Bu tadqiqot Bayrutdagi tanlangan ovqatlanish va yuqori darajadagi mehmondoʻstlik korxonalarida transaksion yetakchilik (Transactional Leadership, TL) bilan tashkiliy fuqarolik xulq-atvori (Organizational Citizenship Behavior, OCB) oʻrtasidagi munosabatni; xodimning ishga sadoqati (Employee Engagement, EE) vositachilik va idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlashning (Perceived Organizational Support, POS) moderatsion roli orqali oʻrganadi. Elektron tarzda tarqatilgan 500 soʻrovnomadan maʼlumotlar tekshirilgandan soʻng 428 ta yaroqli javob tahlil qilindi. Transaksion yetakchilikning tashkiliy fuqarolik xulq-atvori bilan bevosita munosabati ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli deb topildi (β = 0.486, p < 0.001). Xodimning ishga sadoqati orqali hisoblangan bilvosita taʼsir β = 0.247 edi va %95 bootstrap ishonch oraligʻi 0.181–0.338 oraligʻida qolib, nolni oʻz ichiga olmadi. Biroq tadqiqot kesimli, oʻz-oʻzini bildirishga asoslangan va qulay tanlanmadan foydalanganligi sababli bu munosabatlar qatʼiy sababiyat dalili emas.
Tadqiqotning eng diqqatga sazovor natijasi transaksion yetakchilik bilan tashkiliy fuqarolik xulq-atvori oʻrtasidagi bilvosita munosabat tashkilot xodim tomonidan qanchalik qoʻllab-quvvatlovchi deb idrok etilishiga qarab oʻzgarishidir. Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash bilan transaksion yetakchilik oʻzaro taʼsirining xodimning ishga sadoqati bilan munosabati β = 0.271 deb hisoblandi (p < 0.001). Transaksion yetakchilikning xodimning ishga sadoqati orqali tashkiliy fuqarolik xulq-atvori bilan bilvosita munosabati past tashkiliy qoʻllab-quvvatlash darajasida β = 0.173 boʻlsa, oʻrtacha qoʻllab-quvvatlash darajasida β = 0.247-ga va yuqori qoʻllab-quvvatlash darajasida β = 0.321-ga chiqdi. Tadqiqot modeli xodimning ishga sadoqatidagi variansning %48-ni, tashkiliy fuqarolik xulq-atvoridagi variansning esa %56-sini izohlaydi.
Turkiya nuqtayi nazaridan tadqiqot, ayniqsa restoran, mehmonxona va mijoz bilan intensiv muloqot boʻladigan xizmat korxonalarida rahbarning faqat vazifa va samaradorlik kutishlarini aniq belgilashi yetarli boʻlmasligi mumkinligini koʻrsatadigan sinab koʻriladigan model taqdim etadi. Ammo maʼlumotlar faqat Bayrutdagi namuna olingan korxonalardan kelgani uchun ayni koeffitsiyentlarning Turkiyadagi xodimlar yoki korxonalar uchun amal qilishini aytib boʻlmaydi. Turkiyada shunga oʻxshash munosabatni oʻrnatish uchun mahalliy tanlanma, sektor va ish sharoitlari bilan mustaqil tasdiqlash zarur.
Tadqiqotning asosiy savoli nima?
Tadqiqot xizmat sifati katta darajada xodimlarning kundalik xatti-harakatlariga bogʻliq boʻlgan fine dining va yuqori darajadagi mehmondoʻstlik korxonalarida quyidagi savolga eʼtibor qaratadi: Transaksion yetakchilik xodimlarning rasmiy vazifalaridan ortiq boʻlgan ixtiyoriy xatti-harakatlari bilan qanday bogʻliq va bu munosabat qaysi psixologik va tashkiliy sharoitlarda kuchayadi?
Tashkiliy fuqarolik xulq-atvori tadqiqotda xodimlarning faqat ish tavsiflarida majburiy boʻlgan vazifalarni bajarishidan farqli tarzda koʻrib chiqiladi. Ish tigʻiz paytlarida hamkasbiga ixtiyoriy yordam berish, yangi xodimlarning moslashuvini osonlashtirish, mijoz muammolarini proaktiv tarzda hal qilish yoki korxonaning umumiy faoliyatiga vazifa tavsifidan tashqari hissa qoʻshish bu tushunchaning xizmat sektori kontekstidagi misollari sifatida koʻrsatiladi.
Transaksion yetakchilik esa yetakchi samaradorlik kutishlari va xodim rollarini aniqlashtiradigan, samaradorlikni kuzatadigan, fikr-mulohaza beradigan va belgilangan samaradorlik bilan mukofot oʻrtasida ochiq almashinuv munosabatini quradigan yetakchilik yondashuvi sifatida koʻrib chiqiladi. Tadqiqot bu yetakchilik shaklini faqat “mukofot evaziga samaradorlik” mantiqigacha qisqartirmaydi; xizmatni standartlashtirish, rol aniqligi, operatsion muvofiqlashtirish va oʻz vaqtida fikr-mulohaza berish jihatidan ham baholaydi.
Nega Bayrut va inqirozdan taʼsirlangan mehmondoʻstlik sektori tanlandi?
