Narrativ psixoterapiya, insonning hayot hikoyalarini terapevt bilan birgalikda ko‘rib chiqib, o‘tmishdagi tajribalar, his-tuyg‘ular, fikrlar, munosabatlar va o‘zlik idroki qanday ma’nolantirilishini o‘rganuvchi psixoterapevtik yondashuvlarning umumiy nomidir. Ushbu narrativ sharh psixozni boshdan kechirayotgan odamlarda hayot hikoyasi va narrativ identiklikka oid 2020–2026 davridagi zamonaviy tadqiqotlarni baholaydi hamda hayot narrativlaridan ochiq foydalanadigan psixoterapiya yondashuvlarini birlashtiradi. Sharhga ko‘ra, ayrim psixoz namunalarida hayot narrativlari ko‘proq parchalangan, kamroq murakkab, yaxlitligi pastroq yoki asosan kasallik identikligiga yo‘naltirilgan bo‘lishi mumkin. Narrativga yo‘naltirilgan terapiyalar esa insonning tajribalarini kengroq hayot hikoyasi doirasida ko‘rib chiqishiga, o‘zligining turli jihatlarini qayta kashf etishiga, ma’no yaratishiga va shaxsiy tiklanishni o‘z maqsadlari asosida shakllantirishiga yordam berishi mumkin bo‘lgan yo‘llarni taklif etadi.

Sharhga 33 tadqiqot tanlangan. Ulardan 10 tasi narrativlar va narrativ identiklik haqidagi nazariy, empirik yoki sharh tadqiqotlari; 23 tasi esa psixoterapiya tadqiqotlaridir. Psixoterapiya tadqiqotlarida to‘rtta asosiy yondashuv oilasi ajralib turadi: Metacognitive Reflection and Insight Therapy (MERIT), travmaga asoslangan narrativ yondashuvlar, o‘z-o‘zini tamg‘alash va kasallik identikligini nishonga oluvchi terapiyalar hamda san’at va ijodiy terapiya yondashuvlari.

Eng keng dalillar bazasi MERIT uchun mavjud. Shu bilan birga, trauma-focused cognitive-behavioral therapy for psychosis (TF-CBTp), Narrative Exposure Therapy (NET), Narrative Enhancement and Cognitive Therapy (NECT), Self-Concept and Engagement in Life (SELF), narrativ san’at terapiyasi va she’riyatga asoslangan tadqiqotlar ham insonning hayot hikoyasini qayta ma’nolantirish, o‘zlik idrokini kengaytirish yoki tiklanish jarayonida ma’no va o‘z samaradorligini rivojlantirish jihatidan umidli natijalarni ko‘rsatadi.

Biroq tadqiqot meta-tahlil emas va bu terapiyalarning umumiy ta’sir kattaligini hisoblamaydi. Tadqiqotlarning muhim qismi kichik pilot, amalga oshirish imkoniyati, holat yoki sifat tadqiqotlaridir; bundan tashqari, adabiyot MERIT foydasiga sezilarli darajada nomutanosib. Shuning uchun mavjud natijalar narrativ psixoterapiyalar psixozda istiqbolli va rivojlantirishga arziydigan soha ekanini ko‘rsatadi; bu barcha yondashuvlar bir xil dalil darajasiga ega yoki barcha odamlar uchun isbotlangan davolash usullari degani emas.

Narrativ Identiklik Nima?

Narrativ identiklik (narrative identity), insonning o‘tmish tajribalarini talqin qilib, ularni bugun kimligi va kelajakda kim bo‘lishi mumkinligi bilan bog‘laydigan, hayotiga uzluksizlik, maqsad va ma’no beradigan rivojlanib boruvchi shaxsiy hikoyadir.

Odamlar hayotini faqat bir-biridan mustaqil voqealar yig‘indisi sifatida boshdan kechirmaydi. Ular o‘tmishda sodir bo‘lganlarni talqin qiladi, ayrim voqealarni boshqalaridan muhimroq deb biladi, munosabatlar va rollar o‘rtasida bog‘lanishlar yaratadi hamda kelajakka oid imkoniyatlarni shakllantiradi. Bu jarayon insonning o‘zini va dunyodagi o‘rnini ma’nolantirishiga yordam beradi.

Narrativlar o‘zgarmas emas. Yangi tajribalar, munosabatlar, yo‘qotishlar, yutuqlar va psixologik o‘zgarishlar insonning o‘tmishni qayta talqin qilishiga va kelajak haqidagi kutishlarini o‘zgartirishiga olib kelishi mumkin.

Psixoz hayot hikoyasiga qanday ta’sir qilishi mumkin?

Sharhda ko‘rib chiqilgan adabiyot ayrim psixozni boshdan kechirayotgan odamlarning hayot hikoyalarida:

• yaxlitlikning pastroq bo‘lishi,
• narrativ murakkablikning pastroq bo‘lishi,
• voqealarni bir-biriga bog‘lashda qiyinchilik,
• ijtimoiy bog‘liqlik va sheriklik mavzularining kamroq bo‘lishi,
• agentlik hissining pastroq bo‘lishi,
• kasallik yoki iztirob atrofida jamlangan identiklik,
• o‘zgarayotgan tajribalarga qaramay moslashuvchanlashishda qiynaladigan narrativlar

kabi xususiyatlar bo‘lishi mumkinligini bildiradi.

