ChatGPT va Grammarly kabi sun’iy intellekt yordamidagi yozish vositalari talabalarga so‘z tanlash, takrorlarni kamaytirish, grammatika, gap tuzilishi va matnni tashkil etish bo‘yicha tezkor tavsiyalar beradi. Biroq talabaning ushbu vositalar yordamida yaxshiroq matn yaratishi, vosita o‘chirilganda ham xuddi shu ko‘nikmani egallaganini anglatmaydi. Ushbu tadqiqot sun’iy intellekt yordamidagi lug‘at bilan ishlash ingliz tilini chet tili sifatida o‘rganayotgan universitet talabalarining akademik yozuvlari bilan qanday bog‘liqligini o‘rgangan.

Tadqiqot Saudiya Arabistonidagi o‘rta kattalikdagi universitetda o‘tkazilgan; biznes, muhandislik va kompyuter fanlari yo‘nalishlaridan 160 nafar bakalavriat talabasi tadqiqotda qatnashgan. Talabalar ENGL 101, ENGL 102 va ENGL 201 kurslariga ro‘yxatdan o‘tgan. Ishtirokchilarning 18 foizi B1, 58 foizi B2, 24 foizi C1 darajasida tasniflangan.

Talabalar bir semestr davomida ChatGPT va Grammarly bilan qo‘llab-quvvatlangan yozish faoliyatlarida qatnashgan. Dastur vositalardan foydalanish bo‘yicha trening, etika va akademik halollik haqida ma’lumot, shaxsiylashtirilgan o‘quv rejalari, yo‘naltirilgan yozish mashg‘ulotlari, mustaqil ish, o‘yinlashtirilgan faoliyatlar va interval bilan so‘z takrorlashni birgalikda qamrab olgan. Xulosada sakkizta yo‘naltirilgan yozish mashg‘uloti o‘tkazilgani aytiladi; metod bo‘limida esa ushbu mashg‘ulotlarning davomiyligi va haftalar bo‘yicha taqsimoti batafsil berilmagan.

Semestr boshida va oxirida yozilgan 150–300 so‘zli matnlar leksik xilma-xillik, so‘zlarning to‘g‘ri qo‘llanishi, akademik kollokatsiyalar, soha terminlari, bog‘lovchilardan foydalanish, izchillik va tuzilish jihatidan tahlil qilingan. Leksik xilma-xillikni ko‘rsatuvchi MTLD o‘rtachasi 73 dan 92 ga, akademik so‘zlar ulushi 7,5 foizdan 12,2 foizga va to‘g‘ri soha terminlaridan foydalanish har ming so‘zga 18 dan 28 ga ko‘tarilgan. Leksik xatolar ko‘rsatkichi har ming so‘zga 28 dan 16,5 ga kamaygan; inson baholovchilari bergan izchillik balli 6 dan 3,4 dan 4,2 ga oshgan.

Bu o‘zgarishlarning barchasi p<0,001 darajasida statistik jihatdan ahamiyatli deb xabar qilingan va ko‘plab ko‘rsatkichlar uchun katta effekt o‘lchamlari hisoblangan. Talabalar vositalarning foydaliligiga 5 dan 4,4, foydalanish qulayligiga 4,3 va umumiy qoniqishga 4,3 ball bergan. Sun’iy intellekt tavsiyalariga ishonch esa 3,9 ball bilan foydalilik bahosidan past bo‘lgan.

Shu bilan birga, tadqiqotda nazorat guruhi mavjud emas. Talabalar odatdagi darslarini davom ettirgan, o‘qituvchilardan yordam olgan, muntazam yozish mashqlarini bajargan va lug‘at o‘qitilgan. Shu sababli o‘zgarishlarning qanchasi sun’iy intellektdan, qanchasi ta’limdan, takroriy yozish tajribasidan, talabalarning tabiiy rivojlanishidan yoki o‘lchash sharoitlaridan kelib chiqqanini ajratib bo‘lmaydi.

Tadqiqot, shuningdek, sun’iy intellekt vositalaridan foydalanilmaydigan mustaqil yakuniy test yoki bir necha hafta o‘tib bajarilgan saqlanib qolish o‘lchovini taqdim etmaydi. Yakuniy baholashlarda ChatGPT va Grammarly’dan foydalanishga ruxsat berilgan-berilmagani ham aniq ko‘rsatilmagan. Shuning uchun talabalar mustaqil ravishda yaxshiroq yozishni o‘rganganmi yoki sun’iy intellekt yordami bilan yaxshiroq matn ishlab chiqarganmi — bularni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi.

Tadqiqotdan chiqarish mumkin bo‘lgan eng ehtiyotkor xulosa shuki: o‘qituvchi yo‘riqnomasi, muntazam yozish amaliyoti, lug‘at o‘qitish, interval bilan takrorlash va sun’iy intellekt vositalarini birlashtirgan semestrlik dastur davomida talabalar tekshirilgan matn ko‘rsatkichlari bo‘yicha sezilarli yaxshilanish ko‘rsatgan. Biroq tadqiqot bu yaxshilanishlar faqat yoki bevosita sun’iy intellekt tufayli yuzaga kelganini isbotlamaydi.

Tadqiqotning asosiy savoli nima?

Tadqiqot uchta asosiy savolga javob izlaydi:

1. Sun’iy intellekt yordamidagi lug‘at vositalarining talabalarning lug‘at rivoji va akademik yozish ko‘rsatkichlari bilan bog‘liqligi qanday?
2. Talabalar sun’iy intellektning so‘z o‘rganish va akademik yozishdagi rolini qanday baholaydi?
3. Sun’iy intellekt vositalaridan chet tilini o‘qitishda foydalanish qanday amaliy qiyinchiliklar va etik muammolarni keltirib chiqaradi?