Muallif Livandagi uzoq muddatli iqtisodiy va operatsion beqarorlikni tadqiqotning muhim kontekstual xususiyatlaridan biri sifatida koʻrib chiqadi. Bu sharoitlarda turizm va mehmondoʻstlik korxonalarida xarajat bosimi, xodimlar almashinuvi, ishchi kuchi tanqisligi va xizmat standartlarini saqlab qolish zarurati yetakchilik va tashkiliy qoʻllab-quvvatlash idrokining ahamiyatini oshirishi mumkinligi ilgari suriladi.
Tadqiqot maʼlumotlari ushbu iqtisodiy inqirozning oʻzini oʻlchagan tajribadan olinmagan. Inqiroz model qoʻllangan tashkiliy kontekstdir. Shuning uchun olingan koeffitsiyentlar “iqtisodiy inqiroz transaksion yetakchilikni yanada samarali qiladi” degan alohida sababiy dalil sifatida talqin qilinmasligi kerak.
Adabiyotda qaysi boʻshliq maqsad qilingan?
Tadqiqotda uchta asosiy tadqiqot boʻshligʻi aniqlanadi. Birinchisi, yetakchilik bilan tashkiliy fuqarolik xulq-atvori oʻrtasidagi tadqiqotlarning muhim qismi bevosita munosabatlarga qaratilganidir. Muallif xodimlar yetakchilik amaliyotlarini nega ixtiyoriy va vazifadan ortiq xatti-harakatlarga aylantirishining psixologik mexanizmi batafsilroq izohlanishi kerakligini taʼkidlaydi.
Ikkinchi boʻshliq shundaki, yetakchilik xatti-harakatlari xodim tomonidan kengroq tashkiliy iqlimdan mustaqil baholanmaydi. Ayni samaradorlik kutishi yoki ayni fikr-mulohaza, xodim tashkilot uni qoʻllab-quvvatlashiga ishonsa, rivojlanish va yordam sifatida; tashkiliy qoʻllab-quvvatlashni past idrok etsa, koʻproq nazorat qiluvchi amaliyot sifatida talqin qilinishi mumkin.
Uchinchi boʻshliq bu munosabatlarning uzoq muddatli iqtisodiy va operatsion beqarorlikni boshdan kechirayotgan mehmondoʻstlik muhitlarida kamroq oʻrganilganidir. Shu sababli tadqiqot vositachilik va moderatsiyani bir modelda birlashtiradi.
Nazariy asos: Ijtimoiy almashinuv nazariyasi va Tashkiliy qoʻllab-quvvatlash nazariyasi
Tadqiqotning birinchi nazariy tayanchi Ijtimoiy almashinuv nazariyasi (Social Exchange Theory)dir. Bu yondashuv xodim bilan yetakchi yoki tashkilot oʻrtasida vaqt oʻtishi bilan oʻzaro munosabatga asoslangan aloqalar shakllanishi mumkinligini faraz qiladi. Xodim adolatli muomala, eʼtirof, qoʻllab-quvvatlash yoki aniq samaradorlik kutishlarini idrok etganda, buning javobini yuqoriroq psixologik investitsiya va ixtiyoriy ish xatti-harakatlari bilan berishi mumkin.
Bu doirada transaksion yetakchilik; vazifa kutishlari, samaradorlik mezonlari, fikr-mulohaza va mukofotlarni aniqlashtiradigan tuzilgan almashinuv mexanizmi sifatida koʻriladi. Tadqiqotning vositachilik gipotezasiga koʻra bu tuzilma xodimning ishga sadoqatini kuchaytirishi mumkin va yuqoriroq ishga sadoqat ham tashkiliy fuqarolik xulq-atvori bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.
Ikkinchi nazariy tayanch Tashkiliy qoʻllab-quvvatlash nazariyasi (Organizational Support Theory)dir. Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash xodimlarning tashkilot ularning hissalariga qay darajada qiymat berishi va farovonligiga qay darajada eʼtibor qaratishi haqidagi umumiy idroki sifatida taʼriflanadi. Tadqiqotda bu oʻzgaruvchi natija emas, transaksion yetakchilik bilan xodimning ishga sadoqati oʻrtasidagi munosabat kuchini oʻzgartirishi mumkin boʻlgan kontekstual shart sifatida modellashtiriladi.
Xodimning ishga sadoqati nega vositachi oʻzgaruvchi?
Xodimning ishga sadoqati tadqiqotda tetiklik, sadoqat va ishga chuqur shoʻngʻish bilan tavsiflanadigan ijobiy mehnat holati sifatida koʻrib chiqiladi. Model mantiqiga koʻra yetakchining rol aniqligini taʼminlashi, samaradorlik boʻyicha fikr-mulohaza berishi va yutuqlarni tan olishi bevosita fuqarolik xulq-atvorini yaratishi shart emas. Avval xodimning oʻz ishiga psixologik jihatdan kuchliroq investitsiya qilishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin; keyin esa bu sadoqat ixtiyoriy yordam va vazifadan ortiq hissalar bilan aloqalanishi mumkin.
Shu sababli tadqiqot faqat “yetakchilik → fuqarolik xulq-atvori” chiziqli yoʻlini emas, “yetakchilik → ishga sadoqat → fuqarolik xulq-atvori” bilvosita yoʻlini ham sinaydi.
Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash nega moderator oʻzgaruvchi?