Bu natijalar psixozni boshdan kechirayotgan barcha odamlar bir xil turdagi hayot hikoyasiga ega degani emas. Manba psixoz tajribalari turli odamlarda hayot narrativlariga turlicha ta’sir qilishi mumkinligini va terapiya ham shunga mos ravishda individuallashtirilishi kerakligini ta’kidlaydi.

Parchalanish nimani anglatadi?

Sharhning nazariy tayanchlaridan biri parchalanish (fragmentation) tushunchasidir. Bu yerda parchalanish insonning tajriba, fikr, his-tuyg‘u, munosabat va o‘zlik haqidagi ma’lumotlarni o‘zi to‘g‘risidagi yanada yaxlit va murakkab tushuncha doirasida birlashtirishda qiynalishini anglatadi.

Bunday holatda inson hayotining turli qismlarini bir-biridan uzilgan holda boshdan kechirishi yoki o‘zini bitta identiklik pozitsiyasi orqali ta’riflay boshlashi mumkin.

Masalan, inson o‘zini asosan faqat “bemor” yoki “psixiatriya bemori” roli orqali anglatishi ish, do‘stlik, oila, ijodkorlik, qadriyatlar, ko‘nikmalar va kelajak maqsadlari kabi o‘zlikning boshqa jihatlari orqa planga surilishiga olib kelishi mumkin.

Kasallik identikligi bilan insonning butun shaxsi bir xil narsa emas

Sharh psixoz inson hayot hikoyasining muhim qismi bo‘lishi mumkinligini, biroq insonning butun identikligi faqat psixozdan iborat emasligini ta’kidlaydigan yondashuvlarni ilgari suradi.

Tiklanish jarayonida maqsad psixoz tajribasini albatta hayot hikoyasidan chiqarib tashlash emas. Ayrim odamlar bu tajribani o‘zligining mazmunli qismi sifatida birlashtirishi, boshqalari esa kechgan voqealarning ayrim qismlarini hech qachon to‘liq tushuntirib bo‘lmasligini qabul qilishi mumkin.

Muhimi, inson bitta tor kasallik hikoyasiga qamalib qolish o‘rniga o‘zi haqida xilma-xilroq va shaxsan mazmunli pozitsiyalarni rivojlantira olishi.

Birinchi shaxsdagi tiklanish narrativlari nimani ko‘rsatadi?

Sharhda ko‘rib chiqilgan sifat tadqiqotlari psixozni boshdan kechirayotgan odamlarning o‘z ifodalarida tiklanish ko‘pincha identiklik va ma’noni qayta qurish bilan bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.

Bu narrativlarda:

• dunyo haqidagi tushunchani qayta qurish,
• boshqalarga ishonchni qayta rivojlantirish,
• o‘zini qabul qilish,
• psixoz tajribasiga ma’no berish,
• ish yoki ijodiy faoliyat kabi rollarni egallash,
• shaxsiy nazorat va agentlikni rivojlantirish,
• kelajak sari yana harakatlana olish

kabi mavzular qayd etilgan.

Shuning uchun shaxsiy tiklanish faqat simptomlarning kamayishi bilan teng emas. Insonning o‘zi haqida nima deb o‘ylashi, hayotini qanday hikoya qilishi va kelajakda qaysi imkoniyatlarni mumkin deb ko‘rishi ham tiklanishning muhim tarkibiy qismlari bo‘lishi mumkin.

Narrativ Psixoterapiya Psixozda Nimani O‘zgartirishni Maqsad Qiladi?

Narrativga yo‘naltirilgan psixoterapiyalar asosan insonning hayot tajribalarini yaxlitroq o‘ylashiga, o‘zlikning turli jihatlarini kashf etishiga, boshdan kechirilganlarga yangi ma’nolar bera olishiga va o‘tmish bilan kelajakni kengroq shaxsiy narrativ doirasida bog‘lashiga yordam berishni maqsad qiladi; maqsad faqat simptom mazmunini muhokama qilish emas.

Terapiya insonning hayot hikoyasini “qayta yozish” deganimi?

“Qayta yozish” iborasi o‘tmishni o‘zgartirish yoki haqiqiy voqealarni inkor qilish degani emas.

Narrativ psixoterapiyada o‘zgarishi mumkin bo‘lgan narsa insonning voqealar o‘rtasidagi munosabatlarni qanday ko‘rishi, o‘zini bu voqealar ichida qanday joylashtirishi va tajribalaridan qanday ma’nolar chiqarishidir.