Tadqiqot markazida faqat talabalarning grammatik xatolari kamaygan-kamaymagani turmaydi. Unda lug‘at xilma-xilligi, akademik so‘zlar, soha terminologiyasi, kollokatsiyalar, matn ichidagi bog‘lanishlar va yozuvning umumiy tuzilishi birgalikda ko‘rib chiqilgan.

Akademik yozishda lug‘at bilimi nega muhim?

Talabaning ko‘plab inglizcha so‘zlarni tanishi ularni akademik matnda to‘g‘ri qo‘llay olishini anglatmaydi. Akademik yozuvda so‘zning ma’nosi qanchalik muhim bo‘lsa, uning qaysi kontekstda, qaysi so‘zlar bilan va qaysi til registrida qo‘llanishi ham shunchalik muhim.

Talaba quyidagi ko‘nikmalarni birgalikda rivojlantirishi kerak:

• Turli so‘zlardan foydalanib keraksiz takrorlarni kamaytirish
• Umumiy so‘zlar o‘rniga mavzuga mos akademik va texnik terminlarni tanlash
• So‘zning ot, fe’l, sifat yoki ravish shaklini to‘g‘ri qo‘llash
• Tabiiy ravishda birga ishlatiladigan so‘zlarni to‘g‘ri moslashtirish
• Rasmiy akademik bayonga mos til darajasini saqlash
• G‘oyalar o‘rtasida aniq bog‘lanishlar yaratish
• Paragraflarni mantiqiy tartibda joylashtirish

ChatGPT va Grammarly bu yo‘nalishlarda darhol tavsiya bera oladi. Biroq talabaning shunchaki tavsiyani qabul qilishi bilan uning nega to‘g‘ri ekanini tushunishi bir xil narsa emas. Barqaror o‘rganish uchun talaba tavsiyani baholashi, uni o‘z ma’nosi bilan solishtirishi va yangi qo‘llanishni boshqa matnlarda mustaqil ravishda takrorlashi kerak.

Ishtirokchilar kimlar?

Tadqiqotda Saudiya Arabistonidagi bitta universitetdan 160 nafar bakalavriat talabasi qatnashgan. Ingliz tili universitetdagi barcha darslarda o‘qitish tili sifatida qo‘llanadi.

Talabalarning 89 foizi avval kamida bitta sun’iy intellektga asoslangan yozish vositasidan xabardor bo‘lgan. Biroq faqat 28 foizi bu vositalardan oldin intensiv foydalanganini bildirgan. 17 foizida pulli obuna, 81 foizida zarur texnik talablarga javob beradigan shaxsiy kompyuter va 78 foizida kampus tashqarisida barqaror internet mavjud bo‘lgan.

Bu ma’lumotlar talabalarning raqamli imkoniyatlari bir xil emasligini ko‘rsatadi. Pulli hisoblar ilg‘orroq funksiyalarga kirish bergan-bermagani yoki vosita versiyalari talabalar orasida bir xil bo‘lgan-bo‘lmagani tushuntirilmagan.

Talabalar qanday tanlangan?

Tadqiqotchilar turli ingliz tili malaka darajalari vakilligi ta’minlanishi uchun qatlamli tanlanmadan foydalanganini bildiradi. Shu bilan birga, talabalar ko‘ngilli ariza asosidami, barcha dars guruhlaridanmi yoki boshqa tanlov jarayoni orqali qabul qilingani batafsil tushuntirilmagan.

Tadqiqotda quyidagi uchta kurs mavjud:

• ENGL 101 — Birinchi kurs yozuvi
• ENGL 102 — Hisobot yozishga kirish
• ENGL 201 — Texnik yozuv

Natijalar jadvalida B1 darajasi ENGL 101, B2 darajasi ENGL 102 va C1 darajasi ENGL 201 bilan moslashtirilgan. Biroq metod bo‘limida har bir kurs faqat bitta CEFR darajasidagi talabalardan iborat ekani aniq ko‘rsatilmagan. Har bir kichik guruhdagi aniq talabalar soni ham natijalar jadvalida berilmagan.

Intervensiya aslida nimalarni o‘z ichiga olgan?

Tadqiqot faqat talabalarga ChatGPT yoki Grammarly hisobini berib, semestr oxirida ularning yozuvlarini taqqoslash bilan cheklanmagan. Dastur ko‘p tarkibli ta’lim yondashuvidir:

• Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish bo‘yicha trening
• Etik foydalanish, ma’lumotlarni himoya qilish va akademik halollik bo‘yicha ma’lumot
• Boshlang‘ich yozish malakasiga ko‘ra shaxsiylashtirilgan o‘quv rejasi
• ChatGPT va Grammarly orqali kontekstga mos sinonim tavsiyalari
• Takrorlanadigan so‘zlarni aniqlash
• Soha bilan bog‘liq lug‘at mashqlari
• O‘yinlashtirilgan topshiriqlar
• Interval bilan takrorlash faoliyatlari
• Yo‘naltirilgan yozish mashg‘ulotlari
• Mustaqil ish
• O‘qituvchi yordami va yuzma-yuz darslar

Bu tuzilma ta’lim nuqtayi nazaridan kuchli bo‘lishi mumkin; biroq tadqiqot nuqtayi nazaridan har bir tarkibiy qismning ta’sirini ajratishni qiyinlashtiradi. Talabalar rivoji sun’iy intellektdan, ko‘proq yozish amaliyotidan, o‘qituvchi fikr-mulohazasidan, interval bilan takrorlashdan yoki ularning birikmasidan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin.