Tadqiqot modelida tashkiliy qoʻllab-quvvatlash transaksion yetakchilik xodim tomonidan qanday talqin qilinishini oʻzgartirishi mumkin boʻlgan kontekst sifatida koʻrib chiqiladi. Tashkiliy qoʻllab-quvvatlash yuqori idrok etilganda samaradorlikni kuzatish, mukofot, fikr-mulohaza va kutish aniqligi kabi yetakchilik amaliyotlarining xodim muvaffaqiyatini qoʻllab-quvvatlovchi amaliyotlar sifatida idrok etilish ehtimoli ortishi mumkinligi ilgari suriladi.
Tashkiliy qoʻllab-quvvatlash past boʻlganda esa ayni transaksion amaliyotlar koʻproq nazorat qiluvchi yoki faqat samaradorlik olishga yoʻnaltirilgan sifatida talqin qilinishi mumkinligi nazariy jihatdan taklif qilinadi. Tadqiqotning moderatsiya va moderatsiyalangan vositachilik tahlillari bu farqning statistik ifodasini sinaydi.
Sinovdan oʻtkazilgan toʻrt gipoteza
| Gipoteza | Sinovdan oʻtkazilgan munosabat |
|---|---|
| H1 | Transaksion yetakchilik tashkiliy fuqarolik xulq-atvori bilan ijobiy bogʻliq. |
| H2 | Xodimning ishga sadoqati transaksion yetakchilik bilan tashkiliy fuqarolik xulq-atvori oʻrtasidagi munosabatga vositachilik qiladi. |
| H3 | Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash transaksion yetakchilik bilan xodimning ishga sadoqati oʻrtasidagi munosabatni ijobiy yoʻnalishda moderatsiya qiladi. |
| H4 | Transaksion yetakchilikning xodimning ishga sadoqati orqali tashkiliy fuqarolik xulq-atvori bilan bilvosita munosabati idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash yuqori boʻlganda kuchayadi. |
Toʻrt gipotezaning barchasi tadqiqotning statistik tahlillarida qoʻllab-quvvatlangan.
1-shakldagi konseptual model nimani koʻrsatadi?
Tadqiqotning 11. sahifasidagi 1-shakl tadqiqotning butun mantiqini bitta shartli jarayon modeli ichida koʻrsatadi. Transaksion yetakchilik bashorat qiluvchi oʻzgaruvchi, tashkiliy fuqarolik xulq-atvori natija oʻzgaruvchisi va xodimning ishga sadoqati vositachi oʻzgaruvchidir. Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash esa transaksion yetakchilikdan xodimning ishga sadoqatigacha boradigan birinchi vositachilik yoʻlini moderatsiya qiladi.
Bu tuzilma PROCESS Macro-ning Model 7 yondashuvi bilan mos keladi: moderator oʻzgaruvchi vositachilik jarayonining birinchi bosqichida joylashadi. Demak, tadqiqotning asosiy daʼvosi faqat moderatsiya yoki faqat vositachilik munosabati emas; bilvosita munosabat kattaligi tashkiliy qoʻllab-quvvatlash darajasiga bogʻliq-bogʻliq emasligi ham sinovdan oʻtkaziladi.
Asosiy bevosita munosabat qanchalik kuchli?
Transaksion yetakchilikning tashkiliy fuqarolik xulq-atvori bilan bevosita munosabati β = 0.486 deb hisoblandi; t = 10.731 va p < 0.001 topildi. Tadqiqot bu natijani H1 qoʻllab-quvvatlanishi sifatida baholaydi.
Bu koeffitsiyent ijobiy munosabatni koʻrsatadi. Kesimli dizayn sababli “transaksion yetakchilikdagi ortish tashkiliy fuqarolik xulq-atvorida aniq shuncha ortish yaratadi” tarzida sababiy talqin qilinmaydi.
Xodimning ishga sadoqati haqiqatan vositachilik qiladimi?
PROCESS Model 4 va 5000 bootstrap qayta namunalash orqali hisoblangan transaksion yetakchilik → xodimning ishga sadoqati → tashkiliy fuqarolik xulq-atvori bilvosita taʼsiri β = 0.247 deb xabar qilingan. %95 bootstrap ishonch oraligʻi 0.181 bilan 0.338 orasida va nolni oʻz ichiga olmaydi.
Shu sababli tadqiqotchi xodimning ishga sadoqati transaksion yetakchilik bilan tashkiliy fuqarolik xulq-atvori oʻrtasidagi munosabatga ahamiyatli tarzda vositachilik qiladi, degan xulosaga kelgan.
Tashkiliy qoʻllab-quvvatlash yetakchilik–sadoqat munosabatini oʻzgartiradimi?
Ha; tadqiqot modelida transaksion yetakchilik bilan idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash oʻzaro taʼsir terminining xodimning ishga sadoqati bilan munosabati β = 0.271, t = 5.942 va p < 0.001 deb topildi. Shu tariqa H3 qoʻllab-quvvatlandi.
Bu natija namuna ichida transaksion yetakchilikning xodimning ishga sadoqati bilan ijobiy munosabati idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash ortgani sari kuchliroq boʻlishini koʻrsatadi. Biroq yana kuzatuv-kesimli maʼlumot ishlatilgani sababli bu model eksperimental sabab-natija testi emas.
Eng muhim topilma: Bilvosita munosabat tashkiliy qoʻllab-quvvatlashga koʻra qanday oʻzgaradi?
