Ushbu tadqiqot sovuq-mo‘tadil iqlim sharoitida issiqxona pomidor yetishtirishda ikki amaliyotning birgalikdagi ta’sirini o‘rganadi: tuproqqa zeolit qo‘llash va pomidor ko‘chatlarini turli hajmdagi idishlarda yetishtirish. Tadqiqot ayniqsa Shimoliy Hebey kabi yozi salqin, kecha-kunduz harorati keskin farqlanadigan, muzlamaydigan mavsumi qisqa va yozgi yog‘ingarchilik ayrim davrlarda kuchli bo‘ladigan hududlarda issiqxona pomidor hosildorligini oshirishga qaratilgan amaliy yetishtirish strategiyasini izlaydi.

Tajribada uchta zeolit dozasi qo‘llangan: 0 t/ha, 1,5 t/ha va 3 t/ha. Ko‘chat idishlari bo‘yicha esa to‘rtta variant taqqoslangan: an’anaviy 72 katakli viyol, 50 katakli viyol, 32 katakli viyol va qog‘oz idish. Jami 12 ta kombinatsiya hosil qilingan va pomidor o‘simligining o‘sishi, meva hosildorligi, meva sifat ko‘rsatkichlari, tuproq pH va elektr o‘tkazuvchanligi, tuproq oziqa moddalari, tuproq ferment faolliklari hamda integral ko‘rsatkichlar baholangan.

Tadqiqotning asosiy natijasi shuki: eng yuqori umumiy ball 3 t/ha zeolit + qog‘oz idish kombinatsiyasida kuzatilgan. Biroq qog‘oz idish ko‘chat narxi yuqoriroq bo‘lgani sababli tadqiqotchilar xarajat va dala sharoitida qo‘llash qulayligini ham inobatga olib, 3 t/ha zeolit + 32 katakli viyol variantini muvozanatliroq va tavsiya etish mumkin bo‘lgan yechim sifatida baholagan.

Qisqacha natijalarga ko‘ra 3 t/ha zeolit + 32 katakli viyol amaliyotida S vitamini, titrlanadigan kislota, eruvchan shakar va eruvchan protein miqdorlari nazoratga nisbatan mos ravishda 75,95%, 64,18%, 73,49% va 124,05% ga oshgan. Shu amaliyot tuproq organik moddasini 151,71%, umumiy azotni 54,26%, oson o‘zlashtiriladigan kaliyni 64,65% va oson o‘zlashtiriladigan fosforni 62,69% ga ko‘paytirgan. Tuproq ferment faolliklarida ham katalaza, ureaza, kislota fosfataza va saxaraza uchun mos ravishda 105,77%, 104,90%, 118,38% va 131,69% o‘sish qayd etilgan. Shu sababli tadqiqot zeolitning tuproqni tartibga soluvchi ta’siri bilan kattaroq ko‘chat idishida rivojlangan kuchli ildiz tizimi birgalikda pomidor ishlab chiqarishda muhim sinergiya berishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Pomidor dunyo bo‘ylab ham iqtisodiy, ham oziqaviy jihatdan eng muhim sabzavot turlaridan biridir. U yangi iste’mol, qayta ishlangan mahsulotlar, issiqxona yetishtiruvi va mahalliy bozor iqtisodiyoti nuqtayi nazaridan keng ishlab chiqarish zanjiriga ega. Shu sababli pomidor yetishtirishda hosildorlikni oshiradigan, meva sifatini yaxshilaydigan va ishlab chiqaruvchining daromadini qo‘llab-quvvatlaydigan amaliyotlar nafaqat agronomik texnika, balki qishloq taraqqiyoti va oziq-ovqat ta’minoti uchun ham muhimdir.

Tadqiqot qamrab olgan Shimoliy Hebey va unga o‘xshash sovuq-mo‘tadil hududlarda yozgi pomidor yetishtirish alohida ahamiyatga ega. Chunki salqin yoz iqlimi ba’zi issiq hududlarda yetishtirish qiyin bo‘lgan davrlarda mahsulotni bozorga chiqarish imkonini beradi. Bu erta hosil, yaxshiroq sotish mavsumi va ishlab chiqaruvchi uchun yuqoriroq iqtisodiy imkoniyat degani bo‘lishi mumkin. Biroq bu hududlarning ishlab chiqarish bo‘yicha muhim cheklovlari ham bor. Kecha-kunduz harorati katta farqi, muzlamaydigan qisqa vegetatsiya davri va yozgi yog‘ingarchilikning ayrim davrlarda kuchayishi pomidor ko‘chatining ildiz otishi, ildiz rivoji, vegetativ o‘sishi va ko‘p shingilli hosil potensialini cheklashi mumkin.

Aynan shu nuqtada tadqiqotning asosiy muammosi paydo bo‘ladi: sovuq-mo‘tadil hududlarda issiqxona pomidor yetishtirishda ko‘chat ko‘chirilgandan keyin o‘simlikning tez tiklanishi, kuchli ildiz tizimi hosil qilishi, tuproq oziqalaridan samarali foydalanishi va meva bosqichiga yuqori fiziologik salohiyat bilan kirishi qanday ta’minlanadi?

