Qattiq oksidli yoqilg'i elementi (SOFC) staklarining umumiy samaradorligi quvvat, ochiq zanjir kuchlanishi, gaz germetikligi, elektr samaradorligi, yoqilg'idan foydalanish, ishga tushirish vaqti va siklik chidamlilik kabi o'zaro bog'liq ko'plab xususiyatlarga bog'liqdir. Ushbu barcha xususiyatlarni teng ahamiyatga ega deb hisoblash stakning ishonchliligi va chidamliligini to'g'ri aks ettirmasligi mumkin. Ushbu tadqiqot samaradorlik mezonlarining nisbiy ahamiyatini bir nechta ekspertlarning baholashlaridan kelib chiqib hisoblash uchun entropiyaga asoslangan yangi Eng Yaxshi-Eng Yomon Usuli (entropy-based Best-Worst Method — BWM) yondashuvini taklif etadi.

Klassik BWM da qaror qabul qiluvchi shaxs dastlab eng muhim va eng kam muhim mezonni belgilaydi; so'ngra eng yaxshi mezonni boshqa mezonlar bilan, boshqa mezonlarni esa eng yomon mezon bilan 1–9 shkalasida taqqoslaydi. Tadqiqot taklif qilgan kengaytma besh baholovchining alohida BWM natijalarini to'g'ridan-to'g'ri teng o'rtacha bilan birlashtirish o'rniga, har bir baholovchi uchun chetlanish va entropiyaga asoslangan ahamiyatlilik vaznini hisoblab chiqadi. Guruh natijasiga yaqinroq va ko'proq farqlovchi axborot tashuvchi deb topilgan baholashlarga yuqoriroq vazn beriladi.

SOFC namunaviy amaliyotida sakkizta elektr va ekspluatatsion mezon baholandi. Yakuniy guruh vaznlariga ko'ra, eng muhim mezon %22,42 bilan gaz germetikligi bo'ldi. Undan keyingi o'rinlarni %20,62 bilan quvvat va %17,09 bilan ochiq zanjir kuchlanishi egalladi. Eng past vazn %5,02 bilan ishga tushirish vaqtiga berildi. Besh baholovchining vaznlari teng chiqmadi; to'rtinchi baholovchi %45,95 ulush bilan guruh natijasiga eng katta ta'sir ko'rsatdi.

Shaxsiy baholashlar bilan yakuniy guruh vaznlari o'rtasidagi o'rtacha o'lchov sinflararo korrelyatsiya koeffitsiyenti (ICC) 0,949 deb hisoblandi va %95 ishonchlilik oralig'i 0,862–0,988 bo'ldi. Tadqiqotchilar buni yuqori guruh mutanosibligi deb baholaydilar. Beshta takroriy baholashda mezonlar ketma-ketligining umumiy holda o'xshash bo'lib qolishi ham usul uchun barqarorlik ko'rsatkichi sifatida taqdim etilgan.

Shu bilan birga, tadqiqot faqat besh baholovchiga, oldindan tanlangan sakkiz mezonga va yagona amaliy misolga tayanadi. Baholovchilarning shaxsi, ekspertlik darajasi, mustaqilligi va tanlash usuli ochiqlanmagan. Shuningdek, real SOFC staklariga oid o'lchov ma'lumotlari yoki muqobil staklar reytingi mavjud emas. Shu sababli tadqiqot taklif etilgan vaznlarni birlashtirish algoritmining namunaviy qo'llanilishini ko'rsatadi; usul barcha sohalarda ustun ekanligini yoki belgilangan vaznlar barcha SOFC konstruksiyalari uchun universal ekanini isbotlamaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi nimadan iborat?

Qattiq oksidli yoqilg'i elementi — bu yoqilg'ining kimyoviy energiyasidan elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun qo'llaniladigan elektrokimyoviy energiya texnologiyasidir. SOFC energetika tizimining asosiy qismi ko'p sonli katakchalar va oraliq ulovchi elementlardan tashkil topgan yoqilg'i elementi stakidir. Tadqiqotning dastlabki yondashuviga ko'ra, stakning samaradorligi butun energiya ishlab chiqarish tizimining ishonchliligi va xizmat muddatiga bevosita ta'sir ko'rsatadi.

SOFC stakining samaradorligini bitta raqam bilan ifodalab bo'lmaydi. Quvvat yuqori bo'lgani holda gaz germetikligi yetarli bo'lmasligi; elektr samaradorligi yuqori bo'lgani bilan termik siklik chidamlilik past bo'lishi mumkin. Shu sababli har tomonlama baholash quyidagi ikkita savolni talab qiladi:

1. Qaysi parametrlar baholashga kiritilishi kerak?
2. Ushbu parametrlarning har biri umumiy samaradorlik natijasiga qanchalik ta'sir ko'rsatishi lozim?