Moderatsiyalangan vositachilik tahlili tadqiqotning eng farqlovchi natijasini tashkil etadi. Moderatsiyalangan vositachilik indeksi 0.127 deb hisoblandi va %95 bootstrap ishonch oraligʻi 0.074–0.204 orasida topildi. Oraliqning nolni oʻz ichiga olmasligi bilvosita munosabat idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlashga qarab ahamiyatli tarzda oʻzgarishini qoʻllab-quvvatlaydi.
| Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash darajasi | Shartli bilvosita taʼsir β | %95 bootstrap quyi chegara | %95 bootstrap yuqori chegara |
|---|---|---|---|
| Past (−1 standart ogʻish) | 0.173 | 0.112 | 0.258 |
| Oʻrtacha | 0.247 | 0.181 | 0.338 |
| Yuqori (+1 standart ogʻish) | 0.321 | 0.236 | 0.421 |
Uchala ishonch oraligʻi ham nolni tashqarida qoldiradi. Demak, bilvosita munosabat past tashkiliy qoʻllab-quvvatlashda ham ahamiyatli boʻlsa-da, tashkiliy qoʻllab-quvvatlash darajasi oshgani sari koeffitsiyent kattalashgani koʻrinadi.
2-shakl butun modelni qanday umumlashtiradi?
Tadqiqotning 23. sahifasidagi 2-shakl yakuniy strukturaviy modelni koeffitsiyentlar bilan birga taqdim etadi. Shaklda transaksion yetakchilikdan xodimning ishga sadoqatiga boradigan yoʻl β = 0.43 va xodimning ishga sadoqatidan tashkiliy fuqarolik xulq-atvoriga boradigan yoʻl β = 0.57 deb koʻrsatilgan; har ikki yoʻl uchun ham p < 0.001 qayd etilgan.
Ayni shakl bevosita taʼsirni β = 0.486, bilvosita taʼsirni 0.247, transaksion yetakchilik × idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash oʻzaro taʼsirini β = 0.271 va moderatsiyalangan vositachilik indeksini 0.127 sifatida birlashtiradi. Shunday qilib, konseptual jihatdan alohida sinovdan oʻtkazilgan H1–H4 natijalari bitta model ustida koʻrsatiladi.
Model natijalarning qancha qismini izohlaydi?
| Natija oʻzgaruvchisi | R² | Tadqiqotdagi talqin |
|---|---|---|
| Xodimning ishga sadoqati | 0.48 | Oʻrta darajadagi izohlovchilik |
| Tashkiliy fuqarolik xulq-atvori | 0.56 | Oʻrta bilan yuqori orasidagi izohlovchilik |
Model xodimning ishga sadoqatidagi variansning %48-ni va tashkiliy fuqarolik xulq-atvoridagi variansning %56-sini izohlaydi. R² qiymati modelning namuna ichidagi izohlash kuchini koʻrsatadi; turli mamlakatlarda yoki turli korxona turlarida ayni izohlash nisbatlari olinishi kafolatlanmaydi.
Amaliy jihatdan tadqiqot nima deydi?
Muallifning boshqaruv talqiniga koʻra fine dining va yuqori darajadagi mehmondoʻstlik korxonalarida rol va samaradorlik kutishlarini aniq bayon qilish, oʻz vaqtida fikr-mulohaza, samaradorlikni izchil baholash va adolatli mukofotlash kabi transaksion yetakchilik amaliyotlari xodim xatti-harakatlari nuqtayi nazaridan funksional boʻlishi mumkin.
Ammo tadqiqotning moderatsiyalangan vositachilik natijasi yetakchilik amaliyotlari tashkiliy qoʻllab-quvvatlash iqlimidan mustaqil emasligini koʻrsatadi. Xodim tashkilot uning hissalarini qadrlashi va farovonligini muhim deb bilishini his qilganda ayni tuzilgan yetakchilik xatti-harakatlari ishga sadoqat bilan kuchliroq bogʻliqlik koʻrsatishi yetakchilik va inson resurslari amaliyotlarini birgalikda koʻrib chiqish kerakligi haqidagi qarashni qoʻllab-quvvatlaydi.
Shu sababli muallif ochiq mukofot tizimlari, rahbarlar treningi, xodimlar hissalarini tan olish, muntazam va adolatli fikr-mulohaza, xodim farovonligiga yoʻnaltirilgan qoʻllab-quvvatlash va ochiq kommunikatsiya kabi amaliyotlarni birgalikda koʻrib chiqishni tavsiya qiladi. Bular tadqiqotning bevosita eksperimental aralashuv natijalari emas, olingan modeldan chiqarilgan amaliy tavsiyalardir.
Turkiya nuqtayi nazaridan qanday baholanishi kerak?
Turkiyadagi restoran, mehmonxona va boshqa yuqori aloqali xizmat korxonalarida ham rol aniqligi, xodimning ishga sadoqati va tashkiliy qoʻllab-quvvatlash boshqaruv nuqtayi nazaridan oʻrganilishi mumkin boʻlgan tushunchalardir. Bu tadqiqot ayniqsa yetakchilikni yakka holda emas, kengroq tashkiliy qoʻllab-quvvatlash idroki bilan birga baholash uchun sinab koʻriladigan doira taqdim etadi.