Qaysi sun’iy intellekt tizimlaridan foydalanilgan?

Metod bo‘limida ikki vosita aniq nomlangan:

• ChatGPT
• Grammarly

Biroq tadqiqotda ishlatilgan ChatGPT modelining nomi, versiyasi, hisob turi, tizim sozlamalari yoki talabalarga berilgan standart promptlar tushuntirilmagan. Grammarly’ning qaysi versiyasi va qaysi funksiyalaridan foydalanilgani ham ko‘rsatilmagan.

Talabalar ikki vositadan birgalikda foydalanganmi, bittasini tanlaganmi yoki foydalanish miqdori qanday bo‘lgani noaniq. Vositalardan foydalanish analitik panellar orqali kuzatilgani aytilsa-da, sessiyalar soni, qabul qilingan tavsiyalar soni, sarflangan vaqt va vositalar bo‘yicha foydalanish taqsimoti natijalarda berilmagan.

Ushbu yetishmovchilik sababli ChatGPT va Grammarly’ning alohida ta’sirlarini taqqoslab bo‘lmaydi. Natijalar muayyan model yoki mahsulotning muvaffaqiyati sifatida taqdim etilmasligi kerak.

Yozish ko‘rsatkichlari qanday o‘lchangan?

Talabalar intervensiyadan oldin va keyin 150–300 so‘zli akademik matnlar yozgan. Matnlar avtomatik korpus vositalari va inson baholovchilari yordamida tahlil qilingan.

Asosiy o‘lchov yo‘nalishlari quyidagilar:

• Type–Token Ratio
• Measure of Textual Lexical Diversity
• Umumiy va akademik so‘z ro‘yxatlarining ulushi
• O‘rta va past chastotali so‘zlar
• To‘g‘ri akademik kollokatsiyalar
• Xatosiz gap bo‘laklari ulushi
• Leksik xato darajasi
• Nomaqbul til darajasi
• Noto‘g‘ri so‘z turkumini tanlash
• Tabiiy bo‘lmagan kollokatsiyalar
• To‘g‘ri soha terminlari
• Bog‘lovchi ifodalar va o‘tish turlari
• Inson baholovchilarining izchillik va tuzilish ballari

Type–Token Ratio nimani ko‘rsatadi?

Type–Token Ratio matndagi turli so‘zlar sonining umumiy so‘zlar soniga nisbatidir:

\[ TTR = \frac{Farklı\ kelime\ sayısı}{Toplam\ kelime\ sayısı} \]

Masalan, 200 so‘zli matnda 100 xil so‘z mavjud bo‘lsa, TTR qiymati 0,50 bo‘ladi. Nisbatning oshishi matnda xilma-xilroq so‘zlar ishlatilganini anglatishi mumkin.

Biroq TTR matn uzunligiga sezgir. Matn uzaygani sari majburiy takrorlar ko‘payishi mumkinligi sababli nisbat pasayishi mumkin. Tadqiqotdagi yozuvlar 150 dan 300 so‘zgacha bo‘lgan. Boshlang‘ich va yakuniy yozuvlarning o‘rtacha uzunligi berilmagani uchun TTR o‘zgarishining qanchasi lug‘at rivojidan, qanchasi matn uzunligidan kelib chiqqanini to‘liq baholab bo‘lmaydi.

MTLD nimani o‘lchaydi?

MTLD leksik xilma-xillikni matn uzunligidan TTRga qaraganda kamroq ta’sirlanadigan tarzda o‘lchashga qaratilgan ko‘rsatkichdir. U matn bo‘ylab so‘z xilma-xilligi ma’lum bir chegaradan yuqorida qancha vaqt saqlanishini baholaydi.

MTLDning 73 dan 92 ga ko‘tarilishi talabalarning yakuniy matnlarda kengroq va matn davomida barqarorroq leksik xilma-xillikdan foydalanganiga mos keladi. Shunga qaramay, yozish topshiriqlari mavzu, janr, vaqt va qiyinlik jihatidan teng bo‘lgan-bo‘lmagani tushuntirilmagani sababli o‘zgarishning barchasini talaba ko‘nikmasiga bog‘lab bo‘lmaydi.

Boshlang‘ich va yakuniy yozish topshiriqlarini taqqoslash mumkinmi?

Tadqiqotda matnlar 150–300 so‘zdan iborat ekani aytiladi, biroq quyidagi ma’lumotlar berilmagan:

• Boshlang‘ich va yakuniy topshiriqlarning to‘liq savol matnlari
• Topshiriqlar bir xil yozuv turida bo‘lgan-bo‘lmagani
• Mavzular qiyinlik jihatidan qanday moslashtirilgani
• Yozish uchun berilgan vaqt
• Talabalar lug‘at yoki internetdan foydalana olgan-olmagani
• Yakuniy baholashda ChatGPT va Grammarly’dan foydalanishga ruxsat berilgan-berilmagani
• Boshlang‘ich va yakuniy bosqichlarda matn uzunligining o‘rtacha qiymatlari

Bu ma’lumotlar o‘lchovni talqin qilish uchun juda muhim. Agar yakuniy testda sun’iy intellekt ishlatilgan bo‘lsa, natijalar mustaqil o‘rganish va vosita yordamidagi mahsulot sifatini birgalikda aks ettirishi mumkin. Agar sun’iy intellekt o‘chirilgan test qo‘llanganida, talabalar transfer ko‘nikmasiga doir dalil kuchliroq bo‘lardi. Maqolada qaysi shart qo‘llangani aniq ko‘rsatilmagan.