Tadqiqotchilar bu savolga ikki yo‘nalishli yechim izlagan. Birinchi yo‘nalish — ko‘chat idishi hajmi. Ko‘chat idishlari yosh o‘simlik ildizining qanchalik erkin rivojlanishini belgilaydi. Kichik katakli viyollarda ildiz hajmi cheklanadi; ildizlar erta bosqichda siqilishi, egilishi yoki ko‘chirilgandan keyin yangi tuproqqa yoyilishda qiynalishi mumkin. Kattaroq katakli viyollar yoki qog‘oz idishlar esa ildizga ko‘proq hajm beradi. Bu ayniqsa “large-aged seedling” ya’ni uzoqroq muddat yetishtirilgan yirik/katta ko‘chatlardan foydalanishda muhimdir. Chunki ko‘chat idishda qancha uzoq qolsa, ildiz siqilishi shunchalik jiddiylashadi.

Ikkinchi yo‘nalish — zeolit qo‘llash. Zeolit — g‘ovak kristalli tuzilishga ega tabiiy yoki qayta ishlangan aluminosilikat mineral guruhidir. Qishloq xo‘jaligida zeolitlar tuproqni tartibga soluvchi sifatida ishlatilishi mumkin. Ularning g‘ovak tuzilishi va kation almashinuvi sig‘imi suvni ushlash, oziqani saqlash, ion almashinuvi, sho‘rlanish stressini kamaytirish, pH ni tamponlash va oziqalarning sekin ajralishi kabi ta’sirlar ko‘rsatishi mumkin. Tadqiqot zeolit tuproqning fizik-kimyoviy muhitini yaxshilashi, o‘simlik o‘sishini qo‘llashi, pomidor hosildorligi va meva sifatini oshirishi mumkinligi g‘oyasini sinovdan o‘tkazgan.

Ushbu tadqiqot faqat “zeolit foyda beradimi?” yoki “katta ko‘chat idishi yaxshimi?” degan savollarni alohida ko‘rib chiqmaydi. Muhimroq savol shuki: zeolit qo‘llash va ko‘chat idishi hajmi birgalikda ishlatilganda pomidor o‘sishi, hosildorligi, meva sifati va tuproq unumdorligida o‘zaro ta’sirli ustunlik yuzaga keladimi?

Tadqiqotda pomidor navi sifatida Fengshou 128 ishlatilgan. Tajriba tuprog‘i Hebey provinsiyasi, Chengde shahri, Weichang tumanidagi issiqxona pomidor yetishtirish maydonidan olingan. Boshlang‘ich tuproq xususiyatlari pH 6,98, organik modda 34,08 g/kg, umumiy azot 1,65 g/kg, oson o‘zlashtiriladigan kaliy 201,36 mg/kg va oson o‘zlashtiriladigan fosfor 48,81 mg/kg bo‘lgan. Bu qiymatlar boshlang‘ich tuproq sharoitini tushunish uchun muhim; chunki zeolit ta’siri boshlang‘ich pH, oziqa darajasi, elektr o‘tkazuvchanlik va tuproq tuzilishiga bog‘liq holda o‘zgarishi mumkin.

Tajriba ikki faktorli dizayn bilan tuzilgan. Birinchi faktor — zeolit dozasi: Z0, Z1 va Z2. Z0 zeolit qo‘llanmagan 0 t/ha nazorat dozasini; Z1 1,5 t/ha zeolit dozasini; Z2 esa 3 t/ha zeolit dozasini anglatadi. Ikkinchi faktor — ko‘chat idishi turi: P1, P2, P3 va P4. P1 an’anaviy 72 katakli viyolni; P2 50 katakli viyolni; P3 32 katakli viyolni; P4 esa qog‘oz idishni bildiradi. Shunday qilib Z0P1 an’anaviy nazorat amaliyoti, Z2P3 esa 3 t/ha zeolit + 32 katakli viyol kombinatsiyasi deganidir.

Tadqiqotdagi tasvir ko‘chat idishlarining o‘simlik rivojiga ta’siridagi farqlarni aniq ko‘rsatadi. Qog‘oz idishdagi ko‘chat eng yaxshi ildiz va poya rivojini namoyish etgan, 32 katakli va 50 katakli viyollar o‘rtacha darajada, an’anaviy 72 katakli viyol esa nisbatan cheklangan ko‘chat rivoji bilan ko‘ringan. Bu tasvir tadqiqotning biologik mantiqini to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llab-quvvatlaydi: idish hajmi kattalashgan sari ildiz foydalanishi mumkin bo‘lgan joy ortadi; bu esa ko‘chat ko‘chirgandan keyingi tutish va o‘sish samaradorligiga ta’sir qiladi.

Tajribada katta yoshli pomidor ko‘chatlari ekishdan 55 kun oldin yetishtirilgan. An’anaviy nazorat guruhida esa 35 kunlik ko‘chat yetishtirish muddati ishlatilgan. Bu tafsilot muhim; chunki katta yoshli ko‘chatdan foydalanishda erta ishlab chiqarish yoki kuchli ko‘chat olish afzalligi bo‘lishi mumkin; ammo kichik idishda uzoq turib qolgan ko‘chatlarda ildiz siqilishi jiddiyroq muammo bo‘ladi. Shu sababli katta yoshli ko‘chat strategiyasida idish hajmi yanada muhimlashadi.

Ko‘chatlar 2025 yil 13–14 may kunlari ekilgan. Zeolit 1,5 t/ha va 3 t/ha dozalarida ko‘tarilgan yotoqlarga bir tekis aralashtirilgan. Ekishdan oldin ko‘chat ildizlari 15 kg suv, 50 mL amino kislotali suvli eritma va 10 mL metalaxyl-M + fludioxonil saqlovchi eritmada ushlab turilgan. Bu transplantatsiya stressini kamaytirish va ildiz zonasida kasallik xavfini cheklash uchun qilingan bo‘lishi mumkin. Ko‘chatlar tasodifiy bloklar dizaynida, 20 cm qator oralig‘i va 5 cm ekish chuqurligi bilan o‘tkazilgan.

Tadqiqotda o‘simlik bo‘yi va poya diametri to‘rt o‘sish davrida o‘lchangan: ko‘chat davri, gullash-meva tutish davri, meva kattalashish davri va pishish davri. Bu yondashuv amaliyotlarning faqat yakuniy hosilga emas, balki o‘sishning vaqt bo‘yicha kechishiga ham qanday ta’sir qilishini tushunishga yordam beradi. Tuproq namunalari pomidor pishish davrida olingan; pH, elektr o‘tkazuvchanlik, organik modda, umumiy azot, oson o‘zlashtiriladigan fosfor, oson o‘zlashtiriladigan kaliy va tuproq ferment faolliklari tahlil qilingan.

Tadqiqotda tuproq fermentlari muhim o‘rin tutadi. Saxaraza, ureaza, katalaza va kislota fosfataza kabi fermentlar tuproq biologik unumdorligini baholashda sezgir ko‘rsatkichlar sifatida ishlatiladi. Ureaza azot aylanishi bilan, kislota fosfataza fosfor aylanishi bilan, saxaraza uglerod aylanishi bilan, katalaza esa tuproqdagi oksidlanish jarayonlari va mikroorganizmlar faolligi bilan bog‘lanishi mumkin. Tuproqda oziqa ko‘p bo‘lsa-yu, ferment faolligi sust bo‘lsa, bu oziqalar biologik aylanishga to‘liq qo‘shilmayotganini anglatadi. Shu sababli tadqiqot faqat kimyoviy oziqa darajalariga emas, balki biologik funksiya ko‘rsatkichlariga ham e’tibor qaratgan.

Meva hosili uchun meva soni, bir dona meva og‘irligi, bir o‘simlik hosili va umumiy gektar hosili hisoblangan. Tadqiqot usul mantig‘ini tushuntirish uchun bir o‘simlik hosili quyidagi asosiy bog‘lanish orqali tushuniladi:

\[ Y_{plant} = N_f \times W_f \]

Bu yerda \(Y_{plant}\) bir o‘simlik hosilini, \(N_f\) bir o‘simlikdagi mevalar sonini, \(W_f\) esa o‘rtacha bir dona meva og‘irligini bildiradi. Tadqiqotda bu munosabat bevosita usul sifatida ishlatilgan. Agar bir amaliyot ham meva sonini, ham bir dona meva og‘irligini oshirsa, umumiy hosilga qo‘shma ta’sir qiladi.

Meva sifati uchun S vitamini, titrlanadigan kislota, eruvchan protein va eruvchan shakar tahlil qilingan. S vitamini molibden-ko‘k kolorimetrik usul bilan; titrlanadigan kislota NaOH titrlashi bilan; eruvchan protein Coomassie Brilliant Blue G-250 usuli bilan; eruvchan shakar esa antron kolorimetrik usuli bilan aniqlangan. Bu ko‘rsatkichlar pomidorning faqat hosil miqdorini emas, balki oziqaviy va ta’m/kompozitsion sifatini baholash uchun ishlatiladi.

Statistik tahlilda ikki yo‘nalishli ANOVA yordamida zeolit dozasi, ko‘chat idishi turi va ularning o‘zaro ta’sirlari tekshirilgan. Bundan tashqari Pearson korrelyatsiya tahlili, asosiy komponentlar tahlili ya’ni PCA va a’zolik funksiyasi tahlili qo‘llanib, 12 ta amaliyot birgalikda saralangan. Bu integrallashgan saralash bitta hosil yoki bitta sifat ko‘rsatkichiga emas, balki ko‘plab ko‘rsatkichlarning birgalikdagi bahosiga tayangan.

Tadqiqotda ishlatilgan a’zolik funksiyasi quyidagicha berilgan:

\[ U(X_i) = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Bu yerda \(U(X_i)\) i-amaliyotning tegishli asosiy komponent bo‘yicha normallashgan a’zolik qiymatini, \(X_i\) amaliyotning asosiy komponent qiymatini, \(X_{min}\) eng past qiymatni va \(X_{max}\) eng yuqori qiymatni bildiradi. Bu formula turli o‘lchamdagi qiymatlarni 0 dan 1 gacha bo‘lgan umumiy shkalaga keltiradi.

Asosiy komponent og‘irligi esa quyidagi mantiq bilan hisoblangan:

\[ w_p = \frac{\lambda_p}{\sum \lambda_p} \]

Bu yerda \(w_p\) p-chi asosiy komponentning og‘irligini, \(\lambda_p\) esa o‘sha komponentning ulushini bildiradi. Ulushi yuqori bo‘lgan komponent umumiy bahoda ko‘proq og‘irlikka ega bo‘ladi.

Yakuniy integrallashgan ball quyidagicha hisoblangan:

\[ D = \sum_{p=1}^{n} w_p \times U(X_i)_p \]

Bu yerda \(D\) amaliyotning umumiy ko‘rsatkich ballini, \(w_p\) asosiy komponent og‘irligini, \(U(X_i)_p\) tegishli komponentdagi normallashgan ballni va \(n\) baholashga kirgan komponentlar sonini bildiradi. D qiymati qanchalik yuqori bo‘lsa, amaliyotning ko‘p ko‘rsatkichlar bo‘yicha umumiy samarasi shunchalik yaxshi deb qabul qilingan.

Hosil natijalari zeolit dozasining ham, ko‘chat idishi hajmining ham pomidor hosiliga ta’sir qilishini ko‘rsatadi. Bir o‘simlikdagi o‘rtacha meva soni 21,93 dan 26,13 gacha o‘zgargan. Zeolit doza oshgani sayin eng yuqori meva soni qiymatlari ham oshgan. Z0 darajasida maksimal meva soni 24,07 bo‘lgan, Z1 darajasida 24,87 ga, Z2 darajasida esa 26,13 ga yetgan. Bu zeolit yuqori dozalarda qo‘llanganda meva tutish yoki mevaning saqlanishi uchun ijobiy rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatadi.

O‘rtacha bir dona meva og‘irligi 161,66 g dan 193,47 g gacha o‘zgargan. Eng yuqori bir dona meva og‘irligi Z2P4 amaliyotida 193,47 g bo‘lgan. Bir o‘simlik hosili esa 3,55 kg dan 5,04 kg gacha o‘zgargan. Umumiy hosil 132,94 t/ha dan 188,83 t/ha gacha topilgan. Eng yuqori umumiy hosil ham Z2P4 amaliyotida 188,83 t/ha bo‘lgan. Bu ko‘rsatkich Z0P1 nazoratining 132,94 t/ha qiymatidan 42,04% yuqori.

Biroq tadqiqot tavsiyasi faqat eng yuqori hosilga qarab berilmagan. Qog‘oz idish yuqori natija bergan bo‘lsa-da, ko‘chat xarajati yuqoriroq. Z2P3 ya’ni 3 t/ha zeolit + 32 katakli viyol amaliyoti D qiymati bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turgan va Z2P4 ga nisbatan farqi cheklangan. Shu sababli tadqiqotchilar xarajat, dala qo‘llash qulayligi va umumiy foydani hisobga olib Z2P3 ni eng maqbul tavsiya etiladigan model sifatida baholagan. Bu qishloq xo‘jaligi tadqiqotlarida juda muhim tamoyil: eng yuqori biologik natija har doim eng amaliy iqtisodiy yechim bo‘lmasligi mumkin.

Meva sifati natijalarida ham ko‘chat idishi va zeolitning birgalikdagi ta’siri ko‘rinadi. S vitamini, titrlanadigan kislota, eruvchan protein va eruvchan shakar amaliyotga qarab o‘zgargan. Xususan, Z2P3 amaliyoti nazoratga nisbatan S vitamini, titrlanadigan kislota, eruvchan shakar va eruvchan protein miqdorlarini mos ravishda 75,95%, 64,18%, 73,49% va 124,05% ga oshirgani qayd etilgan. Bu amaliyot nafaqat ko‘proq pomidor olishni, balki mevaning kimyoviy sifat ko‘rsatkichlarini ham kuchaytirishini bildiradi.

Bu yerda ehtiyotkor talqin kerak. Titrlanadigan kislota oshishi pomidor ta’mi va aroma muvozanati uchun muhim bo‘lishi mumkin. Eruvchan shakar oshishi shirinlik va iste’molchi qabul qilishi bilan bog‘liq. S vitamini oziqaviy sifat nuqtayi nazaridan muhim. Eruvchan protein esa meva biokimyoviy tarkibining bir ko‘rsatkichidir. Biroq tadqiqot iste’molchi tatib ko‘rish sinovi yoki bozor qabulini baholamagan. Shu sababli “meva mazaliroq bo‘ldi” degan bevosita xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Tadqiqot ko‘rsatgan narsa o‘lchangan kimyoviy sifat ko‘rsatkichlarining oshganidir.

O‘simlik bo‘yi va poya diametri natijalari ko‘chat idishi hajmi ayniqsa o‘sish jarayoni davomida muhimligini ko‘rsatadi. O‘simlik bo‘yi erta davrda tez o‘sib borgan, eng tez o‘sish gullash va meva tutish davrida kuzatilgan, keyin o‘sish sur’ati sekinlashib, pishish davrida maksimal bo‘yga yetgan. Xuddi shu zeolit darajasida P1 dan P4 ga o‘tganda, ya’ni ko‘chat idishi hajmi kattalashganda, o‘simlik bo‘yi odatda oshgan. Pishish davrida P4 amaliyoti barcha zeolit darajalarida eng uzun o‘simliklarni bergan.

Poya diametri farqlari o‘simlik bo‘yiga qaraganda cheklanganroq bo‘lsa-da, umumiy tendensiya katta ko‘chat idishlari foydasiga bo‘lgan. Poya diametri o‘simlikning mexanik mustahkamligi, suv va oziqa tashish qobiliyati hamda umumiy vegetativ kuchi uchun muhimdir. Ayniqsa issiqxona pomidorida kuchli poya meva yukini ko‘tarish va uzoq ishlab chiqarish davrida o‘simlikning hayotiyligini saqlash uchun foydalidir.

Zeolitning o‘simlik bo‘yi ustidagi ta’siri har bir idish turida bir xil yo‘nalishda va bir xil kuchda emas. Ayrim kichik idish amaliyotlarida zeolit dozasini oshirish bilan o‘simlik bo‘yida avval o‘sish, keyin pasayish tendensiyasi kuzatilgan. Tadqiqotchilar buni yuqori zeolit dozasining kichik idishlarda lokal oziqa zichligini oshirib, ehtimoliy bosim yaratishi bilan bog‘laydi. Kattaroq idishlarda esa oziqalar kengroq ildiz hajmiga tarqalishi mumkinligi sababli bu mumkin bo‘lgan salbiy ta’sir ko‘rinmagan. Bu tadqiqotning muhim amaliy xulosalaridan biridir: zeolit dozasi ko‘chat idishi hajmi bilan birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak.

