Бул изилдөө салкын-мелүүн климат шарттарында күнөсканада помидор өстүрүүдө эки ыкманын биргелешкен таасирин карайт: топуракка цеолит берүү жана помидор көчөттөрүн ар башка көлөмдөгү көчөт идиштеринде өстүрүү. Изилдөө айрыкча Түндүк Хэбэй сыяктуу жайы салкын, күндүз-түнкү температура айырмасы чоң, үшүксүз мезгили кыска жана жайкы жаан-чачын белгилүү мезгилдерде топтолгон аймактарда күнөскана помидорунун түшүмүн көбөйтүүгө багытталган практикалык өстүрүү стратегиясын издейт.

Тажрыйбада цеолиттин үч дозасы колдонулган: 0 t/ha, 1,5 t/ha жана 3 t/ha. Көчөт идиши боюнча төрт вариант салыштырылган: салттуу 72 уячалуу лоток, 50 уячалуу лоток, 32 уячалуу лоток жана кагаз идиш. Жалпысынан 12 ар башка вариант түзүлүп, помидор өсүмдүгүнүн өсүшү, мөмө түшүмү, мөмөнүн сапат компоненттери, топурактын pH жана электр өткөрүмдүүлүгү, топурактагы азык заттардын курамы, топурак ферменттеринин активдүүлүгү жана интегралдык көрсөткүчтөр бааланган.

Изилдөөнүн негизги жыйынтыгы мындай: эң жогорку жалпы көрсөткүч 3 t/ha цеолит + кагаз идиш вариантында алынган. Бирок кагаз идиш менен көчөт өстүрүүнүн баасы жогору болгондуктан, изилдөөчүлөр чыгым менен талаада колдонуу ыңгайлуулугун да эске алып, 3 t/ha цеолит + 32 уячалуу лоток вариантын тең салмактуу жана сунуштоого ылайыктуу чечим катары баалашкан. Бул вариант салттуу көзөмөл болгон 0 t/ha цеолит + 72 уячалуу лотокко салыштырмалуу түшүмдө да, мөмө сапатында да, топурактын түшүмдүүлүк көрсөткүчтөрүндө да олуттуу жакшыртууларды камсыз кылган.

Кыскача бөлүктө берилген сандык жыйынтыктарга ылайык, 3 t/ha цеолит + 32 уячалуу лоток вариантында C витамини, титрленүүчү кычкылдык, эрүүчү кант жана эрүүчү белок курамы көзөмөлгө салыштырмалуу тиешелүүлүгүнө жараша %75,95, %64,18, %73,49 жана %124,05 көбөйгөн. Ушул эле вариант топурактын органикалык затын %151,71, жалпы азотун %54,26, жеткиликтүү калийин %64,65 жана жеткиликтүү фосфорун %62,69 көбөйткөн. Топурак ферменттеринин активдүүлүгүндө да каталаза, уреаза, кычкыл фосфатаза жана сахараза үчүн тиешелүүлүгүнө жараша %105,77, %104,90, %118,38 жана %131,69 өсүш билдирилген. Ошондуктан изилдөө цеолиттин топуракты жакшыртуучу таасири менен чоңураак көчөт идишинде өнүккөн күчтүү тамыр системасы биригип, помидор өндүрүшүндө маанилүү синергия түзүшү мүмкүн экенин сунуштайт.

Помидор дүйнө жүзүндө экономикалык жана азыктык жактан эң маанилүү жашылча түрлөрүнүн бири. Ал жаңы пайдаланууда, кайра иштетилген азыктарда, күнөскана өндүрүшүндө жана жергиликтүү базар экономикасында кеңири өндүрүш чынжырына ээ. Ошондуктан помидор өндүрүшүндө түшүмдү көбөйткөн, мөмө сапатын жогорулаткан жана өндүрүүчүнүн кирешесин колдогон ыкмалар жөн гана агротехникалык чаралар эмес, айылдык өнүгүү жана азык-түлүк менен камсыз кылуу жагынан да маанилүү.

Изилдөө багытталган Түндүк Хэбэй жана ага окшош салкын-мелүүн аймактарда жайкы помидор өндүрүшү өзгөчө мааниге ээ. Анткени салкын жайкы климат айрым ысык аймактарда өндүрүш кыйындаган мезгилде базарга продукция чыгарууга мүмкүндүк берет. Бул эрте түшүм, ыңгайлуу сатуу мезгили жана өндүрүүчү үчүн жогору экономикалык мүмкүнчүлүк дегенди билдириши мүмкүн. Бирок бул аймактарда өндүрүштү чектеген олуттуу факторлор да бар. Күндүз-түнкү температура айырмасынын чоң болушу, үшүксүз өсүү мезгилинин кыскалыгы жана жайкы жаан-чачындын белгилүү мезгилдерде топтолушу көчөт отургузулгандан кийинки тамырланууну, тамырдын өнүгүшүн, вегетативдик өсүштү жана көп мөмө тутумдуу түшүм потенциалын чектеши мүмкүн.

Дал ушул жерде изилдөөнүн негизги маселеси пайда болот: салкын-мелүүн аймактарда күнөскана помидорун өстүрүүдө көчөт отургузулгандан кийин өсүмдүктүн тез калыбына келүүсүн, күчтүү тамыр системасын түзүүсүн, топурактагы азык заттарды натыйжалуу пайдалануусун жана мөмөлөө мезгилине жогорку физиологиялык мүмкүнчүлүк менен кирүүсүн кантип камсыз кылууга болот?