Leksik xilma-xillikda nima o‘zgargan?

Barcha taqqoslashlar uchun p<0,001 deb xabar qilingan. MTLD taxminan 26 foiz, to‘g‘ri akademik kollokatsiyalardan foydalanish esa 50 foizga oshgan. Akademik so‘zlar ulushi 4,7 foiz punktga ko‘tarilgan.

Boshlang‘ichda uchta chastota toifasining yig‘indisi 100,5 foizni tashkil etadi. Bu kichik farq yaxlitlashdan kelib chiqqan bo‘lishi mumkin. Yakuniy o‘lchovda jami 100 foiz.

So‘zlarning to‘g‘ri qo‘llanishida nima o‘zgargan?

Leksik xatolar darajasi taxminan 41 foizga kamaygan, to‘g‘ri soha terminlaridan foydalanish esa taxminan 56 foizga oshgan. Bular nafaqat statistik jihatdan, balki kattaligi jihatidan ham e’tiborga molik o‘zgarishlardir.

Shu bilan birga, muhokama bo‘limida jami leksik xatolar “faqat marjinal” darajada kamaygani yozilgan. Har ming so‘zga 28 dan 16,5 ga tushish va d=−1,39 qiymatini marjinal o‘zgarish deb bo‘lmaydi. Bu ifoda natijalar jadvali bilan zid.

Matn izchilligi va tuzilishi qanday o‘zgargan?

Barcha qiymatlar uchun p<0,001 deb xabar qilingan. Bog‘lovchi ifodalar taxminan 31 foiz, turli o‘tish turlari soni esa taxminan 56 foizga oshgan.

Biroq inson baholovchilarining soni, tayyorlash jarayoni, ishlatilgan baholash rubrikasi, ular boshlang‘ich yoki yakuniy matnni o‘qiyotganini bilgan-bilmagani va baholovchilararo ishonchlilik koeffitsienti berilmagan. Bu kamchilik izchillik va tuzilish ballarining qanchalik ishonchli ekanini baholashni qiyinlashtiradi.

Muhokama bo‘limida matn tuzilishiga oid xato balli “3 foiz punkt” yaxshilangani aytilgan. Natijalar jadvallarida bu ifodaga mos keladigan foiz ko‘rsatkichi yo‘q. Izchillik 3,4 dan 4,2 ga, tuzilish esa 3,3 dan 4,4 ga oshgan. Shu sababli “3 foiz punkt” ifodasi qaysi hisob-kitobga asoslangani tushunarsiz.

Ingliz tili darajalari bo‘yicha natijalar qanday?

C1 guruhida leksik xilma-xillik ko‘rsatkichlari bo‘yicha eng katta o‘sish qayd etilgan. Biroq jadvalda har bir guruhdagi talabalar soni, standart og‘ishlar yoki guruhlar o‘rtasidagi farqni sinovdan o‘tkazuvchi o‘zaro ta’sir testi mavjud emas.

Matnda B1 guruhi xatolarni tuzatishda eng katta kamayishni ko‘rsatgani yozilgan. Bunga qarshi ravishda tegishli 7-jadval faqat TTR va MTLD natijalarini o‘z ichiga oladi, xato darajalarini ko‘rsatmaydi. Bu da’voni taqdim etilgan jadvaldan tasdiqlab bo‘lmaydi.

Talabalar vositalarni qanday baholagan?

Talabalarning vositalarni foydali deb topishi o‘rganish ta’sirining obyektiv dalili emas. Foydalanish qulayligi va qoniqish ko‘nikma egallashdan boshqa natijalardir. Biroq ishonch ballining foydalilik ballidan past bo‘lishi talabalar sun’iy intellekt tavsiyalarini to‘liq ishonchli deb bilmaganini anglatishi mumkin.

Biroq so‘rovnoma nechta banddan iborat ekani, avval tasdiqlangan shkala bo‘lgan-bo‘lmagani, ichki izchillik koeffitsienti va savollarning to‘liq matni berilmagan. Shu sababli so‘rovnoma natijalarining psixometrik sifati baholanmaydi.

Tadqiqot haqiqatan ham aralash metodlimi?

Metod bo‘limida so‘rovnomalar, yarim tuzilgan intervyular va fokus-guruhlardan foydalanilgani aytiladi. Ochiq javoblar tematik ravishda kodlangani va ishtirokchilar tomonidan tasdiqlash amalga oshirilgani yozilgan.

Shunga qaramay, natijalar bo‘limida:

• Nechta talaba bilan intervyu o‘tkazilgani
• Nechta fokus-guruh o‘tkazilgani
• Intervyular davomiyligi
• Kodlash doirasi
• Kodlovchilar soni va ularning kelishuvi
• Yuzaga kelgan asosiy mavzular
• Ishtirokchi iqtiboslari
• Salbiy yoki qarama-qarshi holatlar

taqdim etilmagan. Sifat ma’lumotlari tilga olinganiga qaramay, topilmalarning deyarli barchasi raqamli oldin-keyin taqqoslashlar va Likert o‘rtachalaridan iborat. Shu sababli tadqiqotning aralash metodli tomoni yetarlicha hisobot qilinmagan.

Effekt o‘lchamlari qanday hisoblangan?