Biroq tadqiqot namunasining Bayrutdagi fine dining va yuqori darajadagi mehmondoʻstlik korxonalari bilan cheklanganligini hisobga olish kerak. Iqtisodiy sharoitlar, mehnat munosabatlari, madaniy kontekst, ish haqi tizimlari va korxona tuzilmalari Turkiyada farqli boʻlishi mumkinligi sababli koeffitsiyentlarni Turkiyaga bevosita koʻchirish ilmiy jihatdan toʻgʻri emas. Turkiya uchun mahalliy tanlanma bilan yangi maʼlumot toʻplash zarur.
Tadqiqot qoʻllab-quvvatlagan natijalar
- Transaksion yetakchilik bilan tashkiliy fuqarolik xulq-atvori oʻrtasida ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli munosabat topilgan.
- Xodimning ishga sadoqati transaksion yetakchilik bilan tashkiliy fuqarolik xulq-atvori oʻrtasidagi munosabatga ahamiyatli tarzda vositachilik qiladi.
- Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash transaksion yetakchilik bilan xodimning ishga sadoqati oʻrtasidagi munosabat kuchi bilan statistik jihatdan ahamiyatli tarzda oʻzaro taʼsirlashadi.
- Transaksion yetakchilik → xodimning ishga sadoqati → tashkiliy fuqarolik xulq-atvori bilvosita munosabati idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash yuqoriroq boʻlgan sharoitlarda kattaroqdir.
- Model xodimning ishga sadoqatidagi variansning %48-ni va tashkiliy fuqarolik xulq-atvoridagi variansning %56-sini izohlagan.
Tadqiqot isbotlamagan natijalar
- Kesimli dizayn sababli transaksion yetakchilik xodim xatti-harakatlarini qatʼiy sabab-natija zanjiri bilan oʻzgartirishi isbotlanmagan.
- Natijalar butun Livan mehmondoʻstlik sektorini yoki barcha fine dining korxonalarini ifodalamaydi.
- Qulay tanlanma sababli namuna tashqarisidagi korxonalarga statistik umumlashtirish cheklangan.
- Tadqiqot mijozlar qoniqishi, restoran aylanmasi, obyektiv xizmat sifati yoki korxona foydaliligidagi oʻzgarishni bevosita oʻlchamagan.
- Tashkiliy fuqarolik xulq-atvori mustaqil menejer kuzatuvi bilan emas, ayni ishtirokchilarning oʻz-oʻzini bildirishlari bilan oʻlchangan.
- Tadqiqot iqtisodiy inqiroz sharoitlarining yetakchilik taʼsirini bevosita nazorat guruhi bilan sinamagan.
- Topilmalar Turkiyadagi xodimlar yoki korxonalarda mustaqil tarzda tasdiqlangan emas.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
Tadqiqot dizayni
Tadqiqot miqdoriy va kesimli dizaynga ega. Nazariy tuzilma Ijtimoiy almashinuv nazariyasi hamda Tashkiliy qoʻllab-quvvatlash nazariyasiga qurilgan va gipotezalar deduktiv tarzda sinovdan oʻtkazilgan.
Oʻlchov modelini baholash uchun AMOS 24 orqali kovariatsiyaga asoslangan strukturaviy tenglamalar modellashtirish va tasdiqlovchi faktor tahlili qoʻllanilgan. Tavsifiy statistika, ishonchlilik, korrelyatsiya, regressiya va shartli jarayon tahlillari SPSS 27 va PROCESS Macro 4.2 bilan bajarilgan.
Vositachilik uchun PROCESS Model 4, moderatsiya uchun Model 1 va moderatsiyalangan vositachilik uchun Model 7 ishlatilgan. Bilvosita va shartli bilvosita taʼsirlar 5000 bootstrap qayta namunalash bilan baholangan.
Tanlanma qanday shakllantirildi?
Maqsadli auditoriya Bayrutdagi fine dining va yuqori darajadagi mehmondoʻstlik korxonalarida ishlaydigan xodimlardir. Kirish va operatsion cheklovlar sababli ehtimoliy boʻlmagan qulay tanlanma ishlatilgan.
| Maʼlumotlarni tekshirish bosqichi | Soni | Nisbati |
|---|---|---|
| Tarqatilgan soʻrovnoma | 500 | %100 |
| Olingan javob | 441 | Tarqatilganlarning %88,2-si |
| Yetishmaydigan javob, chet qiymat yoki naqshli javob sababli chiqarilgan | 6 | Olingan javoblarning %1,36-si |
| Haddan tashqari yetishmaydigan yoki izchil boʻlmagan javob sababli chiqarilgan | 7 | Olingan javoblarning %1,59-i |
| Tahlilda saqlangan yaroqli soʻrovnoma | 428 | Olinganlarning %97,05-i; tarqatilganlarning %85,6-si |
Tadqiqotda amalga oshirilgan G*Power 3.1.9.7 hisobida f² = 0.15, α = 0.05, kuch = 0.80 va toʻrt bashorat qiluvchi uchun kamida 85 ishtirokchi kerakligi bildirilgan; 428 kishilik yakuniy tanlanma bu talabdan yuqori ekani qayd etilgan.
Ishtirokchilar profili
| Oʻzgaruvchi | Eng katta kategoriya | Soni | Nisbati |
|---|---|---|---|
| Jins | Erkak | 241 | %56,3 |
| Yosh | 26–35 | 169 | %39,5 |
| Sektor tajribasi | 5–10 yil | 171 | %40,0 |
| Taʼlim | Bakalavr | 214 | %50,0 |
Ishtirokchilarning %43,7-i ayol, %56,3-i erkakdir. Yosh taqsimotida 26–35 yosh guruhi %39,5 bilan eng katta guruhni tashkil etsa, 36–45 yosh guruhi %32,9-dir.