Изилдөөчүлөр бул суроого эки багыттуу чечим издешкен. Биринчи багыт — көчөт идишинин көлөмү. Көчөт идиштери жаш өсүмдүктүн тамырлары канчалык эркин өнүгө аларын аныктайт. Кичине уячалуу лотоктордо тамыр көлөмү чектелет; тамырлар эрте эле кысылып, ийилип же көчүрүп отургузгандан кийин жаңы топуракка жайылууда кыйналышы мүмкүн. Чоңураак уячалуу лотоктор же кагаз идиштер тамырга көбүрөөк көлөм берет. Бул өзгөчө “large-aged seedling”, башкача айтканда узагыраак убакыт өстүрүлгөн чоң/улгайган көчөттөрдү колдонууда маанилүү. Анткени көчөт идиште канчалык узак турса, тамыр көлөмүнүн чектелиши ошончолук айкын болот.

Экинчи багыт — цеолит колдонуу. Цеолит тешикчелүү кристалл түзүлүшкө ээ табигый же иштетилген алюмосиликат минералдар тобун билдирет. Айыл чарбасында цеолиттер топурак жөнгө салгыч катары колдонулушу мүмкүн. Тешикчелүү түзүлүшү жана катион алмашуу жөндөмү аркылуу сууну кармоо, азык заттарды кармоо, ион алмашуу, туздуулук стрессин азайтуу, pH буферлөө жана азык заттарды жай бөлүп чыгаруу сыяктуу таасирлерди көрсөтө алат. Изилдөөдө цеолит топурактын физикалык-химиялык чөйрөсүн жакшыртып, өсүмдүктүн өсүшүн колдоп, помидордун түшүмүн жана мөмө сапатын жогорулата алабы деген көз караш текшерилген.

Бул изилдөө “цеолит пайдалуубу?” же “чоң көчөт идиши жакшыбы?” деген суроолорду өз-өзүнчө гана карабайт. Маанилүүрөөк суроо мындай: цеолит колдонуу менен көчөт идишинин көлөмү чогуу колдонулганда, помидордун өсүшүнө, түшүмүнө, мөмө сапатына жана топурактын түшүмдүүлүгүнө өз ара күчөтүүчү артыкчылык жаралабы?

Изилдөөдө помидор сорту катары Fengshou 128 колдонулган. Тажрыйба топурагы Хэбэй провинциясынын Чэндэ шаарына караштуу Вэйчан уездиндеги күнөскана помидор өндүрүү аянтынан алынган. Топурактын баштапкы көрсөткүчтөрү pH 6,98, органикалык зат 34,08 g/kg, жалпы азот 1,65 g/kg, жеткиликтүү калий 201,36 mg/kg жана жеткиликтүү фосфор 48,81 mg/kg деп берилген. Бул маанилер баштапкы топурак шарттарын түшүнүү үчүн маанилүү, анткени цеолиттин таасири баштапкы pH, азык деңгээли, электр өткөрүмдүүлүк жана топурак түзүлүшүнө жараша өзгөрүшү мүмкүн.

Тажрыйба эки факторлуу долбоор менен уюштурулган. Биринчи фактор — цеолит дозасы: Z0, Z1 жана Z2. Z0 цеолит берилбеген 0 t/ha көзөмөл дозасын; Z1, 1,5 t/ha цеолит дозасын; Z2 болсо 3 t/ha цеолит дозасын билдирет. Экинчи фактор — көчөт идишинин түрү: P1, P2, P3 жана P4. P1 салттуу 72 уячалуу лотокту; P2 50 уячалуу лотокту; P3 32 уячалуу лотокту; P4 болсо кагаз идишти билдирет. Демек Z0P1 салттуу көзөмөл варианты, ал эми Z2P3 3 t/ha цеолит + 32 уячалуу лоток варианты болуп саналат.

Изилдөөдөгү сүрөт көчөт идиштеринин өсүмдүктүн өнүгүшүнө тийгизген айырмасын ачык көрсөтөт. Кагаз идиштеги көчөт эң чоң тамыр жана жер үстү бөлүгүнүн өнүгүшүн көрсөтсө, 32 уячалуу жана 50 уячалуу лотоктор орточо деңгээлде, салттуу 72 уячалуу лоток болсо кыйла чектелген көчөт өнүгүүсү менен көрүнөт. Бул сүрөт изилдөөнүн биологиялык логикасын түздөн-түз колдойт: идиш чоңойгон сайын тамыр пайдалана ала турган көлөм көбөйөт; бул көчүрүп отургузгандан кийинки тамырланууга жана өсүү көрсөткүчүнө таасир этиши мүмкүн.

Тажрыйбада чоң улгайган помидор көчөттөрү отургузууга 55 күн калганда өстүрүлгөн. Салттуу көзөмөл тобунда болсо 35 күндүк көчөт өстүрүү мөөнөтү колдонулган. Бул маанилүү деталь, анткени улгайган көчөттөрдү колдонуу эрте өндүрүш же күчтүү көчөт алуу жагынан артыкчылык бере алат; бирок кичине идиште узак турган көчөттөрдө тамырдын кысылышы чоң көйгөйгө айланышы мүмкүн. Ошондуктан чоң улгайган көчөт стратегиясында идиштин көлөмү андан да маанилүү.