Ikkinchi savol ko'p mezonli qaror qabul qilish usullarida “mezonlarni vaznlash” deb ataladi. Bir mezonga yuqori vazn berilishi mazkur mezon bo'yicha ko'rsatkich yakuniy baholash balliga kuchliroq ta'sir qilishini anglatadi.

Tadqiqot hal qilishga qaratilgan asosiy metodologik muammo quyidagicha: Bir nechta baholovchi bir xil mezonlar uchun turlicha ahamiyatlilik vaznlarini belgilaganda, ushbu individual afzalliklarni adolatli, izchil va axborot mazmunini hisobga olgan yagona guruh vazniga qanday birlashtirish mumkin?

SOFC staki samaradorligining tarkibiy qismlari

PDF ning 4-sahifasidagi 1-rasm SOFC staki samaradorligini beshta asosiy guruhda ko'rsatadi:

Chizmaning o'ng tomonidagi stak sxemasi katod, elektrolit, anod, anod tayanchi va oraliq bog'lovchi qatlamlarni aks ettiradi. Yoqilg'i oqimi anod tomonida, havo oqimi esa katod tomonida harakatlanadi. Ushbu tuzilishda gaz germetikligi yoqilg'i va oksidlovchi oqimlarni belgilangan kanallarda tutib turish nuqtai nazaridan markaziy samaradorlik mezoni sifatida qaraladi.

Nima uchun ko'p mezonli qaror qabul qilish usuli zarur?

Ko'p mezonli qaror qabul qilish — bir nechta va ba'zan bir-biriga zid keluvchi mezonlarni birgalikda baholash imkonini beruvchi usullar oilasidir. Qaror qabul qilish jarayonida dastlab mezonlarning ahamiyatlilik vaznlari aniqlanadi; so'ngra muqobillarning mezonlar bo'yicha ballari ushbu vaznlar bilan birlashtirilishi mumkin.

SOFC sharoitida stak faqat eng yuqori quvvat bergani uchungina eng yaxshi deb hisoblanolmaydi. Agar uzoq muddatli chidamlilik, gaz germetikligi yoki termik sikl harakati zaif bo'lsa, yuqori boshlang'ich quvvat butun xizmat muddati davomidagi ustunlikni anglatmaydi. Vaznlash usuli ushbu turli xususiyatlar yagona kompleks baholashga qanday nisbatda qo'shilishini belgilab beradi.

Mezonlarni vaznlash usullarining toifalari

Tadqiqot vazn belgilash usullarini uchta umumiy toifada ko'rib chiqadi:

• Subyektiv usullar: Ekspertlar yoki qaror qabul qiluvchilarning shaxsiy afzalliklari asosida vazn hosil qiladi.
• Obyektiv usullar: Muqobillarga oid ma'lumotlarning o'zgaruvchanligi, axborot miqdori yoki mezonlararo korrelyatsiya asosida vazn yaratadi.
• Gibrid (birlashtirilgan) usullar: Subyektiv va obyektiv vaznlarni birgalikda qo'llaydi.

PDF dagi 1-jadval Delphi, AHP, ANP, DEMATEL, BWM, entropiya asosidagi vaznlash, PCA, CRITIC va turli chetlanishga asoslangan usullarning afzallik hamda cheklovlarini qiyoslaydi.

Analitik ierarxiya jarayoni (AHP)

AHP qaror maqsadini, mezonlar va muqobillarni ierarxik qatlamlarda tartiblaydi. Usul tushunarli va keng tarqalgan bo'lsa-da, juda ko'p sonli juftlik taqqoslashlarini talab qilishi mumkin; taqqoslashlar uchun mutanosiblik testi o'tkazilishi zarur va mezonlararo o'zaro ta'sirlar har doim ham to'liq aks ettirilmaydi.

PDF ning 5-sahifasidagi 2-rasm AHP ning maqsad, mezon va muqobillar qatlamlarini ko'rsatadi. Mezonlar va muqobillar soni ortgani sari qatlamlar orasidagi taqqoslash bog'lanishlari ham keskin ko'payadi.

Analitik tarmoq jarayoni (ANP) va DEMATEL

ANP bitta sathdagi mezonlar bir-biriga ta'sir ko'rsata oladigan murakkabroq tarmoq munosabatlarini ifodalay oladi. Bunga javoban modelni qurish va hisoblash jarayoni ancha qiyinlashadi.

DEMATEL esa mezonlar orasidagi sabab-oqibat aloqalari va o'zaro ta'sirlarni vizuallashtirishga qaratilgan. Biroq mezonlar orasida aniq o'zaro ta'sir bo'lmagan yoki mezonlar soni kam bo'lgan masalalarda mos kelmasligi mumkin.

Obyektiv vaznlash usullari

Entropiya orqali vaznlash mezon ma'lumotlarining qanchalik xilma-xil axborot tashishini baholaydi. Muqobillar o'rtasida yuqoriroq farqlanishni ta'minlovchi mezon yuqoriroq vazn olishi mumkin. Ammo bu yondashuv mezonning muhandislik nuqtai nazaridan mazmunini emas, balki ma'lumotlar taqsimotini asos qilib oladi.

PCA mezonlar orasidagi korrelyatsiyalardan foydalanib o'lchamni qisqartiradi; biroq olingan komponentlar dastlabki fizik mezonlar bilan bir xil bo'lmaydi. CRITIC esa ma'lumotlar dispersiyasi bilan birga mezonlararo ziddiyat yoki korrelyatsiyani ham hisobga oladi.

Tadqiqot nima uchun BWM ni tanladi?

Eng Yaxshi-Eng Yomon Usuli (Best-Worst Method) qaror qabul qiluvchi barcha mezon juftliklarini alohida taqqoslashi o'rniga ikkita maxsus taqqoslash vektoridan foydalanadi:

1. Eng yaxshi mezonning boshqa barcha mezonlarga nisbatan ahamiyati,
2. Boshqa barcha mezonlarning eng yomon mezonga nisbatan ahamiyati.

Ushbu tuzilma to'liq juftlik taqqoslash matritsasini qo'llovchi AHP ga qaraganda ancha kam sonli baholashni talab qiladi. Tadqiqot, shuningdek, BWM ning maxsus taqqoslash strukturasi yanada izchil va mutanosib natijalar bera olishini ta'kidlaydi.

Biroq klassik BWM bitta qaror qabul qiluvchining afzalliklarini vaznga aylantiradi. Haqiqiy muhandislik baholashlarida esa turli ekspertlarning fikrlari qo'llanilishi mumkin. Bu holda nafaqat mezonlar vaznini, balki ekspertlarning guruh natijasidagi ta'sir darajasini ham aniqlash talab etiladi.

Bayescha BWM ga bildirilgan tanqid

Tadqiqot guruhli qaror qabul qilish maqsadida avval ishlab chiqilgan Bayescha BWM juftlik taqqoslashlarini ko'phadli (multinomial) taqsimot bilan modellashtirishini qayd etadi. Mualliflar 1–9 ahamiyatlilik darajalari qaror qabul qiluvchilar tomonidan teng ehtimollik bilan va mustaqil tanlanmasligini ta'kidlab, bu taqsimot farazini tanqid qiladilar.

Bu maqolaning uslubiy asosidir. Shunga qaramay, tadqiqot Bayescha BWM bilan taklif etilgan entropiyaga asoslangan usulni bir xil ma'lumotlar asosida keng qamrovli aniqlik yoki prognoz taqqoslashidan o'tkazmagan. Demak, taklif etilgan usulning Bayescha BWM dan umumiy jihatdan ustunligi ushbu misol orqali to'g'ridan-to'g'ri isbotlanmagan.

Klassik BWM bosqichlari

Birinchi bosqich: Mezonlarni aniqlash

Qaror qabul qiluvchi baholashda qatnashadigan n ta mezonni belgilaydi:

\[ C = \{c_1,c_2,\ldots,c_n\} \]

Ikkinchi bosqich: Eng yaxshi va eng yomon mezonni tanlash

Qaror qabul qiluvchi eng muhim mezonni c_B, eng kam muhim mezonni esa c_W sifatida tanlaydi.

Uchinchi bosqich: Ikkita taqqoslash vektorini shakllantirish

Eng yaxshi mezonning boshqalarga ustunligi “Best-to-Others” vektori bilan ifodalanadi:

\[ A_B = (a_{B1},a_{B2},\ldots,a_{Bn}) \]

Boshqa mezonlarning eng yomon mezonga ustunligi esa “Others-to-Worst” vektoridir:

\[ A_W = (a_{1W},a_{2W},\ldots,a_{nW})^T \]

Taqqoslashlar 1 dan 9 gacha shkalada amalga oshiriladi:

• 1: Teng ahamiyatlilik,
• 9: Favqulodda darajada muhimroq.