Tuproq pH va elektr o‘tkazuvchanlik natijalari ham zeolitning tuproqni tartibga soluvchi rolini qo‘llab-quvvatlaydi. Xuddi shu ko‘chat idishi amaliyotida zeolit doza oshgani sayin tuproq pH ida ko‘tarilish tendensiyasi kuzatilgan. Tadqiqot muhokamasiga ko‘ra, zeolitning kation almashinuvi sig‘imi va tamponlash xususiyati tuproq eritmasidagi H⁺ va Na⁺ kabi ionlar bilan o‘zaro ta’sir qilib, pH ni oshirishi va sho‘rlanish stressini yengillashtirishi mumkin.

Elektr o‘tkazuvchanlik ya’ni EC tuproqdagi erigan tuz darajasining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. Tadqiqotda zeolit darajasi oshgani sayin EC qiymatlari sezilarli pasaygani xabar qilingan. Masalan, P1 amaliyotida EC 780,79 dan 193,54 gacha tushgan va bu taxminan 75,21% kamayish deganidir. P4 amaliyotida EC 449,9 dan 120,18 gacha tushib, taxminan 73,29% kamayish ko‘rsatgan. Bu zeolit ildiz zonasidagi sho‘rlanishni kamaytirishda muhim rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatadi.

Tuproq oziqa tarkibi bo‘yicha zeolit va ko‘chat idishi amaliyotlari organik modda, umumiy azot, oson o‘zlashtiriladigan fosfor va oson o‘zlashtiriladigan kaliyni oshirgan. Ayniqsa Z2P3 amaliyoti nazoratga nisbatan tuproq organik moddasini 151,71%, umumiy azotni 54,26%, oson o‘zlashtiriladigan kaliyni 64,65% va oson o‘zlashtiriladigan fosforni 62,69% ga ko‘paytirgan. Bu juda kuchli natija; biroq talqin qilinayotganda tajriba davomiyligi, qo‘llash sharoitlari va boshlang‘ich tuproq holati hisobga olinishi kerak. Zeolitning g‘ovak tuzilishi oziqa kationlarini ushlab qolishi, yuvilish yo‘qotishlarini kamaytirishi va oziqalarni vaqt o‘tishi bilan sekin ajratishi mumkin. Kattaroq ko‘chat idishi esa kuchliroq ildiz rivoji orqali oziqa qabulini va ildiz-tuproq o‘zaro ta’sirini kuchaytiradi.

Tuproq ferment faolliklari tuproqdagi biologik funksionallik amaliyotlarga qanday javob berganini ko‘rsatadi. Z2P3 amaliyotida katalaza, ureaza, kislota fosfataza va saxaraza faolliklari nazoratga nisbatan mos ravishda 105,77%, 104,90%, 118,38% va 131,69% ga oshgan. Z2P4 amaliyotida ayrim ferment faolliklari yanada yuqori ko‘ringan; masalan, muhokama qismida Z2P4 ostida ureaza faolligi 124%, saxaraza faolligi 172,24% ga oshgani aytiladi. Bu natijalar zeolit va katta ko‘chat idishi kombinatsiyasi nafaqat o‘simlikka, balki rizosfera ya’ni ildiz atrofi tuproq biologiyasiga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini anglatadi.

Bu mexanizmni kundalik qiyos bilan tushunsa bo‘ladi: o‘simlik ildizi shunchaki tuproqqa yopishgan passiv tuzilma emas; u atrofidagi mikroorganizmlar, fermentlar, oziqa aylanishi va suv harakati bilan birga ishlaydigan jonli tizim markazidir. Zeolit bu tizimda gubka va ion almashinuvchi iskelet kabi harakat qilishi mumkin; u suv va oziqani ushlab turadi, bir qismini sekin chiqaradi, pH va sho‘rlanish tebranishlarini yumshatadi. Kattaroq ko‘chat idishida rivojlangan ildiz tizimi esa bunday yaxshilangan muhitdan yanada samaraliroq foydalanishi mumkin.

Korrelyatsiya tahlilida tuproq oziqa tarkibi bilan tuproq ferment faolliklari o‘rtasida kuchli ijobiy bog‘liqlik topilgan. Organik modda, umumiy azot, oson o‘zlashtiriladigan kaliy va oson o‘zlashtiriladigan fosfor oshgani sayin ureaza, kislota fosfataza va katalaza kabi ferment faolliklari ham oshgan. Bu tuproq unumdorligi yaxshilangani sari biologik faollik ham kuchayishini ko‘rsatadi. Bundan tashqari EC ning o‘simlik bo‘yi va poya diametri bilan sezilarli salbiy bog‘liqligi tuproq sho‘rlanishi o‘simlik o‘sishini cheklovchi muhim mexanizmlardan biri ekanini qo‘llab-quvvatlaydi.