Masalan, inson hayot hikoyasini faqat muvaffaqiyatsizlik, kasallik yoki yo‘qotish orqali aytsa, terapiya ilgari orqa planda qolgan bardoshlilik, munosabatlar, ish rollari, ko‘nikmalar, tanlovlar yoki kelajak istaklarini ham narrativga kiritishga yordam berishi mumkin.

Psixoterapiyada umumiy ma’no yaratish

Narrativ yondashuvda ma’no faqat terapevt bemorga beradigan izoh emas.

Terapevt va inson hayot tajribalarini birgalikda ko‘rib chiqadi. Fikrlar, his-tuyg‘ular, munosabatlar va turli davrlardagi tajribalar o‘rtasidagi bog‘lanishlar o‘rganiladi.

Manba bu o‘zaro ta’sirni ayniqsa:

• hamkorlik,
• terapevtik munosabat,
• xavfsiz ifoda makoni,
• hissiy tadqiq,
• insonning o‘z terapiyasiga yo‘nalish bera olishi

orqali muhokama qiladi.

MERIT Nima?

Metacognitive Reflection and Insight Therapy (MERIT), psixozni boshdan kechirayotgan odamlar uchun ishlab chiqilgan; inson hayot hikoyalarini gapirib, o‘zi va boshqalar haqidagi ma’lumotlarni yanada murakkab va yaxlit tarzda birlashtirish qobiliyatini rivojlantirishni maqsad qiladigan, metakognitiv yo‘naltirilgan integrativ psixoterapiyadir.

Sharhda eng ko‘p tadqiqot MERIT bo‘yicha topilgan.

MERITning har bir seansda hisobga olinadigan sakkizta asosiy elementi bor va terapiya ayniqsa:

• intersubyektivlikni,
• shaxsiy agentlikni,
• o‘z-o‘zini aks ettirishni,
• insonning hayot hikoyalarini aytishini,
• o‘zi va boshqalar haqidagi ma’lumotlarni integratsiya qilishini

qo‘llab-quvvatlashni maqsad qiladi.

MERITning muhim xususiyati shundaki, terapevt insonga tashqaridan tayyor hayot izohini berish o‘rniga, hayot hikoyalari insonning o‘zi tomonidan ochib berilishi va birgalikda o‘ylab ko‘rilishiga urg‘u beradi.

MERIT tadqiqotlari nimani ko‘rsatadi?

Sharhda ko‘rib chiqilgan yaqin davr tadqiqotlarida MERIT bilan bog‘liq ravishda:

• metakognitsiyada yaxshilanish,
• ayrim simptomlarda yaxshilanish,
• subyektiv farovonlik,
• o‘zlik tajribasi va o‘zini anglash,
• qiyinchiliklarni boshqarish qobiliyati,
• shaxsiy avtonomiya,
• subyektiv tiklanish

kabi natijalar qayd etilgan.

Bular bir xil tadqiqotda va bir xil kuch bilan ko‘rsatilgan yagona “MERIT ta’siri” emasligini unutmaslik kerak. Natijalar turli tadqiqot dizaynlaridan keladi.

Hayot tilidagi o‘zgarishlar

MERITdan keyin hayot narrativlarining lingvistik xususiyatlarini o‘rgangan tadqiqot terapiya jarayonida ayrim e’tiborga molik o‘zgarishlarni qayd etgan.

Ular orasida:

• birinchi shaxs ko‘plik ifodalarining faolroq va markaziyroq bo‘lishi,
• o‘tmishga ko‘proq yo‘naltirilgan bayondan bugun va kelajakka ko‘proq yo‘nalish,
• idrok jarayonlarini tasvirlovchi so‘zlarning ko‘payishi,
• kognitiv jarayonlarni ifodalovchi so‘zlarning ko‘payishi

bor.

Mualliflar bu o‘zgarishlarni inson agentligi va terapevtik hamkorlikning narrativdagi mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichlari sifatida muhokama qilgan. Biroq bu lingvistik ko‘rsatkichlar o‘z-o‘zidan tiklanishning bevosita o‘lchovi emas.

His-tuyg‘ularni ayta olish nima uchun muhim bo‘lishi mumkin?

Boshqa bir MERIT tadqiqotida hayot hikoyalaridagi kuchliroq hissiy tajriba, ifoda va tartibga solish seansdan keyingi yaxshiroq subyektiv farovonlik bilan bog‘liq topilgan.

Manbaning talqiniga ko‘ra, his-tuyg‘ularning hukm qilmaydigan va intersubyektiv jihatdan xavfsiz muhitda boshdan kechirilishi insonning o‘ylashi va yangi ma’nolarni rivojlantirishini osonlashtirishi mumkin.

Bu bog‘liqlik narrativ psixoterapiyada his-tuyg‘u faqat aytiladigan mazmun emas, balki narrativ o‘zgarishini qo‘llab-quvvatlaydigan jarayonlardan biri bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

MERIT turli muhitlarga moslashtirilishi mumkinmi?