To'rtinchi bosqich: Mezon vaznlarini hisoblash

Ideal holda vaznlar nisbati berilgan juftlik taqqoslashlariga mos kelishi kutiladi:

\[ \frac{w_B}{w_j}=a_{Bj} \]

\[ \frac{w_j}{w_W}=a_{jW} \]

Haqiqiy baholashlarda ushbu tengliklar to'liq bajarilmasligi mumkinligi sababli chetlanishni minimallashtiruvchi optimallashtirish masalasi yechiladi. Tadqiqot amaliyotida qo'llanilgan chiziqli BWM modeli quyidagicha:

\[ \min \xi^L \]

\[ |w_B-a_{Bj}w_j|\leq \xi^L,\quad j=1,\ldots,n \]

\[ |w_j-a_{jW}w_W|\leq \xi^L,\quad j=1,\ldots,n \]

\[ \sum_{j=1}^{n}w_j=1 \]

\[ w_j\geq0 \]

• w_B: Eng yaxshi mezon vazni,
• w_W: Eng yomon mezon vazni,
• w_j: j-mezonning vazni,
• ξ^L: Taqqoslashlar bilan vaznlar orasidagi maksimal chetlanishning optimallashtirilgan qiymatidir.

ξ^L nolga yaqinlashgani sari baholashlarning ichki mutanosibligi yuqori deb hisoblanadi.

Mutanosiblik koeffitsiyenti (CR)

Klassik BWM da mutanosiblik nisbati quyidagicha aniqlanadi:

\[ CR=\frac{\xi^*}{CI} \]

• ξ*: Optimallashtirishdan olingan nomutanosiblik qiymati,
• CI: Eng yaxshi va eng yomon mezon orasidagi taqqoslash qiymatiga bog'liq mutanosiblik indeksidir.

PDF dagi 2-jadvalda taqqoslash qiymati 1 dan 9 gacha ko'tarilganda CI qiymatlari mos ravishda 0,00; 0,44; 1,00; 1,63; 2,30; 3,00; 3,73; 4,47 va 5,23 deb berilgan. CR nolga yaqin bo'lsa, taqqoslashlar shunchalik izchil hisoblanadi.

Ko'paytuvchi (multiplicative) BWM

Tadqiqot klassik va chiziqli modellar bilan birga taqqoslash qiymatlarining logarifmlaridan foydalanuvchi ko'paytuvchi BWM ga ham to'xtalib o'tadi. Optimallashtirishda logarifmik vaznlar topilgach, dastlabki mezon vaznlari eksponensial o'zgartirish va normallashtirish orqali olinadi:

\[ w_i=\frac{\exp(v_i)}{\sum_{j=1}^{n}\exp(v_j)} \]

Taklif etilgan entropiyaga asoslangan guruh yondashuvining birinchi bosqichida klassik, chiziqli yoki ko'paytuvchi BWM ning istalgan biridan foydalanish mumkin. SOFC amaliy misolida chiziqli model tanlangan.

Entropiyaga asoslangan guruhli BWM tuzilishi

Tavsiya etilgan usul uchta asosiy bosqichdan iborat:

1. Har bir qaror qabul qiluvchining shaxsiy mezon vaznlarini BWM orqali hisoblash,
2. Har bir qaror qabul qiluvchining guruh ichidagi ahamiyatlilik vaznini hisoblash,
3. Shaxsiy mezon vaznlarini nisbiy entropiyaga asoslangan iterativ model bilan birlashtirish.

Qaror qabul qiluvchining chetlanish vazni

k-qaror qabul qiluvchining shaxsiy vaznlari bilan d-iteratsiyadagi guruh vaznlari orasidagi umumiy kvadratik chetlanish quyidagicha hisoblanadi:

\[ R_k^d=\sum_{j=1}^{n}(W_j^d-W_j^k)^2 \]

• W_j^d: d-iteratsiyadagi guruh vazni,
• W_j^k: k-baholovchi bergan shaxsiy vazn,
• R_k^d: Shaxsiy qaror bilan guruh natijasi orasidagi umumiy chetlanish.

Chetlanish ortgan sari qaror qabul qiluvchining chetlanishga asoslangan vazni kamayadi. Normallashtirilgan chetlanish vazni:

\[ r_k^d=\frac{1/R_k^d}{\sum_{k=1}^{m}(1/R_k^d)} \]

shaklida aniqlangan. Shu tariqa, guruh natijasiga yaqinroq bo'lgan baholashga yuqoriroq chetlanish vazni beriladi.