Отургузуу 13–14 Май 2025 күндөрү жүргүзүлгөн. Цеолит 1,5 t/ha жана 3 t/ha дозаларында көтөрүлгөн керебеттерге бир калыпта аралаштырылган. Отургузуудан мурда көчөттөрдүн тамыры 15 kg суу, 50 mL аминокислоталуу суу эритмеси жана 10 mL metalaxyl-M + fludioxonil камтыган эритмеде кармалган. Бул иш көчүрүп отургузуу стрессин азайтуу жана тамыр аймагындагы оорунун тобокелин чектөө үчүн жасалган болушу мүмкүн. Көчөттөр рандомизацияланган блок тартибинде, 20 cm катар аралыгы жана 5 cm отургузуу тереңдиги менен отургузулган.

Изилдөөдө өсүмдүктүн бийиктиги жана сабактын диаметри төрт өсүү баскычында өлчөнгөн: көчөт баскычы, гүлдөө-мөмө байлоо баскычы, мөмө чоңоюу баскычы жана бышуу баскычы. Бул ыкма колдонмолордун акыркы түшүмгө гана эмес, өсүүнүн убакыт боюнча жүрүшүнө кандай таасир эткенин да түшүнүүгө мүмкүнчүлүк берет. Топурак үлгүлөрү помидор бышкан мезгилде алынып; pH, электр өткөрүмдүүлүк, органикалык зат, жалпы азот, жеткиликтүү фосфор, жеткиликтүү калий жана топурак ферменттеринин активдүүлүгү талданган.

Топурак ферменттери изилдөөнүн маанилүү бөлүгү. Сахараза, уреаза, каталаза жана кычкыл фосфатаза сыяктуу ферменттер топурактын биологиялык түшүмдүүлүгүн түшүнүүдө сезгич көрсөткүчтөр катары колдонулат. Уреаза азот айлануусу, кычкыл фосфатаза фосфор цикли, сахараза көмүртек цикли, каталаза болсо топурактагы кычкылдануу процесстери жана микроорганизмдердин активдүүлүгү менен байланыштуу. Топуракта азык заттар көбөйүп, бирок фермент активдүүлүгү алсыз калса, бул азыктардын биологиялык циклге кошулуусу чектелиши мүмкүн. Ошондуктан изилдөө химиялык азык деңгээлине гана эмес, биологиялык функция көрсөткүчтөрүнө да көңүл бурган.

Мөмө түшүмү үчүн мөмө саны, бир мөмөнүн салмагы, бир өсүмдүккө түшүм жана гектарга жалпы түшүм эсептелген. Изилдөөнүн методикалык логикасын түшүндүрүү үчүн бир өсүмдүккө түшүм төмөнкү негизги байланыш менен түшүнүлөт:

\[ Y_{plant} = N_f \times W_f \]

Бул жерде \(Y_{plant}\) бир өсүмдүккө мөмө түшүмүн, \(N_f\) бир өсүмдүктөгү мөмө санын, \(W_f\) болсо бир мөмөнүн орточо салмагын билдирет. Изилдөөдө бул байланыш түздөн-түз ыкма катары колдонулган. Эгер бир вариант мөмөнүн санын да, орточо салмагын да көбөйтсө, жалпы түшүмгө биргелешкен таасир берет.

Мөмө сапаты үчүн C витамини, титрленүүчү кычкылдык, эрүүчү белок жана эрүүчү кант талданган. C витамини молибден көгү колориметриялык ыкмасы менен; титрленүүчү кычкылдык NaOH титрлөөсү менен; эрүүчү белок Coomassie Brilliant Blue G-250 ыкмасы менен; эрүүчү кант болсо антрон колориметриялык ыкмасы менен аныкталган. Бул көрсөткүчтөр помидордун өндүрүш көлөмүн гана эмес, азыктык жана даам/курам сапатын баалоо үчүн колдонулган.

Статистикалык талдоодо эки факторлуу ANOVA менен цеолит дозасы, көчөт идишинин түрү жана алардын өз ара таасири текшерилген. Мындан тышкары Pearson корреляциялык талдоосу, негизги компоненттер анализи — PCA жана мүчөлүк функция талдоосу колдонулуп, 12 вариант интегралдык түрдө рейтингделген. Бул интегралдык рейтинг бир гана түшүмгө же бир гана сапат көрсөткүчүнө эмес, көп сандаган көрсөткүчтөрдү бирге баалоого мүмкүндүк берет.

Изилдөөдө колдонулган мүчөлүк функция төмөнкүдөй берилген:

\[ U(X_i) = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Бул жерде \(U(X_i)\) i-чи варианттын тиешелүү негизги компоненттеги нормалдаштырылган мүчөлүк маанисин, \(X_i\) варианттын негизги компонент маанисин, \(X_{min}\) эң төмөнкү маанини жана \(X_{max}\) эң жогорку маанини билдирет. Бул формула ар башка масштабдагы маанилерди 0 менен 1 аралыгында салыштырууга мүмкүндүк берет.

Негизги компоненттин салмагы болсо төмөнкү логика менен эсептелген:

\[ w_p = \frac{\lambda_p}{\sum \lambda_p} \]

Бул жерде \(w_p\) p-чи негизги компоненттин салмагын, \(\lambda_p\) ошол компоненттин салым үлүшүн билдирет. Салым үлүшү жогору компонент жалпы баалоодо көбүрөөк салмак алат.

Акыркы интегралдык баалоо упайы төмөнкүдөй эсептелген:

\[ D = \sum_{p=1}^{n} w_p \times U(X_i)_p \]

Бул жерде \(D\) варианттын жалпы көрсөткүч упайын, \(w_p\) негизги компоненттин салмагын, \(U(X_i)_p\) тиешелүү компоненттеги нормалдаштырылган упайды жана \(n\) баалоого кирген негизги компоненттердин санын билдирет. D канчалык жогору болсо, варианттын көп көрсөткүчтүү жалпы натыйжалуулугу ошончолук жогору деп эсептелет.

Түшүм жыйынтыктары цеолит дозасы да, көчөт идишинин көлөмү да помидор өндүрүшүнө таасир эткенин көрсөтөт. Бир өсүмдүккө орточо мөмө саны 21,93 менен 26,13 аралыгында өзгөргөн. Цеолит дозасы көбөйгөн сайын эң жогорку мөмө саны да өскөн. Z0 деңгээлинде максимум 24,07 болсо, Z1 деңгээлинде 24,87 деңгээлине, Z2 деңгээлинде 26,13 деңгээлине жеткен. Бул жогорку дозадагы цеолит мөмө байлоого же мөмөлөрдүн сакталып өнүгүшүнө оң таасир бериши мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бир мөмөнүн орточо салмагы 161,66 g менен 193,47 g аралыгында өзгөргөн. Эң жогорку орточо салмак Z2P4 вариантында 193,47 g болгон. Бир өсүмдүккө түшүм 3,55 kg менен 5,04 kg аралыгында, ал эми жалпы түшүм 132,94 t/ha менен 188,83 t/ha аралыгында өзгөргөн. Эң жогорку жалпы түшүм да Z2P4 вариантында 188,83 t/ha болгон. Бул салттуу көзөмөл Z0P1деги 132,94 t/ha мааниден %42,04 жогору.

Бирок изилдөөнүн сунушу эң жогорку түшүмгө гана негизделген эмес. Кагаз идиш варианты жогорку натыйжа бергени менен көчөттүн баасы жогору. Z2P3, башкача айтканда 3 t/ha цеолит + 32 уячалуу лоток варианты D мааниси боюнча экинчи орунда турат жана Z2P4 менен айырмасы чектелүү. Ошондуктан изилдөөчүлөр чыгым, талаада колдонуу ыңгайлуулугу жана жалпы пайда балансын эске алып, Z2P3 вариантын эң ылайыктуу сунушталган модель катары баалашкан. Бул айыл чарба изилдөөлөрүндөгү маанилүү принципти көрсөтөт: эң жогорку биологиялык көрсөткүч ар дайым эң практикалык экономикалык тандоо боло бербейт.

Мөмө сапатынын жыйынтыктарында да көчөт идиши менен цеолиттин биргелешкен таасири байкалган. C витамини, титрленүүчү кычкылдык, эрүүчү белок жана эрүүчү кант курамы варианттарга жараша өзгөргөн. Кыскача бөлүктө Z2P3 варианты салттуу көзөмөлгө салыштырмалуу C витаминин, титрленүүчү кычкылдыкты, эрүүчү кантты жана эрүүчү белокту тиешелүүлүгүнө жараша %75,95, %64,18, %73,49 жана %124,05 көбөйткөнү өзгөчө белгиленген. Бул вариант көбүрөөк помидор өндүрүп эле тим болбостон, мөмөнүн химиялык сапат компоненттерин да жакшыртканын көрсөтөт.

Бул жерде этият интерпретация керек. Титрленүүчү кычкылдык помидордун даамындагы кычкылдык жана аромат балансы үчүн маанилүү болушу мүмкүн. Эрүүчү канттын өсүшү таттуулук жана керектөөчүнүн кабылдоосу менен байланыштуу. C витамини азыктык сапат үчүн маанилүү. Эрүүчү белок болсо мөмөнүн биохимиялык курамынын көрсөткүчү. Бирок изилдөө керектөөчү даам сыноосун же базар кабылдоосун талдаган эмес. Ошондуктан “мөмө даамдуураак деп табылды” деген түз жыйынтык чыгарууга болбойт. Изилдөө көрсөткөн нерсе — өлчөнгөн химиялык сапат көрсөткүчтөрүнүн көбөйгөнү.

Өсүмдүктүн бийиктиги жана сабак диаметринин жыйынтыктары көчөт идишинин чоңдугу өсүү процессинде өзгөчө маанилүү экенин көрсөтөт. Өсүмдүктүн бийиктиги алгачкы мезгилде тез өскөн, эң ылдам өсүү гүлдөө жана мөмө байлоо баскычында болгон, кийин өсүү ылдамдыгы төмөндөп, бышуу мезгилинде максималдуу бийиктикке жеткен. Бирдей цеолит деңгээлинде P1ден P4кө өткөн сайын, башкача айтканда көчөт идишинин көлөмү чоңойгон сайын өсүмдүктүн бийиктиги жалпысынан көбөйгөн. Бышуу мезгилинде P4 бардык цеолит деңгээлдеринде эң бийик өсүмдүктөрдү берген.

Сабак диаметри боюнча айырмалар өсүмдүк бийиктигине караганда чектелүү болсо да, жалпы тенденция чоң идиштердин пайдасына болгон. Сабактын диаметри өсүмдүктүн механикалык туруктуулугу, суу-азык ташуу мүмкүнчүлүгү жана жалпы вегетативдик күчү үчүн маанилүү. Айрыкча күнөскана помидорунда күчтүү сабак мөмө жүгүн көтөрүү жана узак өндүрүш мезгилинде өсүмдүктүн тирүүлүгүн сактоо үчүн баалуу.