Tadqiqot Cohen d qiymatlari boshlang‘ich va yakuniy o‘lchovlarning birlashtirilgan standart og‘ishi bilan hisoblanganini bildiradi:

\[ SD_{birleşik} = \sqrt{\frac{SD_{ön}^{2}+SD_{son}^{2}}{2}} \]

\[ d = \frac{\overline{X}_{son}-\overline{X}_{ön}}{SD_{birleşik}} \]

• X̄_ön: Intervensiyadan oldingi o‘rtacha
• X̄_son: Intervensiyadan keyingi o‘rtacha
• SD_ön: Boshlang‘ich standart og‘ish
• SD_son: Yakuniy standart og‘ish

Bu hisob jadvalda berilgan qiymatlarga mos keladi. Masalan, MTLD uchun:

\[ d = \frac{92-73}{\sqrt{(12^2+13^2)/2}} \approx 1{,}52 \]

Biroq ma’lumotlar bir xil talabalardan ikki marta to‘plangani sababli o‘lchovlar mustaqil emas. Birlashtirilgan standart og‘ishga asoslangan d qiymatini berish mumkin; ammo u talabalarning boshlang‘ich va yakuniy ballari o‘rtasidagi korrelyatsiyani hisobga olmaydi. Juftlangan o‘zgarishga xos boshqa effekt o‘lchamini hisoblash uchun farq ballarining standart og‘ishi yoki oldin-keyin korrelyatsiyasi kerak. Bu ma’lumotlar berilmagan.

Statistik ahamiyatlilik qay darajada qayta ishlab chiqilishi mumkin?

Tadqiqotchilar juftlangan tanlama t testlaridan foydalanganini va barcha asosiy natijalar p<0,001 ekanini bildirgan. Biroq jadvallarda quyidagi ma’lumotlar yo‘q:

• t statistikalar
• Erkinlik darajalari
• O‘rtacha o‘zgarishlarning ishonch intervallari
• Farq ballarining standart og‘ishlari
• Yetishmayotgan kuzatuvlar soni
• Taqsimot farazlari tekshiruvi
• Ko‘p taqqoslashlar uchun tuzatish

Shu sababli o‘rtacha qiymatlar va standart og‘ishlardan mustaqil guruhlarga oid taxminiy hisob-kitoblar qilish mumkin, biroq bildirilgan juftlangan testlarni to‘liq qayta ishlab bo‘lmaydi.

Nazorat guruhining yo‘qligi nega muhim?

Oldin-keyin tadqiqotida talabalar vaqt o‘tishi bilan rivojlangani ko‘rinishi mumkin. Biroq bu rivojlanish sababini aniqlash uchun taqqoslanadigan nazorat sharti zarur.

Mavjud tadqiqotda quyidagi ehtimollarni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi:

• ChatGPT va Grammarly tavsiyalarining ta’siri
• O‘qituvchi fikr-mulohazasining ta’siri
• Bir semestr davomida olingan odatiy ingliz tili kursining ta’siri
• Muntazam akademik yozish amaliyotining ta’siri
• Interval bilan takrorlash faoliyatlarining ta’siri
• Boshlang‘ich test bilan tanishlik ta’siri
• Talabalarning tabiiy rivojlanishi
• Boshlang‘ich va yakuniy yozish topshiriqlari o‘rtasidagi qiyinlik farqi
• Yakuniy matnda sun’iy intellekt tavsiyalarining bevosita mavjud bo‘lishi

Mualliflar ham muhokama bo‘limida tadqiqot sabab-oqibat aloqasini o‘rnatishga urinmaganini va nazorat guruhi mavjud emasligini tan olgan. Nazorat guruhidan foydalanilmagani muassasaning barcha talabalar intervensiyadan foyda olishini istagani bilan izohlangan.

Bu etik tashvish tushunarli; biroq kutish ro‘yxati nazorati, kechiktirilgan intervensiya, odatiy ta’lim bilan taqqoslash yoki krossover dizayn kabi variantlar keyinchalik barcha talabalarga intervensiya taqdim etgan holda ham taqqoslash imkonini berishi mumkin edi.

Talabalar sun’iy intellektsiz ham rivojlanganmi?

Mavjud tadqiqot bu savolga javob bera olmaydi. Haqiqiy ko‘nikma transferini baholash uchun talabalar:

• Sun’iy intellektsiz yangi mavzu haqida yozishi
• Avval ko‘rmagan soha terminlarini kontekstda qo‘llashi
• Sun’iy intellekt tavsiyalaridagi xatolarni aniqlashi
• Bir necha hafta yoki oy o‘tgach ham shu ko‘nikmalarni saqlashi

kerak edi.

Tadqiqotda kechiktirilgan yakuniy test o‘tkazilmagan. Shu sababli yutuqlar semestr tugaganidan keyin davom etgan-etmagani noma’lum.

Xulosa bo‘limidagi qaysi da’volar bevosita o‘lchanmagan?

Xulosa bo‘limida texnologiya o‘qituvchi va talabalarga sezilarli vaqt tejashi, tanqidiy fikrlashni rivojlantirishi, metalingvistik xabardorlikni oshirishi, avtonomiyani kuchaytirishi va akademik halollikni qo‘llab-quvvatlashi ta’kidlanadi.

Biroq tadqiqotda:

• O‘qituvchi yoki talaba vaqtiga doir vaqt o‘lchovi
• Standartlashtirilgan tanqidiy fikrlash testi
• Metalingvistik xabardorlik shkalasi
• O‘quvchi avtonomiyasi shkalasi
• Plagiat yoki akademik halollik xatti-harakati
• Sun’iy intellekt tavsiyasini rad etishning to‘g‘riligi

hisobot qilinmagan. Bu da’volar tadqiqotning bevosita topilmalari emas, balki amaliyotga oid talqinlardir.