Sharhda MERITning:

• guruh formati,
• psixiatriya statsionar bo‘limlari,
• onlayn/masofaviy terapiya,
• real hayotdagi ijtimoiy o‘zaro ta’sirlardan misollar ishlatadigan individuallashtirilgan amaliyotlar

uchun moslashtirilishi baholangan tadqiqotlar keltirilgan.

Bu tadqiqotlar amalga oshirish imkoniyati va maqbullik bo‘yicha ijobiy signallar beradi; biroq har bir moslashtirish uchun dalil darajasi bir xil emas.

Travmaga asoslangan narrativ psixoterapiyalar

Psixozni boshdan kechirayotgan odamlarda travma va PTSD tez-tez uchrashi mumkin bo‘lsa-da, tarixan bu odamlar travmaga yo‘naltirilgan psixoterapiya tadqiqotlaridan ko‘pincha chetlatilgan.

Sharh bu sohadagi tadqiqotlar so‘nggi yillarda kengaya boshlaganini ko‘rsatadi.

TF-CBTp

Trauma-Focused Cognitive Behavioral Therapy for Psychosis (TF-CBTp), travmaga yo‘naltirilgan kognitiv-xulqiy texnikalar bilan psixoz uchun kognitiv-xulqiy terapiya komponentlarini birlashtiradigan yondashuvdir.

Narrativ nuqtayi nazardan davolashda “memory work” muhim komponentdir. Travmatik xotiralar faqat alohida voqealar sifatida ko‘rilmaydi; ularning inson simptomlari, his-tuyg‘ulari, qochish xatti-harakati va hayot hikoyasi ichidagi ma’nosi o‘rganiladi.

Sharhda ko‘rib chiqilgan tadqiqotlarda PTSD simptomlarida yaxshilanish, psixologik tiklanish, ishonch, ma’nolantirish va his-tuyg‘ularni ifoda eta olish kabi natijalar qayd etilgan.

Narrative Exposure Therapy

Narrative Exposure Therapy (NET), inson hayotidagi travmatik va ijobiy voqealarni xronologik hayot hikoyasi doirasida tartibga solishga imkon beradigan travmaga yo‘naltirilgan yondashuvdir.

Psixozni boshdan kechirayotgan erta bosqichdagi namunada o‘tkazilgan sifat tadqiqoti NET ishtirokchilarga:

• xotiralarni tartibga solishga,
• yangi ma’no yaratishga,
• xotiralar bilan yangi munosabat o‘rnatishga,
• his-tuyg‘ular bilan qayta aloqa o‘rnatishga

yordam bera olgani qayd etilgan.

Biroq bu sohadagi tadqiqotlar MERIT darajasida rivojlanmagan va manba kattaroq nazoratli tadqiqotlarga ehtiyoj borligini ochiq ta’kidlaydi.

O‘z-o‘zini tamg‘alash va kasallik identikligi

Psixoz bilan bog‘liq ijtimoiy tamg‘alashning ichkilashtirilishi insonning o‘zi haqida yanada salbiy va tor identiklikni rivojlantirishiga olib kelishi mumkin.

Inson faqat jamiyat unga nisbat beradigan:

• xavfli,
• qobiliyatsiz,
• ishonchsiz,
• muvaffaqiyatsiz

kabi tamg‘alovchi ta’riflar orqali o‘zini baholay boshlashi mumkin.

Narrativga yo‘naltirilgan o‘z-o‘zini tamg‘alash terapiyalari ushbu tor identiklik narrativini kengaytirishni maqsad qiladi.

Narrative Enhancement and Cognitive Therapy

Narrative Enhancement and Cognitive Therapy (NECT), psixoz va boshqa jiddiy ruhiy salomatlik muammolarini boshdan kechirayotgan odamlarda ichkilashtirilgan tamg‘alashni kamaytirish maqsadida psixoedukatsiya, kognitiv qayta tuzish va narrativni rivojlantirish komponentlaridan foydalanadigan guruhga asoslangan psixososial aralashuvdir.

NECT davomida ishtirokchilar hayotlaridagi:

• qiyinchiliklarni,
• yengib o‘tgan muammolarini,
• kuchli tomonlarini,
• kurashish tajribalarini,
• kelajakka oid umidlarini

yozma va og‘zaki narrativlar orqali o‘rganadilar.

Sharhdagi tadqiqotlar NECT bilan o‘z-o‘zini tamg‘alashning kamayishi, maqbullik, amalga oshirish imkoniyati, subyektiv tiklanish va insonning o‘zini hamda hayotining butunligini boshqacha baholashi kabi natijalarni bildirgan.

SELF yondashuvi

Self-Concept and Engagement in Life (SELF), o‘zlik konsepsiyasining butunlay kasallik tomonidan qamrab olinishini ifodalovchi “illness engulfment” muammosini nishonga oladigan qisqa aralashuvdir.

Uning to‘rtta moduli:

1. tiklanish va kasallik tomonidan qamrab olinishi,
2. identiklik rivoji va o‘zini anglash,
3. shaxsiy narrativ hamda ruhiy salomatlikning identiklikka ta’siri,
4. yanada sog‘lom o‘zlik konsepsiyasi va o‘zini qadrlashni rivojlantirish

asosiga qurilgan.