Цеолиттин өсүмдүк бийиктигине таасири бардык идиш түрүндө бир багытта жана бирдей күчтө болгон эмес. Айрым кичине идиш варианттарында цеолит дозасы көбөйгөндө өсүмдүк бийиктиги адегенде өсүп, кийин төмөндөгөн тенденция көрсөткөн. Изилдөөчүлөр муну жогорку цеолит дозасы кичине идиштерде жергиликтүү азык концентрациясын көбөйтүп, мүмкүн болгон басымды жаратышы менен байланыштырышкан. Чоң идиштерде азыктар кеңири тамыр көлөмүнө тарай алгандыктан мындай мүмкүн болгон терс таасир байкалган эмес. Бул изилдөөнүн маанилүү практикалык билдирүүсү: цеолит дозасын көчөт идишинин көлөмү менен бирге караш керек.

Топурактын pH жана электр өткөрүмдүүлүк жыйынтыктары да цеолиттин топуракты жөнгө салуучу ролун колдойт. Бирдей көчөт идиши шартында цеолит дозасы көбөйгөн сайын топурак pHы жогорулаган тенденция байкалган. Изилдөөнүн талкуусуна ылайык, цеолиттин катион алмашуу жөндөмү жана буферлөө касиети топурак эритмесиндеги H⁺ жана Na⁺ сыяктуу иондор менен өз ара аракеттенүү аркылуу pHты жогорулатып, туз стрессин жумшартышы мүмкүн.

Электр өткөрүмдүүлүк, башкача айтканда EC, топурактагы эриген туз деңгээлинин маанилүү көрсөткүчү. Изилдөөдө цеолит деңгээли көбөйгөн сайын EC маанилери олуттуу төмөндөгөнү билдирилген. Мисалы P1 вариантында EC Z0догу 780,79 маанисинен Z2де 193,54 деңгээлине түшүп, бул болжол менен %75,21 азайуу болгон. P4 вариантында EC 449,9 маанисинен 120,18 деңгээлине түшүп, болжол менен %73,29 азайган. Бул жыйынтык цеолит тамыр аймагындагы туздуулукту азайтууда маанилүү роль ойношу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Топурактагы азык заттар жагынан цеолит жана көчөт идиши варианттары органикалык затты, жалпы азотту, жеткиликтүү фосфорду жана жеткиликтүү калийди көбөйткөн. Айрыкча Z2P3 варианты салттуу көзөмөлгө салыштырмалуу топурактын органикалык затын %151,71, жалпы азотун %54,26, жеткиликтүү калийин %64,65 жана жеткиликтүү фосфорун %62,69 көбөйткөн. Бул күчтүү жыйынтык; бирок аны чечмелегенде тажрыйбанын мөөнөтү, шарттары жана баштапкы топурак эске алынышы керек. Цеолиттин тешикчелүү түзүлүшү азык катиондорун кармап, жууп кетүү жоготууларын азайтып, азыктарды убакыт өтүшү менен бөлүп чыгарышы мүмкүн. Чоңураак көчөт идиши болсо күчтүү тамыр өнүгүүсү аркылуу азык сиңирүүнү жана тамыр-топурак өз ара аракетин күчөтүшү мүмкүн.

Топурак ферменттеринин активдүүлүгү топурактагы биологиялык функциялар да варианттарга жооп бергенин көрсөтөт. Z2P3 вариантында каталаза, уреаза, кычкыл фосфатаза жана сахараза активдүүлүктөрү көзөмөлгө салыштырмалуу тиешелүүлүгүнө жараша %105,77, %104,90, %118,38 жана %131,69 көбөйгөн. Z2P4 вариантында айрым фермент активдүүлүктөрү андан да жогору көрүнгөн; мисалы талкуу бөлүмүндө Z2P4 астында уреаза активдүүлүгү %124, сахараза активдүүлүгү %172,24 көбөйгөнү айтылган. Бул цеолит менен чоң көчөт идишинин айкалышы өсүмдүккө гана эмес, ризосферага — тамыр айланасындагы топурак биологиясына да таасир этиши мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бул механизмди күнүмдүк салыштыруу менен мындай түшүндүрүүгө болот: өсүмдүк тамыры топуракка жөн гана жабышып турган пассивдүү түзүлүш эмес; ал айланасындагы микроорганизм жамааттары, ферменттер, азык циклдери жана суу кыймылы менен бирге иштеген тирүү системанын борбору. Цеолит бул системада губка жана ион алмаштыргыч скелет сыяктуу иштеп, сууну жана азыкты кармап, бир бөлүгүн жай бөлүп чыгарып, pH жана туздуулук термелүүлөрүн жумшарта алат. Чоңураак көчөт идишинде өнүккөн тамыр системасы болсо ушул жакшыртылган чөйрөнү натыйжалуураак пайдаланат.

Корреляциялык талдоодо топурактагы азык заттар менен топурак ферменттеринин активдүүлүгүнүн ортосунда күчтүү оң байланыштар табылган. Органикалык зат, жалпы азот, жеткиликтүү калий жана жеткиликтүү фосфор көбөйгөн сайын уреаза, кычкыл фосфатаза жана каталаза сыяктуу фермент активдүүлүктөрү да өскөн. ECнин өсүмдүк бийиктиги жана сабак диаметри менен олуттуу терс байланышта болушу топурактын туздуулугу өсүүнү чектеген маанилүү механизмдердин бири экенин колдойт.

Изилдөөнүн интегралдык баалоо таблицасы 12 варианттын жалпы натыйжалуулугун жыйынтыктайт. D маанилери 0,064 менен 0,943 аралыгында өзгөргөн. Эң төмөнкү D 0,064 болуп Z0P1 салттуу көзөмөлдө, эң жогорку D 0,943 болуп Z2P4 вариантында алынган. Экинчи эң жогорку D 0,804 менен Z2P3, ал эми Z1P4 0,796 менен үчүнчү орунда. Бул рейтинг жогорку цеолит дозасы менен чоң көчөт идиши жалпы натыйжалуулукту олуттуу жакшыртканын көрсөтөт.