Tadqiqotning integrallashgan baholash jadvali 12 ta amaliyotning umumiy samarasi qanday ekanini jamlaydi. D qiymatlari 0,064 dan 0,943 gacha o‘zgargan. Eng past D qiymati 0,064 bilan Z0P1 an’anaviy nazorat amaliyotida. Eng yuqori D qiymati 0,943 bilan Z2P4 amaliyotida. Ikkinchi eng yuqori D qiymati 0,804 bilan Z2P3 amaliyotida. Z1P4 esa 0,796 bilan uchinchi o‘rinda. Bu tartib yuqori zeolit doza va katta ko‘chat idishi umumiy natijani sezilarli yaxshilashini ko‘rsatadi.

Ammo tadqiqotchilar bevosita Z2P4 ni emas, Z2P3 ni amaliy tavsiya sifatida oldinga surmoqda. Chunki qog‘oz idish nisbatan qimmatroq va katta miqyosda fide yetishtirishda xarajat qarorga ta’sir qiladi. Z2P3 Z2P4 ga juda yaqin natija bergan, shu bilan birga 32 katakli viyol ishlab chiqarish va dala amaliyoti uchun qulayroq bo‘lishi mumkin. Shu sababli tadqiqot “biologik maksimal” va “qishloq xo‘jaligida qo‘llash mumkin bo‘lgan optimal” orasidagi farqni yaqqol ko‘rsatadi.

Tarixiy nuqtayi nazardan bu tadqiqot ko‘chat idishi hajmi va tuproqni tartibga soluvchilar alohida o‘rganilgan adabiyotlardan kelib chiqadi. Katta idishlarda yetishtirilgan ko‘chatlar kuchliroq ildiz tizimiga ega bo‘lishi mumkin; zeolit esa suv va oziqa foydalanishini tartibga solishi mumkin. Bugun bu tadqiqot ushbu ikki omilni birgalikda ko‘rib, sovuq-mo‘tadil hududlarda issiqxona pomidor uchun qo‘llash mumkin bo‘lgan yetishtirish paketini taklif etadi. Kelajakda esa bu yondashuv turli pomidor navlari, turli tuproq turlari, turli zeolit xususiyatlari, turli sug‘orish rejimlari va uzoq muddatli takroriy qo‘llash bilan sinovdan o‘tsa, yanada ishonchli ishlab chiqarish yo‘riqnomasiga aylanishi mumkin.

Kundalik ishlab chiqaruvchi nuqtayi nazaridan natijalar muhim. Agar ishlab chiqaruvchi bir xil issiqxonada kuchliroq ko‘chat bilan boshlasa, ildiz zonasini yaxshiroq tartibga solingan tuproq muhitiga joylashtirsa va o‘simlikning oziqa/suv stressini kamaytirsa, yuqoriroq hosil va yaxshiroq meva sifat ko‘rsatkichlariga erishish ehtimoli ortadi. Biroq bu amaliyotning haqiqiy iqtisodiy foydasi faqat hosil oshishi bilan emas, ko‘chat ishlab chiqarish xarajati, zeolit narxi, mehnat xarajati, mahsulot sotish bahosi va mahalliy iqlim xavflari bilan birga hisoblanishi kerak.

Tadqiqotning kuchli tomonlari orasida ikki faktorli dizayn, 12 ta amaliyotni taqqoslash, hosil va sifat bilan birga tuproq pH, EC, oziqa tarkibi va ferment faolliklarini birgalikda baholash, shuningdek PCA va a’zolik funksiyasi orqali ko‘p ko‘rsatkichli integrallashgan saralash mavjud. Bu bitta parametrga tayangan sodda natija emas, balki agronomik va tuproq asosidagi ko‘p o‘lchovli baholashni taqdim etadi.

Shunga qaramay, tadqiqotning ayrim cheklovlari bor. Avvalo maqola hakamlikdan o‘tmagan preprintdir. Ikkinchidan, ish ma’lum bir hudud, ma’lum pomidor navi, ma’lum tuproq va ma’lum ishlab chiqarish mavsumi sharoitida o‘tkazilgan. Tadqiqotchilar natijalar yillik iqlim tebranishlaridan ta’sirlanishi mumkinligini va ko‘p yillik barqaror tajribalar bilan tasdiqlanishi kerakligini aytadi. Zeolitning tuproqqa ta’siri yig‘iluvchi bo‘lishi mumkin; shu sababli uzoq muddatli qo‘llash ta’siri va eng maqbul qo‘llash chastotasi alohida o‘rganilishi kerak. Bundan tashqari tadqiqot tuproq mikrobiyal jamoasi va metabolitlarga ta’sirini o‘rganmagan. Kelajakda ko‘p omik yondashuvlar orqali bu biologik mexanizmlarni yanada batafsil tushuntirish tavsiya etiladi.

Tadqiqotning aytgan gapi shuki: ushbu tajriba sharoitlarida zeolit qo‘llash va kattaroq ko‘chat idishi ishlatish pomidor o‘sishi, hosili, meva sifati, tuproq oziqa holati va ferment faolliklarini yaxshilagan. Eng yuqori umumiy natija 3 t/ha zeolit + qog‘oz idishda kuzatilgan bo‘lsa-da, xarajat va qo‘llash qulayligi hisobga olinganda 3 t/ha zeolit + 32 katakli viyol muvozanatliroq tavsiya etilgan model sifatida oldinga surilgan. Tadqiqotning aytmagan gapi esa shuki: bu amaliyot har bir sovuq hududda, har bir tuproqda, har bir zeolit turida va har bir pomidor navida aynan bir xil natija beradi. Shu bois uni yerli sinovlar, xarajat tahlili va uzoq muddatli kuzatuvlar bilan qo‘llab-quvvatlash kerak.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot usuli zeolit qo‘llash dozasi va ko‘chat idishi turining pomidor o‘sishi, hosildorligi, meva sifati va tuproq xususiyatlariga ta’sirini o‘lchashga asoslanadi. Tadqiqotda jami 12 ta amaliyot qo‘llangan.

