olib tashlanishi haqiqiy oqova suv inshootida %100 olib tashlanish kafolati emas.
• Rangning yo‘qolishi to‘liq minerallanish yoki toksiklik yo‘qolishini anglatmaydi.
• Tadqiqot barcha PADlar bir xil toksiklikka ega ekanini ko‘rsatmaydi.
• Turli turlarda va turli tajriba davomiyligida o‘lchangan EC50/LC50 qiymatlari aynan bir xil sharoitning bevosita taqqoslashi emas.
• Turkiya uchun milliy PAD tarqalishi yoki hozirgi ekologik xavf xaritasi tuzilmagan.
• Odamlarda ekologik PAD ta’sirlanishidan kelib chiqadigan muayyan kasallik xavfi miqdoriy hisoblanmagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Bu qanday turdagi tadqiqot?

Bu yangi namuna to‘playdigan yoki yangi toksiklik tajribalarini o‘tkazadigan tadqiqot emas. Mualliflar avval nashr etilgan adabiyotlardan PADlarning kimyoviy sinflari, farmakologik qo‘llanishlari, akvakulturadagi noqonuniy ishlatilishi, oqova suv va atrof-muhitdagi o‘lchovlari, tozalash yondashuvlari hamda suv organizmlaridagi toksiklik natijalarini birlashtirgan.

Tadqiqot “Review Article” sifatida nashr etilgan. Maqolada batafsil ma’lumotlar bazalari ro‘yxati, kalit so‘z qatorlari, dastlab topilgan nashrlar soni, takroriy ishlarni chiqarib tashlash oqimi, kiritish/chiqarish mezonlari yoki PRISMAga o‘xshash tizimli tadqiqot tanlash jarayoni berilmagan. Shu sababli usulni keng qamrovli/narrativ adabiyot sharhi sifatida baholash to‘g‘riroq.

Sharh qaysi asosiy ma’lumotlar to‘plamlarini birlashtiradi?

Kimyoviy tasnifning asosiy natijasi

Sharhdagi asosiy PAD sinflari azo, akridin, fenotiazin, trifenilmetan va ksanten bo‘yoqlaridir. Ko‘plab muhim PADlar kationik tuzilishga ega. Farmakologik nishonlar bakteriyalar, zamburug‘lar, parazitlar va ayrim viruslarni qamrab olishi mumkin.

Bu tasnif barcha bo‘yoqlarda ekologik xatti-harakat bir xil degani emas. Molekula tuzilishi, ionik shakl, eruvchanlik, lipofil xususiyatlar va qo‘llanish usuli farq qiladi.

Akvakultura ma’lumotlarining asosiy natijasi

Jamlangan adabiyotlarda malaxit yashili va uning qaytarilgan metaboliti leucomalachite green akvakultura qoldiq tadqiqotlarining muhim qismini tashkil qiladi. Suv namunalari manfiy bo‘lganda ham cho‘kindi yoki baliq to‘qimasida qoldiq topilishi mumkinligi faqat bitta ekologik bo‘limni monitoring qilish o‘tmishdagi foydalanishni o‘tkazib yuborishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Oqova suv ma’lumotlarining asosiy natijasi

PADlar faqat to‘qimachilik kabi bo‘yoq ko‘p ishlatiladigan tarmoqlar bilan cheklanmaydi. Kir yuvish korxonalari, tibbiy/mikrobiologik laboratoriyalar, qog‘oz, plastmassa, bosma va municipal kanalizatsiya kabi turli oqimlarda ham qayd etilgan.

Bunday keng manba profili faqat bitta sanoat sektoriga qaratilgan nazorat ekologik PAD kirishini to‘liq ifodalamasligi mumkinligini ko‘rsatadi.

Tozalash tadqiqotlarining metodologik cheklovi

5-jadvaldagi olib tashlash foizlari bir xil boshlang‘ich konsentratsiya, bir xil suv kimyosi yoki bir xil analitik yakuniy nuqtaga ega emas. Ayrim tadqiqotlar “dekolorizatsiya”, ayrimlari “olib tashlash”, boshqalari “biodegradatsiya” yoki adsorbsiya samaradorligini o‘lchaydi.

Bu atamalar bir-birining to‘liq ekvivalenti emas. Masalan, absorbansning kamayishi va umumiy organik uglerodning minerallanishi boshqa-boshqa ilmiy natijalardir. Shuning uchun jadvaldagi %100 qiymatlarni “molekula va barcha transformatsiya mahsulotlari butunlay yo‘q bo‘lgan” deb talqin qilib bo‘lmaydi.