Pilot tadqiqotda illness engulfment va o‘z-o‘zini tamg‘alash kamayishi; tiklanishga yo‘nalish va o‘zini qadrlashda yaxshilanish qayd etilgan.

Bu natijalar umidli, biroq pilot darajasidadir.

San’at ham hayot narrativi bo‘lishi mumkinmi?

Sharh narrativ faqat gapirish yoki yozish shaklida yuz bermasligini alohida ko‘rsatadi.

Tasviriy san’at, ijodiy faoliyat va she’riyat insonga o‘zi va hayoti haqidagi ma’nolarni og‘zaki ifodadan tashqari yo‘llar orqali namoyon etish imkonini berishi mumkin.

Bu ayniqsa og‘zaki muloqot yoki his-tuyg‘ularni so‘zga aylantirish qiyin bo‘lgan odamlar uchun muhim bo‘lishi mumkin.

Narrativ san’at terapiyasi

Ikki ishtirokchi bilan o‘tkazilgan holatlar seriyasida hayot tajribalarini o‘rganish va shaxsiy hikoyalarni qayta ko‘rib chiqishga asoslangan narrativ san’at terapiyasi:

• umid,
• o‘zini tushunish,
• o‘zini boshqarish,
• o‘z samaradorligi

sohalaridagi ijobiy o‘zgarishlar bilan bog‘langan.

Namuna nihoyatda kichik bo‘lgani uchun natijalarni keng populyatsiyaga umumlashtirib bo‘lmaydi.

San’at orqali “bemor” identikligidan tashqariga chiqish

Studiya asosidagi san’at guruhlarini o‘rgangan sifat tadqiqotida ishtirokchilarga avvalo “bemor” emas, “san’atkor” mavqeidan yondashilgan.

San’at yaratish hayot hikoyalarining turli vaqt nuqtalarini ko‘rinadigan qilishi, insonning o‘zini turli rollarda his qilishiga imkon berishi va og‘zaki tushuntirish qiyin bo‘lgan tajribalar uchun muqobil ifoda makonini yaratishi mumkin.

Manba ayniqsa parchalanish yoki og‘zaki ifoda qiyinchiligini boshdan kechirayotgan odamlarda bunday ijodiy yo‘llar klinik jihatdan mazmunli bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi.

She’riyat va narrativ identiklik

She’riyatdan terapevtik yoki shaxsiy maqsadlarda foydalangan psixoz tajribasiga ega odamlar bilan o‘tkazilgan sifat tadqiqotida she’riyat:

• o‘z-o‘zini aks ettirish,
• o‘zini boshqacha ifoda etish,
• inqiroz va o‘sish davrlarini ma’nolantirish,
• “shoir” identikligini qayta o‘zlashtirish

kabi funksiyalar bilan bog‘langan.

She’riyatning an’anaviy til qoidalaridan tashqariga chiqa olishi ayrim odamlarga murakkab yoki odatiy og‘zaki narrativ bilan ifodalashga qiynaladigan tajribalarni boshqacha ma’nolantirish imkonini berishi mumkin.

Narrativ Psixoterapiya Antipsixotik Dorilar O‘rnini Bosishini Ko‘rsatadimi?

Yo‘q. Ushbu sharh narrativ psixoterapiya antipsixotik dorilar o‘rnini bosishini ko‘rsatmaydi; ko‘rib chiqilgan psixoterapiya tadqiqotlarining muhim qismida davolash dori qo‘llash bilan birga amalga oshirilgan, ayrim tadqiqotlarda dori holati xabar qilinmagan va dori ishlatmaydigan odamlar uchun dalillar bazasini kengaytirish zarurligi qayd etilgan.

MERIT bo‘yicha chop etilgan tadqiqotlarning ko‘pchiligida ishtirokchilar retsept asosidagi antipsixotik davolashni oladilar.

TF-CBTp va NECT tadqiqotlarining ayrimlari ham dori ishlatadigan namunalarni o‘z ichiga oladi.

Shu sababli psixoterapiya natijalarini “dorisiz, yakka holdagi davolash ta’siri” deb talqin qilish aksariyat tadqiqotlar uchun ilmiy jihatdan to‘g‘ri emas.

Manba psixososial yondashuvlar dori ishlatishni tanlamaydigan odamlarda qanday ishlashini tushunish uchun ko‘proq tadqiqot zarurligini alohida ta’kidlaydi.

Yondashuvlarning umumiy jihatlari

Umumiy o‘zgarish mexanizmlari

Turli terapiya turlari turli klinik maqsadlarga ega bo‘lsa-da, sharhda ayrim takrorlanuvchi mexanizmlar ko‘rinadi.

Bu mexanizmlar sharhdagi barcha yondashuvlarda eksperimental tarzda tasdiqlangan umumiy sababiy o‘zgaruvchilar emas. Ayrimlari miqdoriy tadqiqotlar, ayrimlari sifat suhbatlari, ayrimlari esa mualliflarning nazariy sintezi natijasidir.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Sharh turi

Tadqiqot narrativ adabiyot sharhidir.