Oʻlchov vositalari
Barcha bandlarga 1 = “mutlaqo qoʻshilmayman” bilan 5 = “mutlaqo qoʻshilaman” oraligʻidagi besh balli Likert shkalasi orqali javob berilgan.
| Tuzilma | Usul boʻlimida bildirilgan band soni | Asosiy oʻlchov manbasi | Modeldagi rol |
|---|---|---|---|
| Transaksion yetakchilik | 6 | Bass va Avolio (1995); Avolio va hamkasblari (1999) | Mustaqil oʻzgaruvchi |
| Xodimning ishga sadoqati | 6 | Schaufeli va hamkasblari (2002) | Vositachi |
| Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash | 6 | Eisenberger va hamkasblari (1986) | Moderator |
| Tashkiliy fuqarolik xulq-atvori | 6 | P. M. Podsakoff va hamkasblari (1990) | Bogʻliq oʻzgaruvchi |
Soʻrovnoma ingliz tilidan arab tiliga tarjima qilingan va ikkinchi ikki tilli baholovchi tomonidan yana ingliz tiliga qayta tarjima qilinib, back-translation nazorati bajarilgan. Asosiy tahlildan oldin Bayrutdagi fine dining va yuqori darajadagi mehmondoʻstlik korxonalaridan 30 xodim bilan pilot tadqiqot oʻtkazilgan; pilot ishtirokchilar yakuniy tanlanmaga kiritilmagan.
Hisobot eslatmasi: Usul boʻlimi har bir tuzilma olti band bilan oʻlchanganini va bandlar olib tashlanmaganini bildirsa-da, 8-jadvaldagi standartlashtirilgan faktor yuklamalarida TL uchun toʻrt, EE uchun besh, POS uchun olti va OCB uchun besh band koʻrsatilgan. Manba bu farq sababini izohlamaydi; shu sababli yetishmaydigan bandlar analitik tarzda chiqarilgan deb faraz qilinmagan.
Umumiy usul ogʻishi qanday baholandi?
Ayni ishtirokchilar barcha asosiy oʻzgaruvchilarni ayni vaqt kesimida oʻz-oʻzini bildirish orqali baholagani umumiy usul ogʻishi xavfini tugʻdirgani uchun ham protseduraviy, ham statistik nazoratlar qoʻllanilgan.
Harman bitta faktor testida birinchi aylantirilmagan faktor umumiy variansning %34,7-sini izohlagan va tadqiqotda ishlatilgan %50 mezonidan past boʻlgan. Toʻliq kollinearlik baholashida barcha VIF qiymatlari 3.3-dan past ekanligi bildirilgan. Muallif bu ikki natijani umumiy usul ogʻishi kritik darajada emas, deb baholagan.
Bu nazoratlar oʻz-oʻzini bildirishga asoslangan va bir martalik dizaynning barcha cheklovlarini bartaraf etmaydi. Tadqiqot ham natija va cheklovlar boʻlimida koʻp manbali va koʻp toʻlqinli dizaynlar kelajakda ishlatilishi kerakligini aniq bildiradi.
Javob bermaslik ogʻishi nazorati
Yaroqli javoblarning dastlabki %25-i bilan soʻnggi %25-i taqqoslangan; har bir guruhda 107 ishtirokchi ishlatilgan. Transaksion yetakchilik, xodimning ishga sadoqati, idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash va tashkiliy fuqarolik xulq-atvorining hech birida erta va kech javob berganlar oʻrtasida p < 0.05 darajasida ahamiyatli farq topilmagan.
Tavsifiy natijalar
| Tuzilma | Oʻrtacha | Standart ogʻish | Qiyshiqlik | Choʻqqilik |
|---|---|---|---|---|
| Transaksion yetakchilik | 3.70 | 0.71 | −0.824 | 0.936 |
| Xodimning ishga sadoqati | 3.77 | 0.68 | −0.915 | 1.104 |
| Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash | 3.61 | 0.73 | −0.638 | −0.842 |
| Tashkiliy fuqarolik xulq-atvori | 3.84 | 0.66 | −1.214 | 1.376 |
Ishonchlilik va konvergent validlik
| Tuzilma | Cronbach α | Kompozit ishonchlilik | AVE |
|---|---|---|---|
| Transaksion yetakchilik | 0.887 | 0.901 | 0.648 |
| Xodimning ishga sadoqati | 0.912 | 0.924 | 0.671 |
| Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash | 0.894 | 0.908 | 0.659 |
| Tashkiliy fuqarolik xulq-atvori | 0.903 | 0.917 | 0.682 |
Cronbach alfa qiymatlari 0.887–0.912, kompozit ishonchlilik qiymatlari 0.901–0.924 va Oʻrtacha chiqarilgan varians (AVE) qiymatlari 0.648–0.682 oraligʻidadir. 8-jadvalda xabar qilingan standartlashtirilgan faktor yuklamalari 0.721 bilan 0.871 orasida oʻzgaradi.