Qaror qabul qiluvchining entropiya vazni

Entropiya komponenti qaror qabul qiluvchining mezonlar bo'yicha afzalliklari taqsimotidagi axborot hajmini ifodalash uchun qo'llaniladi. PDF da baholovchining entropiyasi shaxsiy vaznlarning guruh vaznlariga nisbatlarining normallashtirilgan taqsimoti orqali shakllantiriladi.

Normallashtirilgan entropiya qiymati umumiy holda:

\[ s_k^d=\frac{E_k^d}{E_k^{\max}}=\frac{E_k^d}{\log_2 n} \]

ko'rinishida yoziladi. So'ngra entropiya vazni:

\[ e_k^d=\frac{1-s_k^d}{m-\sum_{k=1}^{m}s_k^d} \]

orqali hisoblanadi.

• E_k^d: Qaror qabul qiluvchining tegishli iteratsiyadagi entropiyasi,
• n: Mezonlar soni,
• m: Qaror qabul qiluvchilar soni,
• s_k^d: Normallashtirilgan entropiya,
• e_k^d: Entropiyaga asoslangan qaror qabul qiluvchi vaznidir.

Tadqiqot izohiga ko'ra, mezonlar o'rtasida kamroq farqlanuvchi, bir-biriga juda yaqin afzalliklar yuqori tartibsizlik yoki entropiyani bildiradi. Entropiya vazni qaror qabul qiluvchining afzalliklar taqsimoti guruh uchun qanchalik aniq va farqlovchi axborot berishini inobatga oladi.

Yakuniy qaror qabul qiluvchi vazni

Chetlanish va entropiya vaznlari chiziqli ravishda birlashtiriladi:

\[ U_k^d=\alpha r_k^d+\beta e_k^d \]

SOFC amaliyotida:

\[ \alpha=0{,}6 \]

\[ \beta=0{,}4 \]

tanlangan. Shunday qilib, qaror qabul qiluvchi vaznining %60 i guruh natijasiga yaqinlik, %40 i esa entropiya komponenti orqali belgilanadi.

Tadqiqot ushbu koeffitsiyentlar qaror qabul qiluvchilar tomonidan masalaning xususiyatlariga qarab tanlanishi mumkinligini aytadi. Biroq α = 0,6 va β = 0,4 tanlovi nima sababdan boshqa kombinatsiyalardan afzal ekanligi nazariy yoki eksperimental optimallashtirish bilan isbotlanmagan.

Shaxsiy vaznlarni guruh vazniga birlashtirish

Qaror qabul qiluvchilarning mezon vaznlari ularning ahamiyatlilik darajalari darajaga ko'tarilgan vaznli geometrik birlashtirish orqali hisoblanadi:

\[ W_j^d= \frac{\prod_{k=1}^{m}(W_j^k)^{U_k^d}} {\sum_{j=1}^{n}\prod_{k=1}^{m}(W_j^k)^{U_k^d}} \]

Ushbu formulada har bir baholovchining shaxsiy mezon vazni uning guruhdagi ahamiyatlilik darajasi darajasida ta'sir ko'rsatadi. Maxrajdagi yig'indi barcha mezon vaznlari yig'indisi birga teng bo'lishini ta'minlaydi.

Iteratsiyani to'xtatish

Qaror qabul qiluvchilar vaznlari guruh natijasiga, guruh natijasi esa baholovchilar vaznlariga bog'liq bo'lgani sababli hisoblash iterativ tarzda bajariladi. Ketma-ket ikkita iteratsiyadagi guruh vaznlari yetarlicha yaqinlashganda hisoblash to'xtatiladi:

\[ \sqrt{\sum_{j=1}^{n}(W_j^d-W_j^{d-1})^2}<\varepsilon \]

SOFC misolida to'xtash mezoni:

\[ \varepsilon=0{,}001 \]

qilib tanlangan.

PDF ning 22-sahifasidagi 6-rasm algoritm blok-sxemasini ko'rsatadi. Dastlab shaxsiy mezon vaznlari va barcha baholovchilar uchun boshlang'ich teng vaznlar olinadi. Guruh vaznlari va ekspertlar ahamiyati qayta hisoblanadi; yaqinlashuv sharti bajarilmasa, jarayon oldingi guruh natijasiga qaytib takrorlanadi.

SOFC amaliyotida qaysi mezonlar qo'llanilgan?