Mualliflar bu usulni psixozda hayot hikoyasi va narrativga yo‘naltirilgan psixoterapiya tadqiqotlari hali cheklangan va metodologik jihatdan geterogen bo‘lgani sababli tanlagan.

Maqsad barcha chop etilgan tadqiqotlarni to‘liq topish yoki umumiy ta’sir kattaligini hisoblash emas, balki yaqin davr adabiyotidagi eng aloqador tadqiqotlarni klinik va nazariy jihatdan birlashtirishdir.

Ma’lumotlar bazalari

Qidiruvlar:

• PubMed,
• Google Scholar,
• PsycINFO

orqali amalga oshirilgan.

Qidiruv davri May-Iyun 2026.

Kiritish mezonlari

Asosiy mezonlar:

1. 2020–2026 davrida chop etilgan bo‘lish,
2. narrativ psixoterapiya, narrativ identiklik yoki hayot hikoyalaridan ochiq foydalanadigan terapevtik faoliyatlar bilan bog‘liq bo‘lish,
3. psixozni boshdan kechirayotgan odamlarni asosiy populyatsiya sifatida ko‘rib chiqish.

Narrativlar og‘zaki, yozma yoki tasviriy san’at va she’riyat kabi og‘zaki bo‘lmagan/ijodiy yo‘llar orqali ifodalangan hayot voqealari sifatida qabul qilingan.

Chiqarib tashlash mezonlari

Ingliz tilidan boshqa tillardagi nashrlar va psixozda narrativ yondashuvni tushunishga qaratilgan asosiy tadqiqot maqsadi bilan yetarlicha bog‘liq deb topilmagan tadqiqotlar chiqarib tashlangan.

Qaysi nashr turlari kiritildi?

Sharh faqat randomizatsiyalangan nazoratli sinovlar bilan cheklanmagan.

Manbalar jamlanmasi:

• empirik miqdoriy tadqiqotlarni,
• sifat tadqiqotlarini,
• randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqotlarni,
• pilot va amalga oshirish imkoniyati tadqiqotlarini,
• holat tadqiqotlarini,
• nazariy nashrlarni,
• avvalgi sharhlarni

o‘z ichiga oladi.

Bu geterogenlik sharhning qamrovini kengaytiradi, biroq turli yondashuvlarni samaradorlik bo‘yicha bevosita tartiblashga to‘sqinlik qiladi.

Qidiruv jarayoni

Qidiruv oldindan belgilangan atamalar bilan boshlangan, biroq dastlabki natijalarda narrativga yo‘naltirilgan yangi terapiya turlari aniqlangani sari qo‘shimcha atamalar bilan kengaytirilgan.

Uch muallif mustaqil qidiruv o‘tkazgan, tegishli maqolalarni klinik va ilmiy moslik jihatidan baholagan va yakuniy tanlov bo‘yicha kelishgan.

Tegishli maqolalarning adabiyot ro‘yxatlari ham qo‘shimcha tadqiqotlar uchun ko‘rib chiqilgan.

Manba Jadval 1 dagi PubMed qidiruvi

Manba ichidagi hisobot eslatmasi: Jadval 1 da ko‘rinadigan alohida qidiruv qatorlari yig‘indisi 1836 bo‘lsa-da, jadvalda jami 1833 deb yozilgan. Bu yerda mualliflar bildirgan jami raqam o‘zgartirilmagan.

Natijalar jamlanmasi

Tanlangan 33 tadqiqotning:

• 10 tasi psixozda narrativ va narrativ identiklikka,
• 23 tasi narrativ unsurlardan foydalanadigan psixoterapiyalarga

qaratilgan.

23 psixoterapiya tadqiqotining taqsimoti

6-7-sahifalardagi Jadval 2 psixoterapiya tadqiqotlarini to‘rt toifaga ajratadi.

Seanslar soni yagona standartni ko‘rsatmaydi

Manba Jadval 2 da aralashuvlar davomiyligi sezilarli darajada farq qiladi.

Masalan:

• ayrim guruh MERIT amaliyotlarida o‘rtacha taxminan 2,4 seans,
• ayrim MERIT tadqiqotlarida 15–24 seans,
• bir sifat MERIT tadqiqotida 52 seans,
• TF-CBTp tadqiqotlarida o‘rtacha taxminan 17,5 yoki 25 seans,
• NET tadqiqotida o‘rtacha 11,7 seans,
• NECT tadqiqotlarida taxminan 8,4–20 seans,
• narrativ san’at terapiyasida 9 seans

qayd etilgan.

Bu xilma-xillik “narrativ psixoterapiya” bitta qat’iy protokol emasligini ko‘rsatadi.