Tajriba omillari:

Jami amaliyotlar:

Boshlang‘ich tuproq xususiyatlari:

O‘simlik materiali va dala amaliyoti:

• Pomidor navi: Fengshou 128.
• Tajriba joyi: Weichang Manchu and Mongolian Autonomous County, Chengde City, Hebei Province.
• Katta yoshli ko‘chatlar ekishdan 55 kun oldin yetishtirilgan.
• An’anaviy nazorat guruhida 35 kunlik ko‘chat ishlatilgan.
• Ekish sanasi: 2025 yil 13–14 may.
• Ekish tartibi: tasodifiy bloklar, uchta mustaqil takror.
• Qator oralig‘i: 20 cm.
• Ekish chuqurligi: 5 cm.

O‘lchangan o‘simlik va meva ko‘rsatkichlari:

• O‘simlik bo‘yi.
• Poya diametri.
• Bir o‘simlikdagi meva soni.
• O‘rtacha bir dona meva og‘irligi.
• Bir o‘simlik hosili.
• Umumiy hosil.
• S vitamini.
• Titrlanadigan kislota.
• Eruvchan protein.
• Eruvchan shakar.

O‘lchangan tuproq ko‘rsatkichlari:

• pH.
• Elektr o‘tkazuvchanlik, EC.
• Organik modda, OM.
• Umumiy azot, TN.
• Oson o‘zlashtiriladigan kaliy, AK.
• Oson o‘zlashtiriladigan fosfor, AP.
• Tuproq katalaza faolligi, S-CAT.
• Tuproq ureaza faolligi, S-UE.
• Tuproq kislota fosfataza faolligi, S-ACP.
• Tuproq saxaraza faolligi, S-SC.

Asosiy hisoblash bog‘lanishlari:

Bir o‘simlik hosili:

\[ Y_{plant} = N_f \times W_f \]

Bu yerda \(Y_{plant}\) bir o‘simlik hosili, \(N_f\) bir o‘simlikdagi meva soni, \(W_f\) esa o‘rtacha bir dona meva og‘irligidir.

A’zolik funksiyasi:

\[ U(X_i) = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Asosiy komponent og‘irligi:

\[ w_p = \frac{\lambda_p}{\sum \lambda_p} \]

Umumiy baho balli:

\[ D = \sum_{p=1}^{n} w_p \times U(X_i)_p \]

Bu formulalar turli o‘lchamdagi ko‘rsatkichlarni umumiy baholash tizimiga kiritish va 12 ta amaliyotni integrallashgan samaradorlik bo‘yicha saralash uchun ishlatilgan.

Hosil natijalari:

Hosil natijalarining texnik talqini:

• Umumiy hosil barcha amaliyotlar orasida 132,94–188,83 t/ha oralig‘ida o‘zgargan.
• Eng yuqori umumiy hosil Z2P4 amaliyotida 188,83 t/ha bo‘lgan.
• Z2P4 umumiy hosili Z0P1 nazoratiga nisbatan 42,04% yuqori bo‘lgan.
• Z2P3 amaliyoti 184,21 t/ha hosil bilan Z2P4 ga yaqin natija ko‘rsatgan.
• Zeolit dozasi ortgani sari bir xil ko‘chat idishi ichida hosil odatda oshgan.
• Ko‘chat idishi kattalashgani sari bir xil zeolit darajasida hosil odatda ko‘tarilgan.

Meva sifati natijalari:

O‘simlik o‘sishi natijalari:

• O‘simlik bo‘yi erta davrda tez oshgan, eng tez o‘sish gullash-meva tutish davrida kuzatilgan.
• Pishish davrida P4 amaliyoti barcha zeolit darajalarida eng uzun o‘simliklarni bergan.
• Z2P3 va Z2P4 amaliyotlari pishish davrida o‘simlik bo‘yi va poya diametri bo‘yicha ajralib turgan.
• Kichik idishlarda yuqori zeolit dozasi ayrim o‘sish ko‘rsatkichlarida cheklovchi ta’sir ko‘rsatishi mumkin; katta idishlarda bu ehtimoliy ta’sir zaiflashgan.

Tuproq pH va EC natijalari:

Tuproq oziqa holati natijalari:

Tuproq ferment faolligi natijalari:

Korrelyatsiya tahlili natijalari:

• Tuproq oziqa tarkibi bilan tuproq ferment faolliklari o‘rtasida kuchli ijobiy bog‘lanish topilgan.
• Organik modda, umumiy azot, oson o‘zlashtiriladigan kaliy va oson o‘zlashtiriladigan fosfor oshgani sari S-UE, S-ACP va S-CAT kabi ferment faolliklari ham oshgan.
• EC o‘simlik bo‘yi va poya diametri bilan salbiy bog‘langan.
• O‘simlik bo‘yi va poya diametri; mevadagi eruvchan shakar va S vitamini bilan ijobiy bog‘liqlikda baholangan.