Tadqiqotning amaliy misolida sakkizta mezon tanlangan:

1-rasmda keltirilgan ichki riforming samaradorligi, bosimlar farqi, ruxsat etilgan ishchi bosim va elektr izolyatsiyasi kabi ba'zi ko'rsatkichlar amaliy misoldagi sakkiz mezonga kiritilmagan. Tadqiqot ushbu sakkiz mezon qaysi tizimli saralash jarayoni orqali ajratib olinganini batafsil tushuntirmaydi.

Besh baholovchining eng yaxshi va eng yomon mezon tanlovlari

Barcha baholovchilar ishga tushirish vaqtini eng kam muhim mezon sifatida bir ovozdan tanladilar. Eng yaxshi mezon bo'yicha esa uch xil qarash paydo bo'ldi: ikki baholovchi quvvatni, bittasi ochiq zanjir kuchlanishini va ikkitasi gaz germetikligini tanladi.

Juftlik taqqoslash ma'lumotlari

PDF ning 24-sahifasidagi 4-jadval har bir baholovchi tanlagan eng yaxshi mezonning boshqalarga nisbatan ustunligini, 5-jadval esa boshqa mezonlarning eng yomon deb tanlangan ishga tushirish vaqtiga nisbatan ustunligini ko'rsatadi.

Masalan, birinchi baholovchi quvvatni eng yaxshi deb tanlab, uni ishga tushirish vaqtidan to'qqiz baravar muhim deb baholagan. To'rtinchi baholovchi gaz germetikligini eng yaxshi deb tanlab, uni ishga tushirish vaqtidan yetti baravar muhim deb ko'rsatgan.

Ushbu qiymatlar fizik o'lchovlar emas, balki BWM ning subyektiv 1–9 ballik shkalasidagi baholardir.

Har bir baholovchining shaxsiy vaznlari

Dastlabki ikki baholovchining quvvat vaznlari mos ravishda %29,26 va %32,61 bo'ldi. Uchinchi baholovchi ochiq zanjir kuchlanishiga %24,65; to'rtinchi va beshinchi baholovchilar esa gaz germetikligiga mos ravishda %24,46 va %29,24 vazn berdilar.

Ishga tushirish vaqti barcha baholashlarda taxminan %4,4–%5,5 oralig'ida qoldi. Bu eng yomon mezon tanlovidagi to'liq yakdillik shaxsiy vaznlarga ham aks etganini ko'rsatadi.

Qaror qabul qiluvchilarning yakuniy ahamiyatlilik vaznlari

To'rtinchi baholovchi bir o'zi taxminan %46 vazn oldi. Binobarin, yakuniy guruh natijasi besh ekspertning teng vaznli oddiy o'rtachasidan sezilarli darajada farq qildi.

To'rtinchi baholovchi gaz germetikligini eng yaxshi mezon qilib tanlagani va guruh vaznining deyarli yarmini tashkil etgani sababli gaz germetikligi yakuniy ro'yxatda birinchi o'ringa chiqdi. Usul nuqtai nazaridan bu xatolik emas; algoritm guruh natijasiga yaqinlik va entropiya ko'rsatkichlari bo'yicha ayrim baholovchilarga yuqoriroq ta'sir berish uchun loyihalashtirilgan.

Shunga qaramay, bitta baholovchida %46 lik konsentratsiya yuzaga kelishi uning natijaga ta'sirini alohida tahlil qilishni talab etadi. PDF to'rtinchi baholovchining nima sababdan boshqalardan ko'ra ishonchliroq yoki bilimliroq ekanini tarjimayi hol yoki mustaqil malaka ma'lumotlari bilan asoslamaydi. Vazn to'liq matematik tanlov mutanosibligidan keltirib chiqarilgan.

SOFC mezonlarining yakuniy birlashtirilgan vaznlari

PDF ning 29-sahifasidagi 7-rasm yakuniy vaznlarni halqasimon diagrammada ko'rsatadi. Eng katta uchta ulush gaz germetikligi, quvvat va ochiq zanjir kuchlanishiga to'g'ri keladi. Ushbu uchta mezon birgalikda jami vaznning:

\[ 22{,}42+20{,}62+17{,}09=60{,}13\% \]

qismini tashkil etadi. Boshqacha aytganda, modeldagi umumiy baholash ta'sirining taxminan beshdan uch qismi mazkur uch mezon atrofida to'plangan.

Ikkita chidamlilik mezonining umumiy vazni:

\[ 10{,}65+9{,}18=19{,}83\% \]

bo'lgani holda, elektr samaradorligi va yoqilg'idan foydalanish yig'indisi:

\[ 8{,}27+6{,}74=15{,}01\% \]

deb hisoblangan.

Gaz germetikligining birinchi o'ringa chiqishi nimani anglatadi?