Narrativ identiklik tadqiqotlarining asosiy natijalari

Yaqin davr miqdoriy tadqiqotlari psixozni boshdan kechirayotgan odamlar nazorat guruhlariga nisbatan ayrim namunalarda:

• chuqur narrativ yaxlitlikning pastroq bo‘lishi,
• narrativ murakkablikning pastroq bo‘lishi,
• birinchi shaxs birlik shaklidan foydalanishda farq,
• ijtimoiy bog‘lanish ko‘rsatkichlarining kamroq bo‘lishi

kuzatilishi mumkinligini bildirgan.

Sifat tadqiqotlari esa inson psixoz tajribasidan keyin:

• yo‘qolgan o‘zlik hissini qayta qurish,
• boshdan kechirilganlarga ma’no berish,
• psixozni identiklik ichiga qanday joylashtirishni hal qilish,
• kelajakka oid yangi rollar va imkoniyatlarni rivojlantirish

jarayonlarini ta’kidlaydi.

Psixiatriya xizmati narrativga qanday ta’sir qilishi mumkin?

Ayrim sifat tadqiqotlari ruhiy salomatlik tizimi faqat simptomlarni barqarorlashtirishga yoki kasallik identikligiga ortiqcha e’tibor qaratganda insonning o‘zlik narrativi torayishi mumkinligini bildirgan.

Tamg‘alash ham insonning o‘zi haqidagi kutishlari va tiklanish imkoniyatlarini cheklashi mumkin.

Manba simptomlarni davolash muhim emas demaydi. Cheklanganroq da’vo shuki: simptomlarni boshqarish bilan birga insonning bu tajribalar hayotidagi ma’nosini qayta ishlashiga ham makon ajratish foydali bo‘lishi mumkin.

Terapevtik munosabatning roli

Turli terapiya yondashuvlarida takroran uchraydigan natijalardan biri terapevtik munosabatning ahamiyatidir.

Manba ayniqsa:

• ishonch,
• hamkorlik,
• terapevtning noaniqlikka bardoshliligi,
• insonning avtonomiyasi,
• xavfsiz ifoda makoni,
• his-tuyg‘ular ustida birgalikda fikrlash

kabi omillarni narrativ o‘zgarishiga hissa qo‘shishi mumkin bo‘lgan jarayonlar sifatida muhokama qiladi.

Agentlik va avtonomiya

Ko‘plab tadqiqotlarda agency, avtonomiya yoki o‘z samaradorligi bevosita natija yoxud mumkin bo‘lgan o‘zgarish mexanizmi sifatida namoyon bo‘lgan.

Insonning yanada yaxlit hayot hikoyasini rivojlantirishi kimligi va kelajakda nimani istashi haqida ko‘proq variantlarni ko‘ra olishiga yordam berishi mumkin.

Biroq bu bog‘liqlik barcha tadqiqotlarda bir xil vosita bilan o‘lchanmagan.

Narrativ o‘zgarishini bevosita o‘lchash hali ham yetishmaydi

Sharhning muhim metodologik natijalaridan biri shuki, tadqiqotlar narrativga yo‘naltirilgan davolashlarni o‘rgansa-da, ularning ko‘pchiligi narrativ qanday o‘zgarishini bevosita o‘lchaydigan maxsus natija o‘lchovidan foydalanmaydi.

Kelajak tadqiqotlari:

• agentlik,
• o‘zlik tajribasi,
• narrativ yaxlitlik,
• narrativ murakkablik,
• kelajakka yo‘nalish

kabi narrativ o‘zgarish o‘lchamlarini yanada bevosita o‘lchaydigan vositalarni ishlab chiqishi yoki tasdiqlashi kerak.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan jihatlar

• Psixoz tajribasi ayrim odamlarda hayot hikoyasi yaxlitligi va narrativ identiklik bilan bog‘liq qiyinchiliklar bilan birga kuzatilishi mumkin.
• Narrativ psixoterapiyalar insonning faqat kasallik identikligi orqali ta’riflanishini kamaytirishi mumkin bo‘lgan kengroq o‘zlikni kashf etish uchun makon yaratishi mumkin.
• MERIT uchun randomizatsiyalangan, sifat, pilot va holat tadqiqotlaridan iborat o‘sib borayotgan dalillar bazasi mavjud.
• Travmaga yo‘naltirilgan narrativ yondashuvlar psixozni boshdan kechirayotgan odamlarda qo‘llash mumkin ko‘rinadi va dastlabki ijobiy natijalarni taqdim etadi.
• NECT va SELF kabi yondashuvlar o‘z-o‘zini tamg‘alash va illness engulfment sohalarida umidli natijalarni bildirgan.
• San’at va she’riyat hayot hikoyalarini og‘zaki bo‘lmagan yoki til jihatdan moslashuvchan shakllarda ifoda etish uchun ishlatilishi mumkin.
• Terapevtik munosabat, xavfsiz makon, his-tuyg‘ularni qayta ishlash, metakognitsiya, agentlik va ma’nolantirish narrativ o‘zgarishida muhim jarayonlar bo‘lishi mumkin.
• Narrativ yondashuv shaxsiy va o‘z yo‘nalishidagi tiklanish tushunchasi bilan mos keladi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan jihatlar