Tadqiqot ichidagi muhim hisobot muammolari

Turkiya nuqtayi nazaridan qanday talqin qilinishi kerak?

Saudiya Arabistonidagi bitta universitetdan olingan raqamli natijalarni Turkiyadagi talabalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumlashtirib bo‘lmaydi. Shunga qaramay, tadqiqot savoli Turkiyadagi ingliz tili tayyorlov maktablari, akademik yozish kurslari va ingliz tilida ta’lim beradigan bakalavriat dasturlari uchun qo‘llanilishi mumkin.

Turkiyada shunga o‘xshash amaliyot talabalarga sun’iy intellektni butunlay taqiqlash yoki cheksiz ruxsat berish o‘rniga uning qaysi o‘rganish bosqichida foydali ekanini sinab ko‘rishi mumkin.

Masalan, quyidagi uchta guruhni taqqoslash mumkin:

1. O‘qituvchi yo‘riqnomasi va sun’iy intellekt yordamidagi yozish guruhi
2. Xuddi shu o‘qituvchi vaqti va lug‘at mashqlari bilan, biroq sun’iy intellektsiz guruh
3. Odatdagi akademik yozish ta’limini davom ettiradigan taqqoslash guruhi

Semestr oxirida barcha guruhlarga bir xil, sun’iy intellekt o‘chirilgan yozish topshirig‘i berilishi kerak. Keyin to‘rt yoki sakkiz hafta o‘tib kechiktirilgan test o‘tkazilib, lug‘at bilimining saqlanishi o‘lchanishi mumkin.

Turkiyada kuchliroq tadqiqot qanday loyihalanishi mumkin?

• Bir nechta universitet va turli akademik sohalar tadqiqotga kiritilishi kerak.
• Talabalar imkon qadar tasodifiy yoki sinf darajasida klaster asosida guruhlarga taqsimlanishi kerak.
• Sun’iy intellekt va nazorat guruhlarida o‘qituvchi vaqti, topshiriqlar soni va fikr-mulohaza miqdori teng saqlanishi kerak.
• ChatGPT model versiyasi, Grammarly funksiyalari va ishlatilgan promptlar qayd etilishi kerak.
• Bepul va pulli hisoblar taqdim etadigan funksiyalar alohida baholanishi kerak.
• Boshlang‘ich va yakuniy yozish topshiriqlari tur, mavzu, vaqt va so‘z chegarasi jihatidan moslashtirilishi kerak.
• Yakuniy va kechiktirilgan testlar sun’iy intellekt o‘chirilgan holda o‘tkazilishi kerak.
• Inson baholovchilari o‘lchov vaqtini va talabaning qaysi guruhdaligini bilmasligi kerak.
• Baholovchilararo ishonchlilik hisobot qilinishi kerak.
• Lug‘at xilma-xilligidan tashqari argument sifati, manbalardan foydalanish va originallik o‘lchanishi kerak.
• Talabalarning xato sun’iy intellekt tavsiyalarini aniqlash ko‘nikmasi sinovdan o‘tkazilishi kerak.
• Haqiqiy vosita foydalanish yozuvlari o‘rganish natijalari bilan bog‘lanishi kerak.
• O‘qituvchi vaqti va talaba ish vaqti bevosita o‘lchanishi kerak.
• Xom ma’lumotlar, kodlash qo‘llanmasi va tahlil kodi ulashilishi kerak.

Tadqiqotning kuchli tomonlari nimalar?

• 160 kishilik nisbatan katta universitet talabalari tanlanmasidan foydalangan.
• Biznes, muhandislik va kompyuter fanlari yo‘nalishlaridan talabalarni qamrab olgan.
• Leksik xilma-xillikni bitta ko‘rsatkichka bog‘lamagan; TTR va MTLDni birgalikda qo‘llagan.
• Umumiy, akademik va sohaga oid so‘zlarni alohida baholagan.
• Kollokatsiya, til darajasi va so‘z turkumi xatolarini tekshirgan.
• Gap darajasidagi to‘g‘rilik bilan birga matn izchilligi va tuzilishini baholagan.
• Avtomatik o‘lchovlarni inson baholashlari bilan qo‘llab-quvvatlashga harakat qilgan.
• Effekt o‘lchamlarini o‘rtacha qiymatlar va standart og‘ishlar bilan birga bergan.
• Turli ingliz tili malaka darajalari uchun alohida natijalar taqdim etgan.
• Talabalarning foydalilik, ishonch va foydalanish qulayligi haqidagi tasavvurlarini o‘rgangan.
• Raqamli kirishdagi tengsizliklarni hisobot qilgan.
• Nazorat guruhining yo‘qligi va uzoq muddatli saqlanish noma’lumligini tan olgan.
• Sun’iy intellektdan foydalanish o‘qituvchi yo‘riqnomasi bilan tuzilishi kerakligini ta’kidlagan.

Tadqiqotning asosiy cheklovlari nimalar?