Ushbu natija tadqiqotda qatnashgan baholovchilarning qaror qabul qilish tuzilishida gaz germetikligi qolgan yetti mezondan yuqoriroq umumiy ahamiyatga ega bo'lganini ko'rsatadi. Bu natija:

• Gaz germetikligi barcha SOFC amaliyotlarida har qanday sharoitda %22,42 ahamiyatga egaligini,
• Quvvat yoki chidamlilik ikkinchi darajali ekanini,
• Ishga tushirish vaqti amalda mutlaqo ahamiyatsizligini

anglatmaydi.

Vaznlar aynan shu besh baholovchining sakkiz mezon bo'yicha bergan taqqoslashlari hamda α = 0,6 va β = 0,4 uslubiy parametrlarining mahsulidir. Qo'llash maqsadi, SOFC turi, yoqilg'i, ish harorati yoki vazifa profili o'zgarsa, ekspertlarning qaror afzalliklari va natijaviy vaznlar ham o'zgarishi mumkin.

ICC mutanosiblik tekshiruvi

Tadqiqot besh baholovchining shaxsiy vaznlari bilan yakuniy birlashtirilgan vaznlarning o'zaro mosligini sinflararo korrelyatsiya koeffitsiyenti (ICC) yordamida baholagan.

Tadqiqot ICC qiymati 0,75 dan yuqori bo'lishini yuqori mutanosiblik deb baholaydi. O'rtacha o'lchov ICC ning 0,949 bo'lishi besh baholovchining umumiy o'rtachasi bilan yakuniy vaznlar tuzilishi o'rtasida kuchli uyg'unlik mavjudligini ko'rsatadi.

ICC ning yuqori bo'lishi mezon vaznlarining real SOFC samaradorligini to'g'ri bashorat qilishini bir o'zi isbotlamaydi. ICC bu yerda faqat baholovchilararo vazn tuzilishining o'xshashligini o'lchaydi; tashqi haqiqiylikni yoki real stak nosozliklarini oldindan aytib berish aniqligini o'lchamaydi.

Barqarorlik va sezgirlik tahlili

Besh xil keng qamrovli baholash testidagi mezon vaznlari PDF ning 31-sahifasidagi 8-rasmda beshta gorizontal ustunli grafikda ko'rsatilgan.

Dastlabki uchta testda:

• Gaz germetikligi,
• Ochiq zanjir kuchlanishi,
• Quvvat

dastlabki uch o'rinda qolgan. To'rtinchi va beshinchi testlarda ochiq zanjir kuchlanishi to'rtinchi o'ringa tushib, termik siklik chidamlilik kuchli uchlikka ko'tarilgan.

Elektr samaradorligi, yoqilg'idan foydalanish va ishga tushirish vaqti barcha testlarda oxirgi uch o'rinni egallagan. Tadqiqotchilar ushbu umumiy reyting barqarorligini usulning barqarorlik tasdig'i deb hisoblaydilar.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Klassik BWM ni bir nechta qaror qabul qiluvchiga kengaytirish uchun aniq iterativ algoritm taklif etilgan.
• Baholovchilar avtomatik ravishda teng vaznli deb hisoblanmagan.
• Guruh natijasiga yaqinlik bilan afzalliklar taqsimotining axborot miqdori alohida komponentlar sifatida qaralgan.
• Baholovchilar vaznlari va mezon vaznlari bir-biriga bog'liq holda yaqinlashguncha qayta hisoblanadi.
• Barcha asosiy formulalar va algoritm bosqichlari to'liq keltirilgan.
• Besh baholovchining barcha shaxsiy taqqoslashlari va vaznlari jadvallarda ochiq berilgan.
• ICC yordamida guruh ichidagi mutanosiblik miqdoriy jihatdan tekshirilgan.
• Usul faqat SOFC ga xos bo'lmagan umumiy ko'p mezonli guruh qarorlarini qabul qilish tuzilishiga ega.