Бирок изилдөөчүлөр түздөн-түз Z2P4тү эмес, Z2P3тү практикалык сунуш катары алдыга чыгарышат. Себеби кагаз идиштин баасы салыштырмалуу жогору жана чоң масштабдагы өндүрүштө көчөт баасы чечимге таасир этет. Z2P3 Z2P4 сыяктуу эң жогорку болбосо да ага жакын көрсөткүч берет; ошол эле учурда 32 уячалуу лоток өндүрүш жана талаа операциялары үчүн ыңгайлуураак болушу мүмкүн. Ошондуктан изилдөө “биологиялык максимум” менен “агрономиялык практикалык оптимумдун” айырмасын ачык көрсөтөт.

Тарыхый жактан бул изилдөө көчөт идишинин көлөмү жана топурак жакшырткычтар өз-өзүнчө бааланган адабиятка таянат. Чоң идиште өскөн көчөттөрдүн тамыр системасы күчтүүрөөк болушу мүмкүн; цеолит болсо суу жана азык пайдаланууну жөнгө салат. Бүгүн бул изилдөө ушул эки факторду чогуу карап, салкын-мелүүн аймактарда күнөскана помидору үчүн колдонууга ылайыктуу өстүрүү пакетин сунуштайт. Келечекте бул ыкма ар башка помидор сорттору, топурак түрлөрү, цеолит касиеттери, сугаруу режимдери жана көп жылдык кайталап колдонуу менен текшерилсе, ишенимдүү өндүрүш көрсөтмөсүнө айланышы мүмкүн.

Күнүмдүк турмуш жана өндүрүүчү үчүн жыйынтыктардын мааниси чоң. Эгер өндүрүүчү ошол эле күнөсканада күчтүү көчөт менен баштап, тамыр зонасын жакшыраак жөнгө салынган топурак чөйрөсүнө жайгаштырып жана өсүмдүктүн азык/суу стрессин азайтса, жогорку түшүм жана жакшы мөмө сапат компоненттерин алуу мүмкүнчүлүгү өсүшү мүмкүн. Бирок иш жүзүндөгү экономикалык пайда түшүмдүн өсүшү менен гана эмес, көчөт өндүрүү чыгымы, цеолиттин баасы, эмгек, продукциянын сатуу баасы жана жергиликтүү климаттык тобокелдер менен чогуу эсептелиши керек.

Изилдөөнүн күчтүү жактарына эки факторлуу тажрыйба дизайны, 12 ар башка вариантты салыштыруу, түшүм жана сапат менен бирге топурактын pH, EC, азык курамы жана фермент активдүүлүгүн баалоо, ошондой эле PCA жана мүчөлүк функция аркылуу көп көрсөткүчтүү интегралдык рейтинг жүргүзүү кирет. Бул бир параметрге таянган жөнөкөй жыйынтыктын ордуна агрономиялык жана топурактык көп өлчөмдүү баалоо берет.

Ошол эле учурда изилдөөнүн айрым чектөөлөрү бар. Биринчиден, макала рецензиядан өтпөгөн preprint. Экинчиден, изилдөө белгилүү аймак, белгилүү помидор сорту, белгилүү топурак жана белгилүү өндүрүш мезгили шартында жүргүзүлгөн. Изилдөөчүлөр да жыйынтыктар жылдык климаттык өзгөрүүлөрдөн таасир алышы мүмкүн экенин жана көп жылдык туруктуу тажрыйбалар менен ырасталышы керектигин белгилешет. Цеолиттин топуракка таасири кумулятивдүү болушу мүмкүн; ошондуктан узак мөөнөттүү колдонуу таасири жана оптималдуу колдонуу жыштыгы кошумча изилдениши керек. Мындан тышкары топурактагы микробдук коомчулук жана метаболиттер бул изилдөөдө каралган эмес. Келечекте мульти-омикалык ыкмалар менен бул биологиялык механизмдерди толугураак түшүндүрүү сунушталат.

Изилдөө айткан нерсе мындай: ушул тажрыйба шарттарында цеолит колдонуу жана чоңураак көчөт идишин колдонуу бирге помидордун өсүшүн, түшүмүн, мөмө сапат компоненттерин, топурактагы азык абалын жана фермент активдүүлүгүн жакшырткан. Эң жогорку жалпы көрсөткүч 3 t/ha цеолит + кагаз идиште алынганы менен, чыгым жана колдонуу ыңгайлуулугу эске алынганда 3 t/ha цеолит + 32 уячалуу лоток тең салмактуу сунушталган модель катары алдыга чыккан. Изилдөө айтпаган нерсе: бул ыкма ар бир салкын аймакта, ар бир топуракта, ар бир цеолит түрүндө жана ар бир помидор сортунда сөзсүз эле бирдей жыйынтык берет деген кепилдик жок. Ошондуктан колдонуу жергиликтүү тажрыйбалар, чыгым анализи жана узак мөөнөттүү байкоолор менен колдоого алынышы керек.

Изилдөөнүн методу жана жыйынтыктары

Изилдөөнүн методу цеолит дозасы менен көчөт идишинин түрүнүн помидордун өсүшүнө, түшүмүнө, мөмө сапатына жана топурак касиеттерине тийгизген негизги жана өз ара таасирин өлчөөгө негизделген. Изилдөөдө жалпысынан 12 вариант колдонулган.