• Nazorat yoki taqqoslash guruhi mavjud emas.
• Talabalar turli ta’lim sharoitlariga tasodifiy taqsimlanmagan.
• Sun’iy intellekt ta’sirini o‘qituvchi yordami, interval bilan takrorlash va yozish amaliyotidan ajratib bo‘lmaydi.
• Bitta universitet va bitta semestr bilan cheklangan.
• Intervensiyaning sakkizta sessiyasi davomiyligi va batafsil mazmuni tushuntirilmagan.
• ChatGPT modeli, Grammarly versiyasi va vosita sozlamalari ko‘rsatilmagan.
• Talabalar ikki vositadan qay darajada foydalangani hisobot qilinmagan.
• Yakuniy yozish baholashida sun’iy intellektdan foydalanishga ruxsat berilgan-berilmagani aniq emas.
• Boshlang‘ich va yakuniy yozish topshiriqlarining taqqoslanish imkoniyati ko‘rsatilmagan.
• Matnlarning o‘rtacha uzunliklari berilmagan.
• TTR matn uzunligidan ta’sirlanishi mumkin.
• Inson baholovchilarining soni, ko‘r qilinishi va ishonchliligi ko‘rsatilmagan.
• So‘rovnomaning validligi va ishonchliligi hisobot qilinmagan.
• Intervyu va fokus-guruh natijalari taqdim etilmagan.
• Oraliq o‘lchov ma’lumotlari hisobot qilinmagan.
• Lug‘at testlari natijalari berilmagan.
• Juftlangan t testlarining t qiymatlari, erkinlik darajalari va ishonch intervallari yo‘q.
• Ko‘p taqqoslashlar uchun tuzatish hisobot qilinmagan.
• Kichik guruh jadvallarida tanlanma soni va standart og‘ishlar yo‘q.
• Kechiktirilgan saqlanish testi o‘tkazilmagan.
• Sun’iy intellekt o‘chirilgan mustaqil yozish malakasi o‘lchanmagan.
• Xom ma’lumotlar va tahlil kodi ulashilmagan.
• Etika kengashining nomi va tasdiq raqami ko‘rsatilmagan.
• Ba’zi matniy talqinlar natijalar jadvallari bilan zid.

Tadqiqot nimani ko‘rsatadi?

• Ko‘p tarkibli dastur davomida talabalar yozuvlarida leksik xilma-xillik oshgan.
• Akademik so‘zlar va to‘g‘ri soha terminlaridan foydalanish ko‘paygan.
• Leksik xato, nomaqbul til darajasi va tabiiy bo‘lmagan kollokatsiya ko‘rsatkichlari kamaygan.
• Bog‘lovchi ifodalar va o‘tish turlari soni oshgan.
• Inson baholovchilarining izchillik va tuzilish ballari ko‘tarilgan.
• Talabalar vositalarni umuman olganda foydali va foydalanish oson deb topgan.
• Talabalarning sun’iy intellekt tavsiyalariga ishonchi qabul qilingan foydalilikdan past bo‘lgan.
• Raqamli qurilma va internetga kirish barcha talabalarda teng emasligi ko‘ringan.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

• Yaxshilanishlar faqat ChatGPT yoki Grammarly tufayli yuzaga kelganini isbotlamaydi.
• ChatGPT va Grammarly’dan qaysi biri samaraliroq ekanini ko‘rsatmaydi.
• Sun’iy intellekt yordamidagi ta’lim an’anaviy ta’limdan ustun ekanini ko‘rsatmaydi.
• Talabalar sun’iy intellektsiz yaxshiroq yozishi mumkinligini qat’iy tasdiqlamaydi.
• Yutuqlar semestrdan keyingi davrga ko‘chganini ko‘rsatmaydi.
• Talabalarning tanqidiy fikrlashi rivojlanganini bevosita o‘lchamaydi.
• Akademik halollik buzilishlari kamayganini ko‘rsatmaydi.
• O‘qituvchi yoki talaba vaqtining qancha tejalganini o‘lchamaydi.
• Sun’iy intellekt vositalari barcha ingliz tili darajalarida bir xil darajada samarali ekanini isbotlamaydi.
• Natijalar Turkiyada xuddi shu kattalikda yuzaga kelishini ko‘rsatmaydi.
• Pulli va bepul sun’iy intellekt xizmatlari teng ta’lim imkoniyatlarini taqdim etishini ko‘rsatmaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Texnik metod xulosasi

Asosiy natijalarning tartibli xulosasi

Natijalarni dalil darajasiga ko‘ra ajratish

Ilmiy jihatdan eng ehtiyotkor xulosa

Bir akademik semestr davomida ChatGPT va Grammarly’ni o‘qituvchi yo‘riqnomasi, lug‘at o‘qitish, muntazam yozish amaliyoti, o‘yinlashtirish va interval bilan takrorlash bilan birgalikda qo‘llagan 160 talabaning yakuniy matnlarida leksik xilma-xillik, to‘g‘rilik va matn tuzilishi ko‘rsatkichlari boshlang‘ichga nisbatan sezilarli darajada yaxshilangan.

Nazorat guruhi va sun’iy intellekt o‘chirilgan mustaqil yakuniy test bo‘lmagani sababli bu yutuqlarning qanchasi sun’iy intellektga tegishli ekani va talabalar vositasiz ham xuddi shu rivojlanishni saqlab qolgan-qolmagani aniqlab bo‘lmaydi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Tadqiqotning to‘liq original nomi: Academic Writing Development Among EFL College Students: Does Artificial Intelligence Make Any Difference?

Mualliflar va tartibi:

1. Ahmed T. M. Braima
2. Asad F. Shafi
3. Jamal Mohammed Hussien

Birgalikdagi birinchi mualliflik yoki teng hissa: Ko‘rsatilmagan.