Tadqiqotning cheklovlari

• Tadqiqot taqrizdan o'tmagan preprint hisoblanadi.
• Yuklangan PDF da mualliflar va tashkilotlar ko'rsatilgan sarlavha sahifasi mavjud emas.
• Faqat besh nafar baholovchi ishtirok etgan.
• Baholovchilarning shaxsi, SOFC bo'yicha tajribasi va saralab olinish usullari ochiqlanmagan.
• Baholovchilar qarorlarni bir-biridan mustaqil qabul qilgani to'g'ridan-to'g'ri tekshirilmagan.
• Sakkiz mezonni tanlab olish metodologiyasi batafsil berilmagan.
• Usul real SOFC staklarining o'lchangan amaliy ma'lumotlari bilan sinab ko'rilmagan.
• Bir nechta real stak muqobillari taqqoslanmagan yoki eng yaxshi stak tanlab berilmagan.
• α = 0,6 va β = 0,4 koeffitsiyentlarining tanlanishi batafsil asoslanmagan.
• To'rtinchi baholovchining %45,95 vazn olishi natijada kuchli konsentratsiyani yuzaga keltirgan.
• Guruh ko'pchiligidan farq qiluvchi, ammo ilmiy jihatdan to'g'ri bo'lishi mumkin bo'lgan mutaxassis fikri past chetlanish vazni olishi mumkin.
• Taklif etilgan usul Bayescha BWM yoki boshqa guruh BWM usullari bilan ayni ma'lumotlar bazasida to'liq qiyoslanmagan.

Tadqiqot nimani tasdiqlaydi?

• BWM orqali olingan bir nechta shaxsiy mezon vaznlari entropiya va chetlanish komponentlari bilan iterativ birlashtirilishi mumkin.
• Qaror qabul qiluvchilarga turlicha ahamiyatlilik vaznlari yuklanishi mumkin.
• Namunaviy ma'lumotlar to'plamida algoritm muvaffaqiyatli yaqinlashgan va yakuniy mezon vaznlarini hosil qilgan.
• Besh baholovchining shaxsiy qarorlari yakuniy guruh natijasi bilan yuqori ICC mutanosibligiga ega bo'ldi.
• O'rganilgan namunada gaz germetikligi eng yuqori, ishga tushirish vaqti esa eng past vaznni oldi.
• Gaz germetikligi, quvvat va ochiq zanjir kuchlanishi jami vaznlarning taxminan %60 ini tashkil etdi.

Tadqiqot nimani isbotlamaydi?

• Gaz germetikligi barcha SOFC staklarida universal tarzda %22,42 ahamiyatga ega ekanini isbotlamaydi.
• Ishga tushirish vaqti barcha sohalarda eng keraksiz mezon ekanini ko'rsatmaydi.
• Taklif etilgan usul mavjud barcha guruh qarorlari usullaridan ustun ekanini ko'rsatmaydi.
• Haqiqiy SOFC stakining kompleks samaradorlik bali hisoblab chiqilmagan.
• Turli ishlab chiqaruvchilarning SOFC staklari o'zaro taqqoslanmagan.
• To'rtinchi baholovchi texnik jihatdan boshqalardan bilimdonroq ekani isbotlanmagan.

Tadqiqotning metodologiyasi va natijalari

Metodologik tuzilishning texnik qisqartmasi

Mezon vaznlarining texnik xulosasi

Baholovchilar vaznlarining texnik xulosasi

Manba va metodologiya bo'yicha izoh

To'liq asl sarlavha: An entropy-based best-worst method to synthetic evaluation the performance of the solid oxide fuel cell stacks: Multi-criteria decision making approach

Rasmiy SSRN yozuvidagi mualliflar: Yun Luo; Xinyuan Yang; Xuqian Chen; Wenchun Jiang; Qian Zhang.

PDF dagi mualliflik ma'lumoti: Yuklangan PDF sahifalarida mualliflar va tashkilotlar ko'rsatilmagan. Mualliflar ro'yxati rasmiy SSRN bibliografik yozuvidan tasdiqlangan.

Aloqa muallifi: Yun Luo (SSRN da “Contact Author” sifatida ko'rsatilgan).

Tashkiliy mansublik: Qian Zhang: Qingdao University of Technology, Qingdao 266033, Xitoy. Qolgan mualliflar uchun rasmiy SSRN yozuvida tashkilot ko'rsatilmagan.

DOI: 10.2139/ssrn.6946094

Nashr platformasi: SSRN

E'lon qilingan sana: 15-iyun 2026-yil

Sahifalar soni: 38

Taqriz holati: Tadqiqot taqrizdan o'tmagan preprintdir. Sahifalarda “Preprint not peer reviewed” eslatmasi mavjud.

Rasmiy havola:SSRN tadqiqot sahifasi

Ushbu o'zbekcha maqola yuklangan 38 sahifalik preprintning matni, formulalari, jadvallari, sxemalari va vazn grafiklari asosida tayyorlandi. PDF dan tashqari yangi da'volar qo'shilmadi.

Ushbu tadqiqot taqrizdan o'tmagan preprint hisoblanadi; natijalar mazkur cheklovlar hisobga olingan holda o'qilishi lozim.