Toksiklik ma’lumotlarining metodologik cheklovi

6-jadval bakteriyalar, zamburug‘lar, suv o‘tlari, o‘simliklar, qisqichbaqasimonlar va turli baliq turlarini qamrab oladi. Ayrim natijalar EC₅₀, ayrimlari LC₅₀, boshqalari esa surunkali o‘sish ta’siri yoki morfologik buzilish ko‘rinishida berilgan.

Tajriba davomiyligi ham bir xil emas: 15 daqiqa, 24 soat, 48 soat, 72 soat, 96 soat va undan uzoq sinovlar mavjud. Baliqlar embrion, lichinka, yosh, yuvenil yoki voyaga yetgan bosqichlarda bo‘lishi mumkin.

Shu sababli sharhning kuchli tomoni keng toksiklik dalillarini birlashtirishi; metodologik cheklovi esa geterogen ma’lumotni yagona miqdoriy toksiklik shkalasiga keltirib bo‘lmasligidir.

Tanlangan miqdoriy ekologik natijalar

Xavfni baholash cheklovi

Sharh barcha PADlar uchun yangi RQ hisobini bajarmaydi. Manba ilgari e’lon qilingan muayyan ekologik o‘lchovlar va xavf hisoblarini keltiradi. Ko‘plab PADlar uchun yetarli MEC va PNEC ma’lumotlari bo‘lmagani sababli to‘liq ekologik xavf profilini tuzib bo‘lmaydi.

Manba ichida e’tibor talab qiladigan hisobot nuqtasi

4-jadvalda Ullah va hamkasblariga tegishli “wastewater” qatorida malaxit yashili uchun LOD 0,055 µg/L, aniqlangan konsentratsiya esa 0,0025 µg/L deb yozilgan. Konsentratsiya shu qatorda qayd etilgan LODdan past. Verianla bu qiymatni o‘zgartirmagan; ehtimoliy birlik, jadvalga ko‘chirish yoki hisobot xatosi mavjudligi ko‘rib chiqilgan sharhda izohlanmagan.

Bundan tashqari, Table 6 ning keng qamrovi sababli ayrim juda past toksiklik qiymatlarining tajriba davomiyligi yoki tur haqidagi ma’lumotlari jadval izohlari bilan birga o‘qilishi kerak. Manbada turli tajriba dizaynlaridan olingan qiymatlar yonma-yon berilgan.

Tadqiqotning ilmiy hissasi

Sharhning asosiy hissasi yangi tozalash jarayoni yoki yangi analitik usul ishlab chiqish emas. Asosiy hissa odatda “bo‘yoq”, “veterinariya dori qoldig‘i” yoki “sanoat oqova suv birikmasi” kabi alohida mavzularda ko‘riladigan bir xil kimyoviy guruhni farmakologik faollik va ekologik toksiklik nuqtai nazaridan umumiy doirada baholashdir.

Mualliflarning asosiy tavsiyasi PADlarni yanada tizimli ekologik monitoringga kiritish, oqova suvlarni tozalashdagi haqiqiy olib tashlash darajasini maxsus analitik usullar bilan tasdiqlash va suv oziq tarmog‘ining turli darajalarida xavfni baholashni rivojlantirishdir.

Manba va Usul Haqida Izoh

Tadqiqotning to‘liq original nomi: The occurrence of pharmacologically active dyes in the aquatic environment as a result of water and wastewater contamination—an underestimated environmental problem

Mualliflar, original tartibda: Angelika Tkaczyk-Wlizło; Kamila Mitrowska.

Teng hissa/teng birinchi muallif: Manbada teng birinchi muallif yoki teng hissa haqidagi bayonot mavjud emas.

Mas’ul muallif: Kamila Mitrowska.

Muassasalar: Department of Chemical Research of Food and Feed, National Veterinary Research Institute (PIWet), Puławy, Poland; Institute of Biological Bases of Animal Production, University of Life Sciences in Lublin, Lublin, Poland. Angelika Tkaczyk-Wlizło ikki muassasaga, Kamila Mitrowska National Veterinary Research Institute ga mansub.

Manba turi: Keng qamrovli/narrativ sharh maqolasi. Yangi eksperimental ma’lumot yaratadigan tadqiqot, tizimli sharh yoki meta-tahlil emas.

Jurnal: Environmental Science and Pollution Research.

Jild / sahifalar: Jild 33, 9225–9255.

DOI: 10.1007/s11356-026-37866-x

Topshirilgan sana: 23 sentabr 2025.

Qabul qilingan sana: 21 may 2026.

Onlayn nashr sanasi: 12 iyun 2026.

Taqriz holati: Environmental Science and Pollution Research jurnalida chop etilgan taqrizdan o‘tgan Review Article.

Nashriyot: Springer Nature.