Mas’ul muallif: Ahmed T. M. Braima

Institutsional aloqalar:

1. Ahmed T. M. Braima — English Department, University of Prince Mugrin, Madina, Saudiya Arabistoni
2. Asad F. Shafi — English Department, University of Prince Mugrin, Madina, Saudiya Arabistoni
3. Jamal Mohammed Hussien — ICT Department, University of Prince Mugrin, Madina, Saudiya Arabistoni

Muallif identifikatorlari:

• Ahmed T. M. Braima — ORCID: 0009-0008-7303-6027
• Asad F. Shafi — ORCID: 0009-0009-9277-8330
• Jamal Mohammed Hussien — ORCID: 0000-0002-9015-2694

Jurnal: Arab World English Journal

Jild va son: 17(2)

Sahifalar: 3–18

Nashr sanasi: 15 iyun 2026

DOI:10.24093/awej/vol17no2.1

Rasmiy tadqiqot havolasi:Arab World English Journal maqola sahifasi

Original nashriyot: Arab World English Journal

ISSN: 2229-9327

Manba turi: Bir guruhli oldin-keyin o‘lchovli, aralash metodli deb ta’riflangan ta’lim tadqiqoti

Taqriz holati: Taqrizdan o‘tgan jurnal maqolasi. Arab World English Journal tadqiqot maqolalari uchun tahririyatning dastlabki ko‘rigi va kamida ikki anonim baholovchi ishtirokidagi ikki tomonlama ko‘r taqriz jarayonini qo‘llashini bildiradi.

Topshirish sanasi: Maqolada va jurnalning rasmiy sahifasida “02/215/2026” deb yozilgan. Bu yaroqli sana bo‘lmagani sababli to‘g‘ri topshirish kunini aniqlab bo‘lmaydi.

Qabul sanasi: 17 aprel 2026

Moliyalashtirish: Tadqiqot maxsus moliyalashtirish olmagani bildirilgan.

Minnatdorchilik: University of Prince Mugrin tarkibidagi English Department, ICT Department va Research Initiatives Programga minnatdorchilik bildirilgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi yo‘qligini ma’lum qilgan.

Etik bayonot: Ishtirokchilardan xabardor qilingan rozilik olingani, tadqiqotdan chiqish huquqi berilgani va ma’lumotlar anonim, shifrlangan hamda xavfsiz saqlangani aytilgan. Etika kengashining nomi, tasdiq sanasi va qaror raqami berilmagan.

Ma’lumotlar va kodga kirish: Xom talaba ma’lumotlari, baholash kodlari yoki statistik tahlil kodini ulashishga oid kirish bayonoti mavjud emas.

Sun’iy intellektdan foydalanish bayonoti: Mualliflar maqolani tayyorlashda faqat o‘qiluvchanlik va til tahriri uchun Grammarly’dan foydalanganini, matnni o‘zlari ko‘rib chiqqanini va mazmun uchun to‘liq javobgar ekanini bildirgan.

Asosiy metod ogohlantirishi: Amaliyot sun’iy intellekt vositalari, o‘qituvchi yo‘riqnomasi, shaxsiylashtirilgan ta’lim, o‘yinlashtirish, interval bilan takrorlash va muntazam yozish amaliyotini birgalikda qamrab olgan. Nazorat guruhi bo‘lmagani sababli sun’iy intellektning mustaqil hissasini hisoblab bo‘lmaydi.

Asosiy o‘lchov ogohlantirishi: Yakuniy yozish topshiriqlari sun’iy intellekt o‘chirilgan holda o‘tkazilgan-o‘tkazilmagani tushuntirilmagan. Shu sababli vosita yordamidagi matn sifati bilan talabaning mustaqil yozish malakasini ajratib bo‘lmaydi.

Asosiy statistik ogohlantirish: Cohen d qiymatlari boshlang‘ich va yakuniy standart og‘ishlarni birlashtirish orqali hisoblangan. Juftlangan ballar korrelyatsiyasi, t statistikalar, erkinlik darajalari va ishonch intervallari hisobot qilinmagani uchun tahlilni to‘liq qayta ishlab bo‘lmaydi.

Asosiy hisobot ogohlantirishi: Oraliq o‘lchovlar, lug‘at testlari, intervyular va fokus-guruhlar metod bo‘limida keltirilganiga qaramay, ularning batafsil natijalari taqdim etilmagan. Inson baholovchilarining soni va ballash ishonchliligi ham tushuntirilmagan.

Ushbu o‘zbekcha baholash tadqiqotning sarlavha sahifasi, xulosasi, nazariy doirasi, ishtirokchilar jadvali, tadqiqot vositalari, amaliyot jarayoni, yettita natijalar jadvali, muhokamasi, cheklovlari, xulosa bo‘limi, etika va sun’iy intellekt bayonotlari hamda adabiyotlar ro‘yxati ko‘rib chiqilib tayyorlangan. Ilmiy topilmalarga tashqi manbalardan yangi natija qo‘shilmagan. Tashqi manbalar faqat maqolaning rasmiy yozuvini, muassasa nomini, DOI ma’lumotini, nashr sanasini va jurnalning taqriz jarayonini tasdiqlash uchun ishlatilgan.

Tadqiqotning eng qimmatli tomoni sun’iy intellekt yordamidagi yozuvni faqat grammatik xatolar orqali baholamasdan, leksik xilma-xillik, akademik kollokatsiyalar, soha terminologiyasi va matn tuzilishi kabi kengroq natijalarni ham ko‘rib chiqqanidir. Eng muhim cheklovi esa kuzatilgan katta oldin-keyin farqlar sun’iy intellektga xos ta’sirdan kelib chiqqanini ko‘rsatadigan taqqoslama dizaynga ega emasligidir.