Oʻlchov modelining mosligi
Toʻrt faktorli oʻlchov modeli muqobil bir, ikki va uch faktorli modellarga nisbatan yaxshiroq moslik koʻrsatgan.
| Model | χ²/df | CFI | TLI | GFI | RMSEA | SRMR |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Bitta faktor | 5.84 | 0.712 | 0.681 | 0.694 | 0.109 | 0.094 |
| Ikki faktor | 4.31 | 0.804 | 0.771 | 0.783 | 0.088 | 0.081 |
| Uch faktor | 3.26 | 0.872 | 0.846 | 0.861 | 0.073 | 0.067 |
| Toʻrt faktor | 2.14 | 0.936 | 0.921 | 0.909 | 0.054 | 0.041 |
Muallif toʻrt faktorli tuzilma natijalarini qabul qilinadigan oʻlchov modeli mosligi va toʻrt tushunchaning bir-biridan empirik jihatdan ajrala olishi uchun qoʻshimcha dalil sifatida baholagan.
Diskriminant validlik
Fornell–Larcker mezonida har bir tuzilmaning AVE kvadrat ildizi boshqa tuzilmalar bilan korrelyatsiyasidan yuqori xabar qilingan. HTMT qiymatlari 0.642 bilan 0.782 orasida oʻzgargan va tadqiqotda ishlatilgan 0.85 chegarasidan past qolgan.
| Oʻzgaruvchi juftligi | HTMT |
|---|---|
| TL – EE | 0.681 |
| TL – POS | 0.642 |
| TL – OCB | 0.703 |
| EE – POS | 0.741 |
| EE – OCB | 0.782 |
| POS – OCB | 0.662 |
Korrelyatsiyalar
| Oʻzgaruvchi juftligi | Pearson r |
|---|---|
| Transaksion yetakchilik – xodimning ishga sadoqati | 0.621 |
| Transaksion yetakchilik – idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash | 0.584 |
| Transaksion yetakchilik – tashkiliy fuqarolik xulq-atvori | 0.649 |
| Xodimning ishga sadoqati – idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash | 0.677 |
| Xodimning ishga sadoqati – tashkiliy fuqarolik xulq-atvori | 0.714 |
| Idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash – tashkiliy fuqarolik xulq-atvori | 0.603 |
Barcha korrelyatsiyalar p < 0.01 darajasida ijobiy va ahamiyatlidir. Koʻp kollinearlik baholashida VIF qiymatlari 1.634–1.859 oraligʻida qolgani sababli tadqiqotchi jiddiy multicollinearity muammosi yoʻq, degan xulosaga kelgan.
Gipoteza testlarining raqamli xulosasi
| Test | Natija | Statistik dalil |
|---|---|---|
| H1: TL → OCB bevosita munosabat | Qoʻllab-quvvatlandi | β = 0.486; t = 10.731; p < 0.001 |
| H2: TL → EE → OCB vositachiligi | Qoʻllab-quvvatlandi | Bilvosita taʼsir = 0.247; %95 bootstrap GA = 0.181–0.338 |
| H3: TL × POS → EE moderatsiyasi | Qoʻllab-quvvatlandi | β = 0.271; t = 5.942; p < 0.001 |
| H4: Moderatsiyalangan vositachilik | Qoʻllab-quvvatlandi | Indeks = 0.127; %95 bootstrap GA = 0.074–0.204 |
Etik jarayon
Ishtirok ixtiyoriy saqlangan; ishtirokchilarga tadqiqot maqsadi, istagan paytida chiqib ketish huquqi, anonimlik va maxfiylik tushuntirilgan hamda elektron xabardor rozilik olingan. Individual aniqlovchi maʼlumot yigʻilmagani, menejerlar toʻldirilgan soʻrovnomalarga yoki individual javoblarga kira olmagani bildirilgan.
Tadqiqot Lebanese International University Institutional Review Board tomonidan LIUIRB-260220-AD-450 protokol kodi bilan tasdiqlangan; tasdiq sanasi 24 Mart 2026 deb bildirilgan.
Tadqiqotning asosiy cheklovlari
Birinchi cheklov kesimli dizayn sababli oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi vaqt tartibi va qatʼiy sababiyat aniqlanmasligidir. Ikkinchi cheklov barcha oʻzgaruvchilar ayni xodimlardan oʻz-oʻzini bildirish yoʻli bilan olinganidir. Uchinchi cheklov ehtimoliy boʻlmagan qulay tanlanmaning umumlashtirish imkoniyatini cheklashidir.
Toʻrtinchidan, namuna faqat Bayrutdagi fine dining va yuqori darajadagi mehmondoʻstlik korxonalariga asoslanadi. Beshinchidan, xodimlar bir nechta korxonadan toʻplangan boʻlsa-da, korxona darajasidagi klasterlash tahlilda modellashtirilmagan. Muallif ishtirokchilarning korxonalarga teng taqsimlanmagani koʻp darajali modellashtirishni amaliy qilmaganini bildiradi.
Kelajakda longitudinal, vaqt kechiktirilgan va koʻp manbali tadqiqotlar; menejer tomonidan baholanadigan tashkiliy fuqarolik xulq-atvori, mijozlar qoniqishi kabi qoʻshimcha natijalar; ehtimoliy yoki qatlamli tanlanma; Livanning boshqa hududlari va mamlakatlararo taqqoslashlar tavsiya etiladi.