Integrallashgan baholash natijalari:

Shakl va grafiklarning ma’nosi:

• Ko‘chat idishlari tasviri qog‘oz idish, 32, 50 va 72 katakli viyollarda yetishtirilgan ko‘chatlar orasidagi ildiz va poya rivoji farqlarini vizual ko‘rsatadi. Bu ko‘chat idishi hajmi ildiz rivojini cheklashi yoki qo‘llab-quvvatlashi mumkin degan fikrni mustahkamlaydi.
• Meva sifat grafiklari S vitamini, titrlanadigan kislota, eruvchan protein va eruvchan shakar zeolit va ko‘chat idishi kombinatsiyalariga qarab qanday o‘zgarganini ko‘rsatadi.
• O‘simlik bo‘yi grafiklari o‘sish davrlarga qarab tezlashganini va katta idishlar ayniqsa keyingi bosqichlarda balandroq o‘simlik bo‘yi berganini ko‘rsatadi.
• Poya diametri grafiklari ko‘chat idishi hajmi poya rivojini qo‘llab-quvvatlashini; zeolit ta’siri esa idish turi bilan birga o‘zgarishi mumkinligini ko‘rsatadi.
• pH va EC grafiklari zeolitning pH ni oshirish va EC ni kamaytirish tendensiyasini ko‘rsatadi. Bu grafiklar zeolit sho‘rlanish/ion muhitini tartibga solishi mumkinligi haqidagi mexanizmni qo‘llab-quvvatlaydi.
• Tuproq oziqa grafiklari OM, TN, AP va AK qiymatlari zeolit va katta ko‘chat idishi bilan oshganini ko‘rsatadi.
• Tuproq ferment faolligi grafiklari S-CAT, S-UE, S-ACP va S-SC faolliklari optimallashtirilgan amaliyotlarda oshganini va tuproq biologik unumdorligi kuchayganini ko‘rsatadi.
• Korrelyatsiya issiqlik xaritasi tuproq oziqalari, ferment faolliklari, o‘simlik o‘sishi, hosil va meva sifati o‘rtasidagi bog‘lanishlarni yaxlit ko‘rsatadi.
• A’zolik funksiyasi baholash jadvali bitta parametrga ko‘ra emas, balki ko‘p ko‘rsatkichli umumiy bahoga ko‘ra Z2P4 va Z2P3 amaliyotlari ajralib chiqqanini ko‘rsatadi.

Umumiy texnik xulosa: 3 t/ha zeolit bilan 32 katakli viyolda yetishtirilgan katta yoshli pomidor ko‘chatlari Shimoliy Hebeyning sovuq-mo‘tadil sharoitlarida hosil, sifat, tuproq oziqa holati va ferment faolligi bo‘yicha kuchli va amaliy muvozanatni ta’minlagan. Qog‘oz idish eng yuqori natijani bergan bo‘lsa-da, xarajat va qo‘llash qulayligi sababli 32 katakli viyol ko‘proq amaliy tavsiya sifatida ajratib ko‘rsatilgan.

Manba va usul izohi

Ushbu maqola Yongsheng Fan, Ruifang Zhang, Chi Zhang, Hongyu Jiang, Pengjing Zheng, Chunhong Wang, Lanchun Nie va Xin-Xin Wang tomonidan tayyorlangan “Interactive effects of zeolite and different seedling containers on the growth and fruit quality of tomato (Solanum lycopersicum L.) in cool-temperate region” nomli ishga tayangan holda tayyorlangan. Tadqiqot sovuq-mo‘tadil hududlarda issiqxona pomidor yetishtirishda zeolit qo‘llash dozalari va ko‘chat idishi turlarining birgalikdagi ta’sirini o‘rganadi.

Manba turi SSRN’da e’lon qilingan preprint tadqiqot maqolasi hisoblanadi. Matnda ochiq ravishda “This preprint research paper has not been peer reviewed” degan jumla borligi uchun ish hakamlikdan o‘tmagan. Shu sababli natijalar yakuniy hakamlangan nashr sifatida emas, balki ma’lum dala tajribasiga asoslangan preprint tadqiqot sifatida baholanishi kerak.

Ushbu kontentda tajriba dizayni, zeolit dozalari, ko‘chat idishi turlari, pomidor o‘sish o‘lchovlari, hosil va sifat tahlillari, tuproq pH va EC natijalari, tuproq oziqa tarkibi, tuproq ferment faolliklari, korrelyatsiya tahlili, PCA va integrallashgan baholash natijalari asos qilib olindi. PDF’da mavjud bo‘lmagan tijoriy rentabellik kafolati, har bir hududda albatta qo‘llanilishi, barcha pomidor navlarida bir xil natija berishi yoki uzun muddatli tuproq yaxshilanishi kafolati kabi da’volar qo‘shilmadi.

Tadqiqotning eng muhim cheklovlari — natijalar yilma-yil iqlim tebranishlaridan ta’sirlanishi mumkinligi, tajribaning ma’lum hudud va ishlab chiqarish sharoitlari bilan chegaralanganligi, zeolitning uzoq muddatli kümülyativ ta’sirlari va eng maqbul qo‘llash tezligi alohida o‘rganilishi zarurligi, shuningdek, tuproq mikrobial jamoasi va metabolitlar bu ishda tahlil qilinmaganidir.

Shu bois 3 t/ha zeolit + 32 katakli viyol amaliyoti tadqiqot sharoitlarida umidbaxsh va amaliy tavsiya sifatida talqin qilinishi kerak. Haqiqiy ishlab chiqarish qarorlarida zeolit xarajati, ko‘chat ishlab chiqarish xarajati, mahalliy tuproq sharoiti, sug‘orish boshqaruvi, issiqxona iqlimi, pomidor navi va bozor narxlari alohida hisobga olinishi lozim.