Тажрыйбанын факторлору:

Жалпы варианттар:

Баштапкы топурак көрсөткүчтөрү:

Өсүмдүк материалы жана талаадагы колдонуу:

• Помидор сорту: Fengshou 128.
• Тажрыйба жери: Weichang Manchu and Mongolian Autonomous County, Chengde City, Hebei Province.
• Чоң улгайган көчөттөр отургузууга 55 күн калганда өстүрүлгөн.
• Салттуу көзөмөл тобунда 35 күндүк көчөт колдонулган.
• Отургузуу күнү: 13–14 Май 2025.
• Отургузуу тартиби: рандомизацияланган блоктор, үч көз карандысыз кайталоо.
• Катар аралыгы: 20 cm.
• Отургузуу тереңдиги: 5 cm.

Өлчөнгөн өсүмдүк жана мөмө параметрлери:

• Өсүмдүктүн бийиктиги.
• Сабактын диаметри.
• Бир өсүмдүккө мөмө саны.
• Бир мөмөнүн орточо салмагы.
• Бир өсүмдүккө түшүм.
• Жалпы түшүм.
• C витамини.
• Титрленүүчү кычкылдык.
• Эрүүчү белок.
• Эрүүчү кант.

Өлчөнгөн топурак параметрлери:

• pH.
• Электр өткөрүмдүүлүк, EC.
• Органикалык зат, OM.
• Жалпы азот, TN.
• Жеткиликтүү калий, AK.
• Жеткиликтүү фосфор, AP.
• Топурак каталаза активдүүлүгү, S-CAT.
• Топурак уреаза активдүүлүгү, S-UE.
• Топурак кычкыл фосфатаза активдүүлүгү, S-ACP.
• Топурак сахараза активдүүлүгү, S-SC.

Негизги эсептөө байланыштары:

Бир өсүмдүккө түшүм:

\[ Y_{plant} = N_f \times W_f \]

Бул жерде \(Y_{plant}\) бир өсүмдүккө түшүм, \(N_f\) бир өсүмдүктөгү мөмө саны, \(W_f\) бир мөмөнүн орточо салмагы.

Мүчөлүк функция:

\[ U(X_i) = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Негизги компоненттин салмагы:

\[ w_p = \frac{\lambda_p}{\sum \lambda_p} \]

Жалпы баалоо упайы:

\[ D = \sum_{p=1}^{n} w_p \times U(X_i)_p \]

Бул формулалар ар башка масштабдагы көрсөткүчтөрдү бирдиктүү баалоо системасына киргизүү жана 12 вариантты интегралдык натыйжалуулугу боюнча рейтингдөө үчүн колдонулган.

Түшүм жыйынтыктары:

Түшүм жыйынтыктарынын техникалык чечмелөөсү:

• Жалпы түшүм бардык варианттарда 132,94–188,83 t/ha аралыгында өзгөргөн.
• Эң жогорку жалпы түшүм Z2P4 вариантында 188,83 t/ha болгон.
• Z2P4 жалпы түшүмү Z0P1 көзөмөлүнө салыштырмалуу %42,04 жогору.
• Z2P3 варианты 184,21 t/ha түшүм менен Z2P4кө жакын көрсөткүч берген.
• Цеолит дозасы көбөйгөн сайын бирдей көчөт идишинин ичинде түшүм жалпысынан көбөйгөн.
• Көчөт идиши чоңойгон сайын бирдей цеолит деңгээлинде түшүм жалпысынан жогорулаган.

Мөмө сапатынын жыйынтыктары:

Өсүмдүк өсүшүнүн жыйынтыктары:

• Өсүмдүктүн бийиктиги алгачкы мезгилде тез өскөн, эң ылдам өсүү гүлдөө-мөмө байлоо мезгилинде байкалган.
• Бышуу мезгилинде P4 бардык цеолит деңгээлдеринде эң бийик өсүмдүктөрдү берген.
• Z2P3 жана Z2P4 варианттары бышуу мезгилинде өсүмдүк бийиктиги жана сабак диаметри боюнча алдыга чыккан.
• Кичине идиштерде жогорку цеолит дозасы айрым өсүү көрсөткүчтөрүн чектеши мүмкүн; чоң идиштерде бул мүмкүн болгон таасир алсызыраак болгон.

Топурактын pH жана EC жыйынтыктары:

Топурактын азык абалынын жыйынтыктары:

Топурак ферменттеринин активдүүлүк жыйынтыктары:

Корреляциялык талдоонун жыйынтыктары:

• Топурактагы азык заттар менен топурак ферменттеринин активдүүлүгүнүн ортосунда күчтүү оң байланыштар табылган.
• Органикалык зат, жалпы азот, жеткиликтүү калий жана жеткиликтүү фосфор көбөйгөн сайын S-UE, S-ACP жана S-CAT сыяктуу фермент активдүүлүктөрү да өскөн.
• EC өсүмдүктүн бийиктиги жана сабак диаметри менен терс байланышта болгон.
• Өсүмдүк бийиктиги жана сабак диаметри мөмөдөгү эрүүчү кант жана C витамини менен оң байланышта бааланган.

Интегралдык баалоо жыйынтыктары:

Сүрөттөрдүн жана графиктердин мааниси:

• Көчөт идиштеринин сүрөтү, кагаз идиште, 32 уячалуу, 50 уячалуу жана 72 уячалуу лотоктордо өстүрүлгөн көчөттөрдүн тамыр жана жер үстү бөлүгүнүн өнүгүү айырмаларын көрсөтөт. Бул көчөт идишинин көлөмү тамыр өнүгүүсүн чектеши же колдошу мүмкүн деген ойду бекемдейт.
• Мөмө сапатынын графиктери, C витамини, титрленүүчү кычкылдык, эрүүчү белок жана эрүүчү кант цеолит менен көчөт идишинин айкалышына жараша өзгөргөнүн көрсөтөт.
• Өсүмдүк бийиктигинин графиктери, өсүү мезгилдер боюнча ылдамдап, чоң идиштер айрыкча кийинки мезгилдерде бийик өсүмдүктөрдү бергенин көрсөтөт.
• Сабак диаметринин графиктери, көчөт идишинин чоңдугу сабактын өнүгүшүн колдогонун; цеолиттин таасири болсо идиш түрүнө жараша өзгөрүшү мүмкүн экенин көрсөтөт.
• pH жана EC графиктери, цеолит pHты жогорулатуу жана ECни төмөндөтүү тенденциясын көрсөтөт. Бул графиктер цеолит туздуулук/иондук чөйрөнү жөнгө салышы мүмкүн деген механизмди колдойт.
• Топурак азыктарынын графиктери, OM, TN, AP жана AK маанилери цеолит жана чоң көчөт идиштери менен көбөйгөнүн көрсөтөт.
• Топурак ферменттеринин активдүүлүк графиктери, S-CAT, S-UE, S-ACP жана S-SC активдүүлүгү оптималдаштырылган варианттарда жогорулап, топурактын биологиялык түшүмдүүлүгү күчөгөнүн көрсөтөт.
• Корреляциялык жылуулук картасы, топурак азыктары, фермент активдүүлүгү, өсүмдүк өсүшү, түшүм жана мөмө сапатынын ортосундагы байланыштарды комплекстүү визуалдаштырат.
• Мүчөлүк функция баалоо таблицасы, бир гана параметрге эмес, көп көрсөткүчтү бирге баалоого ылайык Z2P4 жана Z2P3 варианттары алдыга чыкканын көрсөтөт.

Жалпы техникалык жыйынтык: 3 t/ha цеолит менен 32 уячалуу лотокто өстүрүлгөн чоң улгайган помидор көчөттөрү Түндүк Хэбэйдин салкын-мелүүн шарттарында түшүм, сапат, топурактагы азык абалы жана фермент активдүүлүгү боюнча күчтүү жана практикалык тең салмак берген. Кагаз идиш эң жогорку көрсөткүчтү бергени менен, чыгым жана колдонуу ыңгайлуулугу себептүү 32 уячалуу лоток практикалык сунуш катары алдыга чыгарылган.

Булак жана метод боюнча эскертүү

Бул макала Yongsheng Fan, Ruifang Zhang, Chi Zhang, Hongyu Jiang, Pengjing Zheng, Chunhong Wang, Lanchun Nie жана Xin-Xin Wang даярдаган “Interactive effects of zeolite and different seedling containers on the growth and fruit quality of tomato (Solanum lycopersicum L.) in cool-temperate region” аттуу изилдөөгө негизделип даярдалган. Изилдөө салкын-мелүүн аймактарда күнөскана помидор өндүрүшүндө цеолит дозасы менен көчөт идишинин түрүнүн биргелешкен таасирин карайт.

Булактын түрү SSRN платформасында жеткиликтүү болгон preprint изилдөө макаласы. Текстте ачык түрдө “This preprint research paper has not been peer reviewed” деген билдирүү болгондуктан, изилдөө рецензиядан өтпөгөн. Ошондуктан жыйынтыктар акыркы рецензияланган басылма эмес, белгилүү талаа тажрыйбасына негизделген preprint катары бааланышы керек.

Бул мазмун изилдөөдө берилген тажрыйба дизайнына, цеолит дозаларына, көчөт идиштеринин түрлөрүнө, помидор өсүш өлчөөлөрүнө, түшүм жана сапат анализдерине, топурактын pH жана EC жыйынтыктарына, топурактагы азык заттарга, фермент активдүүлүгүнө, корреляциялык анализге, PCA жана мүчөлүк функция баалоолоруна таянып даярдалган. PDFде жок коммерциялык кирешелүүлүк кепилдиги, бардык аймакта сөзсүз колдонууга болору, бардык помидор сортторунда бирдей жыйынтык чыгары же топурактын узак мөөнөттүү жакшыртылышы кепилденет деген дооматтар кошулган эмес.

Изилдөөнүн маанилүү чектөөлөрү: жыйынтыктар жыл сайынкы климаттык өзгөрүүлөрдөн таасир алышы мүмкүн, тажрыйба белгилүү аймак жана өндүрүш шарттары менен чектелген, цеолиттин узак мөөнөттүү кумулятивдүү таасири жана оптималдуу колдонуу жыштыгы кошумча изилдөөнү талап кылат, ошондой эле топурактагы микробдук коомчулуктун түзүлүшү жана метаболиттер бул изилдөөдө каралган эмес.

Ошондуктан 3 t/ha цеолит + 32 уячалуу лоток варианты изилдөө шарттарынын ичинде келечектүү жана практикалык сунуш катары окулушу керек. Реалдуу өндүрүш чечимдеринде цеолиттин баасы, көчөт өндүрүү чыгымы, жергиликтүү топурак шарттары, сугаруу башкаруусу, күнөскана климаты, помидор сорту жана базар баалары өзүнчө бааланышы керек.