Rasmiy nashr havolasi:Springer Nature Link — rasmiy maqola sahifasi

DOI havolasi:https://doi.org/10.1007/s11356-026-37866-x

Ochiq kirish va litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Mas’ul muharrir: Roland Peter Kallenborn.

Moliyalashtirish: Tadqiqot KNOW (Leading National Research Centre) “Healthy Animal – Safe Food” Scientific Consortium doirasida Ministry of Science and Higher Education qarori No. 05-1/KNOW2/2015 hamda National Veterinary Research Institute (PIWet) “PIWet Research Fund”, F/125 loyihasi tomonidan qo‘llab-quvvatlangan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Mualliflar tadqiqot davomida yaratilgan yoki tahlil qilingan ma’lumotlar nashr etilgan maqolaning o‘zida taqdim etilganini bildiradi.

Etik tasdiq: Qo‘llanilmaydi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar raqobat qiluvchi manfaatlar yo‘qligini bildirgan.

Muallif hissalari

Angelika Tkaczyk-Wlizło: Konseptuallashtirish, formal tahlil, tadqiqot, resurslar, vizuallashtirish va original qoralamani yozish.

Kamila Mitrowska: Formal tahlil, moliyalashtirishni ta’minlash, loyiha boshqaruvi, resurslar, maslahat, vizuallashtirish va ko‘rib chiqish/tahrirlash.

Sharh usulining cheklovi

Tadqiqot juda keng manbalar to‘plamini birlashtirsa-da, tizimli adabiyot sharhlarida kutiladigan ma’lumotlar bazasini qidirish protokoli, qidiruv qatorlari, tadqiqot tanlash oqimi, kiritish/chiqarish mezonlari yoki sifatni baholash tizimi berilmagan. Shu sababli maqoladagi nashrlarni sohaning barchasini oldindan belgilangan tizimli namuna sifatida ifodalaydi deb talqin qilmaslik kerak.

Raqamli taqqoslashlar cheklovi

2–6-jadvallardagi natijalar turli mamlakatlar, turli yillar va juda turli analitik/eksperimental usullardan olingan. Masalan, ekologik konsentratsiyalarning bir qismi UV-Vis spektrofotometriya, bir qismi esa HPLC yoki LC-MS/MS asosidagi usullar bilan aniqlangan. Toksiklik qiymatlarida esa organizm turi, rivojlanish bosqichi va ta’sirlanish davomiyligi farq qiladi.

Shuning uchun Verianla maqolasida turli tadqiqotlarning raqamlari bitta nazorat qilinadigan tajribaning natijalari kabi taqqoslanmagan.

Tozalash ma’lumotlarining cheklovi

5-jadvaldagi yuqori olib tashlash foizlarining aksariyati alohida PADlarni laboratoriya sharoitida tozalashga taalluqlidir. Manbaning o‘zi haqiqiy oqova suvlar turli komponentlarni saqlashini va haqiqiy PAD parchalanish samaradorligi laboratoriya natijalaridan pastroq bo‘lishi mumkinligini bildiradi.

Manba ichidagi hisobot izohi

4-jadvaldagi bir malaxit yashili qaydida 0,0025 µg/L deb berilgan “determined concentration” shu qatorda qayd etilgan 0,055 µg/L LOD dan past. Tadqiqot bu tafovutni izohlamaydi. Qiymat Verianla tomonidan tuzatilmagan va asosiy natijalar hisobiga kiritilmagan.

Ilmiy talqin cheklovi

Ushbu sharh PADlarning ekologik mavjudligi va ayrim PADlarning ekotoksikologik salohiyati jiddiy qabul qilinishi kerakligini qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq tadqiqot barcha PADlar bir xil ekologik xavf tug‘dirishini, barcha suv havzalari PAD bilan ifloslanganini yoki ekologik PAD ta’sirlanishi odamlarda muayyan sog‘liq natijasiga olib kelishini miqdoriy isbotlamaydi.

Tadqiqotning eng kuchli xabari shuki, farmakologik faollikka ega ayrim bo‘yoq birikmalarini faqat ko‘rinadigan rang ifloslanishi sifatida baholamaslik, ularni kimyoviy jihatdan maxsus tarzda kuzatish va oqova suv–cho‘kindi–suv organizmlari tizimi doirasida baholash kerak.

Ushbu Verianla mazmunidagi PAD sinflari, ekologik konsentratsiyalar, akvakultura topilmalari, tozalash usullari, toksiklik qiymatlari va xavf baholari ko‘rib chiqilgan sharh tadqiqotiga asoslangan. Tashqi tekshiruv faqat bibliografik identifikatsiya, rasmiy nashr qaydi, taqriz holati va ochiq kirish/litsenziya ma’lumotini tekshirish uchun ishlatilgan.