Manba va Usul Haqida Izoh
Toʻliq asl tadqiqot nomi: Transactional Leadership and Organizational Citizenship Behavior in Fine Dining Hospitality Establishments: A Moderated Mediation Analysis of Employee Engagement and Perceived Organizational Support in Lebanon
Muallif: Amira Daouk.
Muallif tartibi: Tadqiqot bitta mualliflidir.
Teng hissa/teng birinchi mualliflik: Bildirilmagan.
Masʼul muallif maʼlumoti: Maqolaning birinchi sahifasida alohida yulduzcha bilan belgilangan masʼul muallif belgisi yoʻq. Bitta muallifning aloqa e-pochtasi berilgan va maʼlumotlar mavjudligi bayonotida “corresponding author” iborasi ishlatilgan; manbada bundan tashqari alohida masʼul muallif taʼrifi yoʻq.
Muassasalar: School of Business, Lebanese International University, Beirut 146404, Lebanon; Department of Business, Girne American University, Mersin 10 Turkey, Girne (Kyrenia) 0090, Cyprus.
Jurnal: Administrative Sciences.
Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.
Jild / son / maqola raqami: 16 / 7 / 329.
DOI: 10.3390/admsci16070329
Rasmiy nashr havolasi:https://doi.org/10.3390/admsci16070329
Nashr jarayoni: 27 May 2026-da olingan, 29 Iyun 2026-da qayta koʻrib chiqilgan, 3 Iyul 2026-da qabul qilingan va 8 Iyul 2026-da nashr etilgan.
Manba turi va hakamlik holati: Hakamlikdan oʻtgan, miqdoriy va kesimli tadqiqot maqolasidir; preprint emas.
Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasi ostida ochiq kirishli nashr etilgan.
Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.
Etik tasdiq: Lebanese International University Institutional Review Board tomonidan LIUIRB-260220-AD-450 protokol kodi bilan 24 Mart 2026 sanasida tasdiqlangan.
Xabardor rozilik: Barcha ishtirokchilardan tadqiqotga qoʻshilishdan oldin xabardor rozilik olingani bildirilgan.
Maʼlumotlar mavjudligi: Tadqiqotning asl hissalari maqola ichida mavjudligi va qoʻshimcha savollar masʼul muallifga yoʻnaltirilishi mumkinligi bildirilgan.
Manfaatlar toʻqnashuvi: Muallif manfaatlar toʻqnashuvi bildirmagan.
Muallif hissalari: Manbada alohida “Author Contributions” yoki CRediT hissa taqsimoti berilmagan; tadqiqot bitta mualliflidir.
Asosiy usul: Bayrutdagi fine dining va yuqori darajadagi mehmondoʻstlik korxonalarida ishlaydigan xodimlarga elektron tarzda tarqatilgan 500 soʻrovnomadan maʼlumotlarni tekshirishdan soʻng 428 ta yaroqli javob tahlil qilingan. Oʻlchov modeli AMOS 24 orqali tasdiqlovchi faktor tahlili bilan baholangan; SPSS 27 va PROCESS Macro 4.2 yordamida regressiya, vositachilik, moderatsiya va moderatsiyalangan vositachilik tahlillari bajarilgan. Bilvosita taʼsirlar 5000 bootstrap qayta namunalash bilan tekshirilgan.
Manba ichidagi hisobot muammosi: Usul qismi toʻrt tuzilmaning har biri olti band bilan oʻlchanganini va hech bir band olib tashlanmaganini bildirsa-da, 8-jadvalda standartlashtirilgan faktor yuklamalari transaksion yetakchilik uchun toʻrt, xodimning ishga sadoqati uchun besh, idrok etilgan tashkiliy qoʻllab-quvvatlash uchun olti va tashkiliy fuqarolik xulq-atvori uchun besh band shaklida taqdim etilgan. Manba bu nomuvofiqlikni izohlamaydi.
Manba ichidagi havola muammosi: Matnda yetakchilik va tashkiliy xulq-atvor kontekstida ishlatilgan AlGhamdi va hamkasblari (2026) havolasining bibliografik yozuvi Rathke yoriği kistlarining endoskopik jarrohligi bilan bogʻliq sogʻliq tadqiqotiga tegishli. Manba ishlatilgan kontekst bilan bibliografiya sarlavhasi oʻrtasida aniq mavzu nomuvofiqligi bor. Bu xato jimgina tuzatilmagan va tadqiqotning oʻz empirik natijalaridan alohida baholanishi kerak.
Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqot bitta vaqt nuqtasida toʻplangan oʻz-oʻzini bildirish maʼlumotlariga va ehtimoliy boʻlmagan qulay tanlanmaga asoslangan. Munosabatlar statistik jihatdan ahamiyatli boʻlsa-da, qatʼiy sababiyat oʻrnatib boʻlmaydi. Topilmalar Bayrutdagi namuna olingan fine dining va yuqori darajadagi mehmondoʻstlik korxonalari kontekstiga tegishli va butun Livanga, boshqa mamlakatlarga yoki Turkiyaga bevosita umumlashtirilmaydi.
Ushbu Verianla mazmunining ilmiy topilmalari faqat oʻrganilgan asl tadqiqotga asoslanadi. Tashqi manbalar faqat bibliografik identifikatsiya va nashr holatini tasdiqlash maqsadida ishlatilgan; asosiy ilmiy matnga tashqaridan yangi eksperimental topilma, koeffitsiyent, mexanizm yoki natija qoʻshilmagan.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan