Bu çalışma, serin-ılıman iklim koşullarında sera domatesi üretiminde iki uygulamanın birlikte etkisini incelemektedir: toprağa zeolit uygulanması ve domates fidelerinin farklı büyüklükteki fide kaplarında yetiştirilmesi. Araştırma, özellikle Kuzey Hebei gibi yazı serin geçen, gece-gündüz sıcaklık farkı yüksek, don olmayan sezonu kısa ve yaz yağışları belirli dönemlerde yoğunlaşan bölgelerde sera domatesi verimini artırmaya yönelik pratik bir yetiştiricilik stratejisi aramaktadır.

Denemede üç zeolit dozu kullanılmıştır: 0 t/ha, 1,5 t/ha ve 3 t/ha. Fide kabı tarafında ise dört farklı seçenek karşılaştırılmıştır: geleneksel 72 gözlü viyol, 50 gözlü viyol, 32 gözlü viyol ve kağıt saksı. Toplamda 12 farklı uygulama oluşturulmuş ve domates bitkisinin büyümesi, meyve verimi, meyve kalite bileşenleri, toprak pH ve elektriksel iletkenliği, toprak besin içerikleri, toprak enzim aktiviteleri ve bütünleşik performans puanları değerlendirilmiştir.

Çalışmanın ana sonucu şudur: En yüksek genel performans puanı, 3 t/ha zeolit + kağıt saksı uygulamasında görülmüştür. Ancak kağıt saksı fide maliyetinin daha yüksek olması nedeniyle araştırmacılar, maliyet ve tarla uygulama kolaylığını da hesaba katarak 3 t/ha zeolit + 32 gözlü viyol uygulamasını daha dengeli ve önerilebilir seçenek olarak değerlendirmiştir. Bu uygulama, geleneksel kontrol olan 0 t/ha zeolit + 72 gözlü viyole kıyasla hem verim hem meyve kalitesi hem de toprak verimliliği göstergelerinde belirgin iyileşmeler sağlamıştır.

Özetin verdiği sayısal sonuçlara göre 3 t/ha zeolit + 32 gözlü viyol uygulamasında C vitamini, titre edilebilir asit, çözünebilir şeker ve çözünebilir protein içerikleri kontrole göre sırasıyla %75,95, %64,18, %73,49 ve %124,05 artmıştır. Aynı uygulama toprak organik maddesini %151,71, toplam azotu %54,26, alınabilir potasyumu %64,65 ve alınabilir fosforu %62,69 artırmıştır. Toprak enzim aktivitelerinde de katalaz, üreaz, asit fosfataz ve sakkaraz için sırasıyla %105,77, %104,90, %118,38 ve %131,69 artış bildirilmiştir. Bu nedenle çalışma, zeolitin toprak düzenleyici etkisi ile daha geniş fide kabında gelişen güçlü kök sisteminin birlikte domates üretiminde önemli bir sinerji oluşturabileceğini ileri sürmektedir.

Domates, dünya genelinde hem ekonomik hem besinsel açıdan en önemli sebze türlerinden biridir. Taze tüketim, işlenmiş ürünler, sera yetiştiriciliği ve yerel pazar ekonomisi bakımından geniş bir üretim zincirine sahiptir. Bu nedenle domates üretiminde verimi artıran, meyve kalitesini yükselten ve üreticinin gelirini destekleyen uygulamalar yalnızca tarımsal teknikler olarak değil, aynı zamanda kırsal kalkınma ve gıda arzı açısından da önem taşır.

Çalışmanın odaklandığı Kuzey Hebei ve benzeri serin-ılıman bölgelerde yaz aylarında domates üretimi özel bir değer kazanır. Çünkü serin yaz iklimi, bazı sıcak bölgelerde üretimin zorlaştığı dönemlerde pazara ürün sunma imkânı verir. Bu durum erken hasat, daha iyi pazarlama zamanı ve üretici açısından daha yüksek ekonomik fırsat anlamına gelebilir. Ancak bu bölgelerin üretim açısından önemli sınırlılıkları da vardır. Büyük gece-gündüz sıcaklık farkı, kısa don olmayan büyüme sezonu ve yaz yağışlarının belirli dönemlerde yoğunlaşması, domatesin fide sonrası tutunmasını, kök gelişimini, vejetatif büyümesini ve çok salkımlı verim potansiyelini sınırlayabilir.

Bu noktada çalışmanın temel problemi ortaya çıkar: Serin-ılıman bölgelerde sera domatesi yetiştiriciliğinde fide dikiminden sonra bitkinin hızlı toparlanması, güçlü kök sistemi oluşturması, toprak besinlerini verimli kullanması ve meyve dönemine yüksek fizyolojik kapasiteyle girmesi nasıl sağlanabilir?

Araştırmacılar bu soruya iki yönlü bir çözüm aramaktadır. Birinci yön, fide kabı büyüklüğüdür. Fide kapları, genç bitkinin köklerini ne kadar serbest geliştirebildiğini belirler. Küçük hücreli viyollerde kök hacmi sınırlanır; kökler erken dönemde sıkışabilir, kıvrılabilir veya transplantasyon sonrası yeni toprağa yayılmakta zorlanabilir. Daha büyük hücreli viyoller veya kağıt saksılar ise köke daha fazla hacim verir. Bu, özellikle “large-aged seedling” yani daha uzun süre yetiştirilmiş büyük/yaşlı fide kullanımında kritiktir. Çünkü fide daha uzun süre kapta kaldıkça kök hacmi sınırlaması daha belirgin hale gelir.

İkinci yön zeolit uygulamasıdır. Zeolit, gözenekli kristal yapıya sahip doğal veya işlenmiş aluminosilikat mineral grubunu ifade eder. Tarımda zeolitler toprak düzenleyici olarak kullanılabilir. Gözenekli yapıları ve katyon değişim kapasiteleri sayesinde su tutma, besin tutma, iyon değişimi, tuzluluk stresini azaltma, pH tamponlama ve besinlerin yavaş salımı gibi etkiler gösterebilir. Çalışmada zeolitin toprak fiziksel-kimyasal ortamını iyileştirebileceği, bitki büyümesini destekleyebileceği, domates verimi ve meyve kalitesini artırabileceği görüşü test edilmiştir.

Bu araştırma yalnızca “zeolit işe yarar mı?” veya “büyük fide kabı iyi midir?” sorusunu ayrı ayrı ele almamaktadır. Daha önemli soru şudur: Zeolit uygulaması ile fide kabı büyüklüğü birlikte kullanıldığında, domates büyümesi, verimi, meyve kalitesi ve toprak verimliliği üzerinde etkileşimli bir avantaj oluşur mu?

Çalışmada domates çeşidi olarak Fengshou 128 kullanılmıştır. Deneme toprağı, Hebei eyaleti Chengde şehrinin Weichang ilçesindeki bir sera domatesi üretim alanından alınmıştır. Deneme toprağının başlangıç özellikleri pH 6,98, organik madde 34,08 g/kg, toplam azot 1,65 g/kg, alınabilir potasyum 201,36 mg/kg ve alınabilir fosfor 48,81 mg/kg olarak verilmiştir. Bu değerler, çalışmanın başlangıç toprak koşullarını anlamak açısından önemlidir; çünkü zeolitin etkisi başlangıç pH’ı, besin düzeyi, elektriksel iletkenlik ve toprak yapısına bağlı olarak değişebilir.

Deneme iki faktörlü tasarımla kurulmuştur. Birinci faktör zeolit dozudur: Z0, Z1 ve Z2. Z0, zeolit uygulanmayan 0 t/ha kontrol dozunu; Z1, 1,5 t/ha zeolit dozunu; Z2 ise 3 t/ha zeolit dozunu temsil eder. İkinci faktör fide kabı tipidir: P1, P2, P3 ve P4. P1 geleneksel 72 gözlü viyolü; P2 50 gözlü viyolü; P3 32 gözlü viyolü; P4 ise kağıt saksıyı temsil eder. Böylece Z0P1 geleneksel kontrol uygulaması, Z2P3 ise 3 t/ha zeolit + 32 gözlü viyol uygulaması anlamına gelir.

Çalışmadaki görselde fide kaplarının bitki gelişimi üzerindeki farkı açıkça gösterilmektedir. Kağıt saksıdaki fide en büyük kök ve sürgün gelişimini sergilerken, 32 gözlü ve 50 gözlü viyoller ara düzeyde, geleneksel 72 gözlü viyol ise daha sınırlı fide gelişimiyle görünmektedir. Bu görsel, araştırmanın biyolojik mantığını doğrudan destekler: fide kabı büyüdükçe köklerin kullanabileceği hacim artar; bu da dikim sonrası tutunma ve büyüme performansını etkileyebilir.

Denemede büyük yaşlı domates fideleri dikimden 55 gün önce yetiştirilmiştir. Geleneksel kontrol grubunda ise 35 günlük fide yetiştirme süresi kullanılmıştır. Bu ayrıntı önemlidir; çünkü yaşlı fide kullanımı, erken üretim veya güçlü fide elde etme açısından avantajlı olabilir; fakat küçük kapta uzun süre bekleyen fidelerde kök sıkışması daha büyük sorun yaratabilir. Bu nedenle büyük yaşlı fide stratejisinde kap hacmi daha kritik hale gelir.

Dikim 13–14 Mayıs 2025 tarihlerinde yapılmıştır. Zeolit, 1,5 t/ha ve 3 t/ha dozlarında yükseltilmiş yataklara homojen şekilde karıştırılmıştır. Dikimden önce fide kökleri 15 kg su, 50 mL amino asitli sulu çözelti ve 10 mL metalaxyl-M + fludioxonil içeren bir çözeltide bekletilmiştir. Bu işlem muhtemelen transplantasyon stresini azaltmak ve kök bölgesinde hastalık riskini sınırlamak için yapılmıştır. Fideler tesadüf blokları düzeninde, 20 cm sıra aralığı ve 5 cm dikim derinliğiyle dikilmiştir.

Çalışmada bitki boyu ve gövde çapı dört büyüme döneminde ölçülmüştür: fide dönemi, çiçeklenme-meyve tutumu dönemi, meyve irileşme dönemi ve olgunluk dönemi. Bu yaklaşım, uygulamaların yalnızca nihai verime değil, büyümenin zamansal seyrine nasıl etki ettiğini de anlamaya imkân verir. Toprak örnekleri domates olgunluk döneminde alınmış; pH, elektriksel iletkenlik, organik madde, toplam azot, alınabilir fosfor, alınabilir potasyum ve toprak enzim aktiviteleri analiz edilmiştir.

Toprak enzimleri çalışmanın önemli parçalarından biridir. Sakkaraz, üreaz, katalaz ve asit fosfataz gibi enzimler toprak biyolojik verimliliğini anlamada duyarlı göstergeler olarak kullanılır. Üreaz azot dönüşümleriyle, asit fosfataz fosfor döngüsüyle, sakkaraz karbon döngüsüyle, katalaz ise topraktaki oksidatif süreçler ve mikroorganizma aktivitesiyle ilişkilendirilebilir. Toprakta besin miktarı artıyor ama enzim aktivitesi zayıf kalıyorsa, bu besinlerin biyolojik döngüye katılımı sınırlı olabilir. Bu yüzden çalışma yalnızca kimyasal besin düzeylerine değil, biyolojik işlev göstergelerine de bakmıştır.

Meyve verimi için meyve sayısı, tek meyve ağırlığı, bitki başına verim ve toplam hektar verimi hesaplanmıştır. Çalışmanın yöntem mantığını açıklamak için bitki başına verim şu temel ilişkiyle anlaşılabilir:

\[ Y_{plant} = N_f \times W_f \]

Burada \(Y_{plant}\) bitki başına meyve verimini, \(N_f\) bitki başına meyve sayısını, \(W_f\) ise ortalama tek meyve ağırlığını ifade eder. Çalışmada bu ilişki doğrudan yöntem olarak kullanılmıştır. Bir uygulama hem meyve sayısını hem de tek meyve ağırlığını artırıyorsa, toplam verim üzerinde birleşik bir etki oluşturabilir.

Meyve kalitesi için C vitamini, titre edilebilir asit, çözünebilir protein ve çözünebilir şeker analiz edilmiştir. C vitamini molibden mavisi kolorimetrik yöntemle; titre edilebilir asit NaOH titrasyonu ile; çözünebilir protein Coomassie Brilliant Blue G-250 yöntemiyle; çözünebilir şeker ise antron kolorimetrik yöntemle belirlenmiştir. Bu göstergeler domatesin yalnızca üretim miktarını değil, besinsel ve tat/kompozisyon kalitesini değerlendirmek için kullanılmıştır.

İstatistiksel analizde iki yönlü ANOVA ile zeolit dozu, fide kabı tipi ve bunların etkileşimleri test edilmiştir. Ayrıca Pearson korelasyon analizi, temel bileşen analizi yani PCA ve üyelik fonksiyonu analizi kullanılarak 12 uygulama bütünleşik olarak sıralanmıştır. Bu bütünleşik sıralama, tek bir verim veya tek bir kalite göstergesine bakmak yerine, çok sayıda göstergenin birlikte değerlendirilmesini sağlar.

Çalışmada kullanılan üyelik fonksiyonu şu şekilde verilmiştir:

\[ U(X_i) = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Burada \(U(X_i)\) i’inci uygulamanın ilgili temel bileşen üzerindeki normalize edilmiş üyelik değerini, \(X_i\) uygulamanın temel bileşen değerini, \(X_{min}\) en düşük değeri ve \(X_{max}\) en yüksek değeri ifade eder. Bu formül farklı büyüklüklerdeki değerleri 0 ile 1 arasında karşılaştırılabilir hale getirir.

Temel bileşen ağırlığı ise şu mantıkla hesaplanmıştır:

\[ w_p = \frac{\lambda_p}{\sum \lambda_p} \]

Burada \(w_p\) p’inci temel bileşenin ağırlığını, \(\lambda_p\) ise o temel bileşenin katkı oranını temsil eder. Katkı oranı yüksek olan temel bileşen, genel değerlendirmede daha fazla ağırlık alır.

Son bütünleşik değerlendirme puanı şu şekilde hesaplanmıştır:

\[ D = \sum_{p=1}^{n} w_p \times U(X_i)_p \]

Burada \(D\) uygulamanın genel performans puanını, \(w_p\) temel bileşen ağırlığını, \(U(X_i)_p\) ilgili temel bileşendeki normalize puanı ve \(n\) değerlendirmeye alınan temel bileşen sayısını ifade eder. D değeri ne kadar yüksekse, uygulamanın çoklu göstergeler açısından genel performansı o kadar yüksek kabul edilir.

Verim sonuçları, hem zeolit dozunun hem de fide kabı büyüklüğünün domates üretimini etkilediğini göstermektedir. Bitki başına ortalama meyve sayısı 21,93 ile 26,13 arasında değişmiştir. Zeolit dozu arttıkça, en yüksek meyve sayısı değerleri de yükselmiştir. Z0 düzeyinde maksimum meyve sayısı 24,07 iken, Z1 düzeyinde 24,87’ye, Z2 düzeyinde ise 26,13’e ulaşmıştır. Bu durum, zeolitin yüksek dozda uygulandığında meyve tutumu veya meyve devamlılığı üzerinde olumlu bir rol oynayabileceğini düşündürmektedir.

Ortalama tek meyve ağırlığı 161,66 g ile 193,47 g arasında değişmiştir. En yüksek tek meyve ağırlığı Z2P4 uygulamasında 193,47 g olarak verilmiştir. Bitki başına verim ise 3,55 kg ile 5,04 kg arasında değişmiştir. Toplam verim 132,94 t/ha ile 188,83 t/ha arasında bulunmuştur. En yüksek toplam verim yine Z2P4 uygulamasında 188,83 t/ha’dır. Bu değer, geleneksel kontrol Z0P1’in 132,94 t/ha değerinden %42,04 daha yüksektir.

Ancak çalışmanın önerisi yalnızca en yüksek verime göre yapılmamıştır. Kağıt saksı uygulaması yüksek performans vermiş olsa da fide maliyeti daha yüksektir. Z2P3 yani 3 t/ha zeolit + 32 gözlü viyol uygulaması, D değeri bakımından ikinci sıradadır ve Z2P4’e göre fark sınırlıdır. Araştırmacılar bu nedenle maliyet, saha kullanımı ve kapsamlı fayda dengesini dikkate alarak Z2P3 uygulamasını en uygun önerilen model olarak değerlendirmiştir. Bu, tarımsal araştırmalarda çok önemli bir ilkedir: en yüksek biyolojik performans her zaman en uygulanabilir ekonomik seçenek olmayabilir.

Meyve kalitesi sonuçlarında da fide kabı ve zeolitin birlikte etkileri görülmektedir. C vitamini, titre edilebilir asit, çözünebilir protein ve çözünebilir şeker içerikleri uygulamalara göre değişmiştir. Özette özellikle Z2P3 uygulamasının geleneksel kontrole kıyasla C vitamini, titre edilebilir asit, çözünebilir şeker ve çözünebilir protein içeriklerini sırasıyla %75,95, %64,18, %73,49 ve %124,05 artırdığı belirtilmiştir. Bu sonuç, uygulamanın yalnızca daha fazla domates üretmekle kalmayıp, meyvenin kimyasal kalite bileşenlerini de güçlendirdiğini göstermektedir.

Burada dikkatli yorum gerekir. Titre edilebilir asit artışı, domates tadında asitlik ve aroma dengesi açısından önemli olabilir. Çözünebilir şeker artışı tatlılık ve tüketici algısıyla ilişkilidir. C vitamini besinsel kalite açısından önemlidir. Çözünebilir protein ise meyve biyokimyasal kompozisyonunun bir göstergesidir. Ancak çalışma tüketici tadım testi veya pazar kabulü analizi yapmamaktadır. Bu nedenle “meyve daha lezzetli bulundu” gibi doğrudan duyusal bir sonuç çıkarılamaz. Çalışmanın gösterdiği şey, ölçülen kimyasal kalite göstergelerinde artış olduğudur.

Bitki boyu ve gövde çapı sonuçları, fide kabı büyüklüğünün özellikle büyüme süreci boyunca önemli olduğunu göstermektedir. Bitki boyu erken dönemde hızlı artmış, en hızlı büyüme çiçeklenme ve meyve tutumu döneminde görülmüş, daha sonra büyüme hızı yavaşlamış ve olgunluk döneminde maksimum bitki boyuna ulaşılmıştır. Aynı zeolit düzeyinde P1’den P4’e doğru gidildikçe, yani fide kabı hacmi arttıkça bitki boyunun genel olarak yükseldiği görülmüştür. Olgunluk döneminde P4 uygulaması tüm zeolit seviyelerinde en uzun bitkileri üretmiştir.

Gövde çapı farkları bitki boyuna göre daha sınırlı olsa da genel eğilim benzer şekilde büyük fide kapları lehinedir. Gövde çapı, bitkinin mekanik dayanımı, su-besin taşıma kapasitesi ve genel vegetatif gücü açısından önemlidir. Özellikle sera domatesinde güçlü gövde, meyve yükünü taşıma ve uzun üretim döneminde bitkinin canlılığını sürdürme açısından değerlidir.

Zeolitin bitki boyu üzerindeki etkisi her kap tipinde aynı yönde ve aynı şiddette değildir. Bazı küçük kap uygulamalarında zeolit dozunun artmasıyla bitki boyunda önce artış sonra düşüş eğilimi görülmüştür. Araştırmacılar bunu yüksek zeolit dozunun küçük kaplarda yerel besin yoğunluğunu artırarak olası baskı oluşturmasıyla ilişkilendirmektedir. Büyük kaplarda ise besinler daha geniş kök hacmine yayılabildiği için bu olası olumsuzluk görülmemiştir. Bu yorum, çalışmanın önemli pratik mesajlarından biridir: zeolit dozu fide kabı hacmiyle birlikte düşünülmelidir.

Toprak pH ve elektriksel iletkenlik sonuçları da zeolitin toprak düzenleyici rolünü desteklemektedir. Aynı fide kabı uygulamasında zeolit dozu arttıkça toprak pH’ında yükselme eğilimi görülmüştür. Çalışmanın tartışmasına göre zeolitin katyon değişim kapasitesi ve tamponlama özelliği, toprak çözeltisindeki H⁺ ve Na⁺ gibi iyonlarla etkileşerek pH’ı yükseltebilir ve tuz stresini hafifletebilir.

Elektriksel iletkenlik yani EC, topraktaki çözünmüş tuz düzeyinin önemli bir göstergesidir. Çalışmada zeolit seviyeleri arttıkça EC değerlerinin belirgin biçimde düştüğü bildirilmiştir. Örneğin P1 uygulamasında EC, Z0’da 780,79 değerinden Z2’de 193,54 değerine düşmüş ve bu yaklaşık %75,21 azalma anlamına gelmiştir. P4 uygulamasında EC, 449,9’dan 120,18’e düşmüş ve yaklaşık %73,29 azalma göstermiştir. Bu sonuç, zeolitin kök bölgesi tuzluluğunu azaltmada önemli bir rol oynayabileceğini düşündürmektedir.

Toprak besin içerikleri açısından zeolit ve fide kabı uygulamaları organik madde, toplam azot, alınabilir fosfor ve alınabilir potasyumu artırmıştır. Özellikle Z2P3 uygulaması, geleneksel kontrole kıyasla toprak organik maddesini %151,71, toplam azotu %54,26, alınabilir potasyumu %64,65 ve alınabilir fosforu %62,69 artırmıştır. Bu oldukça güçlü bir bulgudur; ancak yorumlanırken deneme süresi, uygulama koşulları ve başlangıç toprağı dikkate alınmalıdır. Zeolitin gözenekli yapısı besin katyonlarını tutabilir, yıkanma kayıplarını azaltabilir ve besinleri zamanla serbest bırakabilir. Daha büyük fide kabı ise daha güçlü kök gelişimiyle besin alımını ve kök-toprak etkileşimini artırabilir.

Toprak enzim aktiviteleri, topraktaki biyolojik işlevselliğin uygulamalara yanıt verdiğini göstermektedir. Z2P3 uygulamasında katalaz, üreaz, asit fosfataz ve sakkaraz aktiviteleri kontrole göre sırasıyla %105,77, %104,90, %118,38 ve %131,69 artmıştır. Z2P4 uygulamasında bazı enzim aktiviteleri daha da yüksek görünmüştür; örneğin tartışma bölümünde Z2P4 altında üreaz aktivitesinin %124, sakkaraz aktivitesinin %172,24 arttığı belirtilmiştir. Bu sonuçlar, zeolit ve büyük fide kabı kombinasyonunun yalnızca bitkiyi değil, rizosfer yani kök çevresi toprak biyolojisini de etkileyebileceğini gösterir.

Bu mekanizma günlük bir benzetmeyle şöyle anlaşılabilir: Bitki kökü yalnızca toprağa tutunan pasif bir yapı değildir; çevresindeki mikroorganizma toplulukları, enzimler, besin döngüleri ve su hareketiyle birlikte çalışan canlı bir sistemin merkezidir. Zeolit bu sistemde sünger ve iyon değiştirici bir iskelet gibi davranabilir; suyu ve besini tutar, bir kısmını yavaş bırakır, pH ve tuzluluk dalgalanmalarını yumuşatır. Daha büyük fide kabında gelişmiş kök sistemi ise bu iyileşmiş ortamı daha etkili kullanabilir.

Korelasyon analizinde toprak besin içerikleri ile toprak enzim aktiviteleri arasında güçlü pozitif ilişkiler bulunmuştur. Organik madde, toplam azot, alınabilir potasyum ve alınabilir fosfor arttıkça üreaz, asit fosfataz ve katalaz gibi enzim aktiviteleri de artmıştır. Bu durum, toprak verimliliği iyileştikçe biyolojik aktivitenin de güçlendiğini düşündürmektedir. Ayrıca EC’nin bitki boyu ve gövde çapı ile anlamlı negatif ilişkili olması, toprak tuzluluğunun bitki büyümesini sınırlayan önemli mekanizmalardan biri olduğunu destekler.

Çalışmanın bütünleşik değerlendirme tablosu, 12 uygulamanın genel performansını özetler. D değerleri 0,064 ile 0,943 arasında değişmiştir. En düşük D değeri 0,064 ile Z0P1 geleneksel kontrol uygulamasındadır. En yüksek D değeri 0,943 ile Z2P4 uygulamasındadır. İkinci en yüksek D değeri 0,804 ile Z2P3 uygulamasıdır. Z1P4 ise 0,796 ile üçüncü sıradadır. Bu sıralama, yüksek zeolit dozu ve büyük fide kabının genel performansı belirgin biçimde artırdığını göstermektedir.

Ancak araştırmacılar doğrudan Z2P4’ü değil, Z2P3’ü pratik öneri olarak öne çıkarmaktadır. Çünkü kağıt saksı maliyeti göreli olarak yüksektir ve büyük ölçekli üretimde fide maliyeti üretici kararını etkiler. Z2P3, Z2P4 kadar yüksek olmasa da ona yakın bir performans gösterir; aynı zamanda 32 gözlü viyol üretim ve saha operasyonu açısından daha uygun olabilir. Bu nedenle çalışma, “biyolojik maksimum” ile “tarımsal uygulanabilir optimum” arasındaki farkı açık biçimde göstermektedir.

Geçmiş açısından bu çalışma, fide kabı hacminin ve toprak düzenleyicilerin ayrı ayrı değerlendirildiği literatürden hareket eder. Büyük kaplarda yetişen fidelerin kök sistemi daha güçlü olabilir; zeolit ise su ve besin kullanımını düzenleyebilir. Bugün bu çalışma, bu iki faktörü birlikte ele alarak serin-ılıman bölgelerde sera domatesi için uygulanabilir bir yetiştiricilik paketi önermektedir. Gelecek açısından ise bu yaklaşım, farklı domates çeşitleri, farklı toprak tipleri, farklı zeolit özellikleri, farklı sulama rejimleri ve uzun dönem tekrarlı uygulamalarla test edilirse daha sağlam bir üretim rehberine dönüşebilir.

Gündelik yaşama ve üreticiye etkisi açısından sonuçlar önemlidir. Eğer bir üretici aynı serada daha güçlü fideyle başlar, kök bölgesini daha iyi düzenlenmiş bir toprak ortamına yerleştirir ve bitkinin besin/su stresini azaltırsa, daha yüksek verim ve daha iyi meyve kalite bileşenleri elde etme şansı artabilir. Ancak bu uygulamanın gerçek ekonomik kazancı yalnızca verim artışıyla değil, fide üretim maliyeti, zeolit maliyeti, işçilik, ürün satış fiyatı ve yerel iklim riskleriyle birlikte hesaplanmalıdır.

Çalışmanın güçlü yönleri arasında iki faktörlü deneme tasarımı, 12 farklı uygulamanın karşılaştırılması, verim ve kalite yanında toprak pH, EC, besin içerikleri ve enzim aktivitelerinin birlikte değerlendirilmesi, ayrıca PCA ve üyelik fonksiyonu ile çoklu göstergelerin bütünleşik olarak sıralanması yer alır. Bu, tek bir parametreye dayalı basit bir sonuç yerine, agronomik ve toprak temelli çok boyutlu bir değerlendirme sunar.

Bununla birlikte çalışma bazı sınırlılıklara sahiptir. Öncelikle makale hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir preprinttir. İkinci olarak çalışma belirli bir bölge, belirli bir domates çeşidi, belirli bir toprak ve belirli bir üretim sezonu bağlamında yürütülmüştür. Araştırmacılar da sonuçların yıllık iklim dalgalanmalarından etkilenebileceğini ve çok yıllı sabit denemelerle doğrulanması gerektiğini belirtmektedir. Zeolitin toprak üzerindeki etkisi kümülatif olabilir; bu nedenle uzun dönem uygulama etkisi ve en uygun uygulama sıklığı ayrıca araştırılmalıdır. Ayrıca çalışma, toprak mikrobiyal topluluk yapısı ve metabolitler üzerindeki etkileri incelememiştir. Gelecekte çoklu omik yaklaşımlarla bu biyolojik mekanizmaların daha ayrıntılı açıklanması önerilmektedir.

Çalışmanın söylediği şey şudur: Bu deneme koşullarında zeolit uygulaması ve daha büyük fide kabı kullanımı birlikte domates büyümesini, verimini, meyve kalite bileşenlerini, toprak besin durumunu ve toprak enzim aktivitelerini iyileştirmiştir. En yüksek genel performans 3 t/ha zeolit + kağıt saksıda görülse de, maliyet ve uygulama kolaylığı dikkate alındığında 3 t/ha zeolit + 32 gözlü viyol daha dengeli önerilen model olarak öne çıkmıştır. Çalışmanın söylemediği şey ise şudur: Bu uygulama her serin bölgede, her toprakta, her zeolit tipinde ve her domates çeşidinde aynı sonuçları kesin olarak verecektir. Bu nedenle uygulama yerel denemeler, maliyet analizi ve uzun dönem gözlemlerle desteklenmelidir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çalışmanın yöntemi, zeolit uygulama dozu ve fide kabı tipinin domates büyümesi, verimi, meyve kalitesi ve toprak özellikleri üzerindeki ana ve etkileşimli etkilerini ölçmeye dayanır. Araştırmada toplam 12 uygulama kullanılmıştır.

Deneme faktörleri:

Toplam uygulamalar:

Başlangıç toprak özellikleri:

Bitki materyali ve saha uygulaması:

• Domates çeşidi: Fengshou 128.
• Deneme yeri: Weichang Manchu and Mongolian Autonomous County, Chengde City, Hebei Province.
• Büyük yaşlı fideler dikimden 55 gün önce yetiştirilmiştir.
• Geleneksel kontrol grubunda 35 günlük fide kullanılmıştır.
• Dikim tarihi: 13–14 Mayıs 2025.
• Dikim düzeni: tesadüf blokları, üç bağımsız tekrar.
• Sıra aralığı: 20 cm.
• Dikim derinliği: 5 cm.

Ölçülen bitki ve meyve parametreleri:

• Bitki boyu.
• Gövde çapı.
• Bitki başına meyve sayısı.
• Ortalama tek meyve ağırlığı.
• Bitki başına verim.
• Toplam verim.
• C vitamini.
• Titre edilebilir asit.
• Çözünebilir protein.
• Çözünebilir şeker.

Ölçülen toprak parametreleri:

• pH.
• Elektriksel iletkenlik, EC.
• Organik madde, OM.
• Toplam azot, TN.
• Alınabilir potasyum, AK.
• Alınabilir fosfor, AP.
• Toprak katalaz aktivitesi, S-CAT.
• Toprak üreaz aktivitesi, S-UE.
• Toprak asit fosfataz aktivitesi, S-ACP.
• Toprak sakkaraz aktivitesi, S-SC.

Temel hesaplama ilişkileri:

Bitki başına verim:

\[ Y_{plant} = N_f \times W_f \]

Burada \(Y_{plant}\) bitki başına verim, \(N_f\) bitki başına meyve sayısı, \(W_f\) ortalama tek meyve ağırlığıdır.

Üyelik fonksiyonu:

\[ U(X_i) = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Temel bileşen ağırlığı:

\[ w_p = \frac{\lambda_p}{\sum \lambda_p} \]

Genel değerlendirme puanı:

\[ D = \sum_{p=1}^{n} w_p \times U(X_i)_p \]

Bu formüller, farklı ölçekteki göstergeleri ortak bir değerlendirme sistemine sokmak ve 12 uygulamayı bütünleşik performans açısından sıralamak için kullanılmıştır.

Verim bulguları:

Verim sonuçlarının teknik yorumu:

• Toplam verim tüm uygulamalar arasında 132,94–188,83 t/ha aralığında değişmiştir.
• En yüksek toplam verim Z2P4 uygulamasında 188,83 t/ha olarak bulunmuştur.
• Z2P4 toplam verimi, Z0P1 kontrolüne göre %42,04 daha yüksektir.
• Z2P3 uygulaması 184,21 t/ha verimle Z2P4’e yakın performans göstermiştir.
• Zeolit dozu arttıkça aynı fide kabı içinde verim genel olarak artmıştır.
• Fide kabı büyüdükçe aynı zeolit düzeyinde verim genel olarak yükselmiştir.

Meyve kalitesi bulguları:

Bitki büyümesi bulguları:

• Bitki boyu erken dönemde hızlı artmış, en hızlı büyüme çiçeklenme-meyve tutumu döneminde görülmüştür.
• Olgunluk döneminde P4 uygulaması tüm zeolit seviyelerinde en uzun bitkileri üretmiştir.
• Z2P3 ve Z2P4 uygulamaları olgunluk döneminde bitki boyu ve gövde çapı açısından öne çıkmıştır.
• Küçük kaplarda yüksek zeolit dozu bazı büyüme göstergelerinde sınırlayıcı etki gösterebilir; büyük kaplarda bu olası etki zayıflamıştır.

Toprak pH ve EC bulguları:

Toprak besin durumu bulguları:

Toprak enzim aktivitesi bulguları:

Korelasyon analizi bulguları:

• Toprak besin içerikleri ile toprak enzim aktiviteleri arasında güçlü pozitif ilişkiler bulunmuştur.
• Organik madde, toplam azot, alınabilir potasyum ve alınabilir fosfor arttıkça S-UE, S-ACP ve S-CAT gibi enzim aktiviteleri de artmıştır.
• EC, bitki boyu ve gövde çapı ile negatif ilişkili bulunmuştur.
• Bitki boyu ve gövde çapı; meyvede çözünebilir şeker ve C vitamini ile pozitif ilişkili değerlendirilmiştir.

Bütünleşik değerlendirme sonuçları:

Şekil ve grafiklerin anlamı:

• Fide kapları görseli, kağıt saksı, 32 gözlü, 50 gözlü ve 72 gözlü viyollerde yetiştirilen fideler arasında kök ve sürgün gelişimi farklarını görsel olarak ortaya koyar. Bu, fide kabı hacminin kök gelişimini sınırlayabileceği veya destekleyebileceği fikrini güçlendirir.
• Meyve kalite grafikleri, C vitamini, titre edilebilir asit, çözünebilir protein ve çözünebilir şekerin zeolit ve fide kabı kombinasyonlarına göre değiştiğini gösterir.
• Bitki boyu grafikleri, büyümenin dönemlere göre hızlandığını ve büyük kapların özellikle ilerleyen dönemlerde daha yüksek bitki boyu sağladığını gösterir.
• Gövde çapı grafikleri, fide kabı büyüklüğünün gövde gelişimini desteklediğini; zeolit etkisinin ise kap tipiyle birlikte değişebileceğini gösterir.
• pH ve EC grafikleri, zeolitin pH’ı yükseltme ve EC’yi düşürme eğilimini ortaya koyar. Bu grafikler, zeolitin tuzluluk/iyon ortamını düzenleyebileceği mekanizmayı destekler.
• Toprak besin grafikleri, OM, TN, AP ve AK değerlerinin zeolit ve büyük fide kabı uygulamalarıyla arttığını gösterir.
• Toprak enzim aktivitesi grafikleri, S-CAT, S-UE, S-ACP ve S-SC aktivitelerinin optimize edilmiş uygulamalarda yükseldiğini ve toprak biyolojik verimliliğinin güçlendiğini gösterir.
• Korelasyon ısı haritası, toprak besinleri, enzim aktiviteleri, bitki büyümesi, verim ve meyve kalitesi arasındaki ilişkileri bütünsel olarak görselleştirir.
• Üyelik fonksiyonu değerlendirme tablosu, tek bir parametreye göre değil, çoklu göstergelerin birlikte değerlendirilmesine göre Z2P4 ve Z2P3 uygulamalarının öne çıktığını gösterir.

Genel teknik sonuç: 3 t/ha zeolit ile 32 gözlü viyolde yetiştirilen büyük yaşlı domates fideleri, serin-ılıman Kuzey Hebei koşullarında verim, kalite, toprak besin durumu ve enzim aktivitesi açısından güçlü ve pratik bir denge sağlamıştır. Kağıt saksı en yüksek performansı verse de, maliyet ve uygulama kolaylığı nedeniyle 32 gözlü viyol daha uygulanabilir öneri olarak öne çıkarılmıştır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Bu makale, Yongsheng Fan, Ruifang Zhang, Chi Zhang, Hongyu Jiang, Pengjing Zheng, Chunhong Wang, Lanchun Nie ve Xin-Xin Wang tarafından hazırlanan “Interactive effects of zeolite and different seedling containers on the growth and fruit quality of tomato (Solanum lycopersicum L.) in cool-temperate region” başlıklı çalışmaya dayanarak hazırlanmıştır. Çalışma, serin-ılıman bölgelerde sera domatesi üretiminde zeolit uygulama dozu ve fide kabı tipinin birlikte etkilerini incelemektedir.

Kaynak türü, SSRN üzerinde erişime açılmış bir preprint araştırma makalesidir. Metinde açıkça “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadesi yer aldığı için çalışma hakem değerlendirmesinden geçmemiştir. Bu nedenle bulgular hakemli nihai yayın olarak değil, belirli bir saha denemesine dayalı preprint çalışma olarak değerlendirilmelidir.

Bu içerik, çalışmada verilen deney tasarımı, zeolit dozları, fide kabı tipleri, domates büyüme ölçümleri, verim ve kalite analizleri, toprak pH ve EC sonuçları, toprak besin içerikleri, toprak enzim aktiviteleri, korelasyon analizi, PCA ve üyelik fonksiyonu değerlendirmelerine dayanarak hazırlanmıştır. PDF’de yer almayan ticari kârlılık garantisi, her bölgede kesin uygulanabilirlik, tüm domates çeşitlerinde aynı sonuçların alınacağı veya uzun dönem toprak iyileşmesinin garanti olduğu gibi iddialar eklenmemiştir.

Çalışmanın en önemli sınırlılıkları, sonuçların yıllık iklim dalgalanmalarından etkilenebilmesi, denemenin belirli bölge ve üretim koşullarıyla sınırlı olması, zeolitin uzun dönem kümülatif etkilerinin ve en uygun uygulama sıklığının ayrıca araştırılması gerekliliği ve toprak mikrobiyal topluluk yapısı ile metabolitlerin bu çalışmada incelenmemiş olmasıdır.

Bu nedenle 3 t/ha zeolit + 32 gözlü viyol uygulaması, çalışma koşulları içinde umut verici ve pratik bir öneri olarak okunmalıdır. Gerçek üretim kararlarında zeolit maliyeti, fide üretim maliyeti, yerel toprak koşulları, sulama yönetimi, sera iklimi, domates çeşidi ve pazar fiyatları ayrıca değerlendirilmelidir.