• Psixozni boshdan kechirayotgan barcha odamlarning parchalangan yoki yetarli bo‘lmagan hayot narrativiga ega ekani ko‘rsatilmagan.
• Bitta universal “psixoz narrativi” mavjudligi ko‘rsatilmagan.
• Narrativ psixoterapiya psixozni aniq davolashi ko‘rsatilmagan.
• Sharh umumiy ta’sir kattaligi yoki umumiy muvaffaqiyat ko‘rsatkichini hisoblamaydi.
• MERITdan tashqari barcha yondashuvlar uchun kuchli va teng darajadagi dalillar mavjud emas.
• San’at yoki she’riyat terapiyasi standart psixoterapiyadan ustun ekani ko‘rsatilmagan.
• Narrativ psixoterapiya antipsixotik davolash o‘rnini bosa olishi isbotlanmagan.
• Turli psixoterapiyalar bir-biri bilan bevosita ustunlik jihatidan taqqoslanmagan.
• Ijobiy subyektiv tiklanish natijalari avtomatik ravishda simptom remissiyasi yoki funksional yaxshilanish bilan teng emas.

Cheklovlar

Birinchi cheklov tadqiqotning narrativ sharh ekanidir. Qidiruv tuzilgan bo‘lsa-da, barcha mos nashrlarni to‘liq qamrab olishni maqsad qiladigan tizimli protokol ishlatilmagan.

Ikkinchidan, faqat ingliz tilidagi nashrlar kiritilgan.

Uchinchidan, qidiruv atamalari hayot hikoyasi bilan ishlasa ham, buni ochiq ravishda “narrative” deb atamaydigan psixoterapiya yondashuvlarini o‘tkazib yuborgan bo‘lishi mumkin.

Masalan, ayrim psixodinamik psixoterapiyalar hayot hikoyalaridan keng foydalanishi mumkin, biroq protokollarida narrativ tushunchasini ochiq kalit atama sifatida ishlatmasligi mumkin.

To‘rtinchidan, dalillar bazasi terapiya turlari o‘rtasida muvozanatli emas. Ko‘rib chiqilgan nashrlarning aksariyati MERITga oid.

Beshinchidan, ko‘plab tadqiqotlar kichik pilot, amalga oshirish imkoniyati, holat yoki sifat tadqiqotlaridir. Kattaroq randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqotlar zarur.

Oltinchidan, ko‘plab psixoterapiya tadqiqotlarida ishtirokchilar psixiatrik dori ishlatadi. Psixoterapiya ta’sirining doridan mustaqil hissasini aniqlash aksariyat tadqiqotlarda mumkin emas.

Yettinchidan, psixoterapiya tadqiqotlarida umumiy va tasdiqlangan “narrativ o‘zgarishi” o‘lchovi ishlatilmaydi.

Nihoyat, narrativ sharh mualliflarning klinik va ilmiy ekspertizasi bilan talqin qilingan. Mualliflar o‘z nuqtayi nazarlari va tajribalari muammoni ta’riflash, tadqiqotlarni tanlash va talqinga ta’sir qilishi mumkinligini ochiq tan oladilar.

Kelajak tadqiqotlari

Manba kelajakda:

• kattaroq randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqotlar,
• ko‘proq sifat, bemor nuqtayi nazariga asoslangan tadqiqotlar,
• MERITdan tashqari yondashuvlarni batafsilroq sinash,
• dori ishlatmaydigan odamlarda psixososial aralashuvlarni baholash,
• narrativ o‘zgarishini bevosita o‘lchaydigan vositalarni ishlab chiqish,
• shaxsiy tiklanish va agentlik mexanizmlarini sinash,
• narrativ rivojiga to‘sqinlik qiluvchi omillarni o‘rganish,
• posttravmatik o‘sish bilan narrativ o‘zgarish o‘rtasidagi munosabatni o‘rganish

zarurligini bildiradi.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Narrative Psychotherapy for People with Psychosis: A Narrative Review of Current Research and Psychotherapeutic Approaches

Mualliflar: Laura A. Faith; Courtney N. Wiesepape; Jeremy M. Ridenour.

Mas’ul muallif: Laura A. Faith.

Muassasalar: Department of Psychiatry, Richard L. Roudebush VA Medical Center, Indianapolis, Indiana, USA; Department of Psychology, Indiana State University, Terre Haute, Indiana, USA; Erikson Institute for Education, Research, and Advocacy, Austen Riggs Center, Stockbridge, Massachusetts, USA.

Jurnal: Psychology International.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / maqola: 2026, 8, 42.

DOI: 10.3390/psycholint8030042

Yuborilgan: 31 May 2026.

Tahrir: 30 Iyun 2026.

Qabul: 1 Iyul 2026.

Nashr: 4 Iyul 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan narrativ adabiyot sharhi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Asosiy qidiruv davri: 2020–2026.

Qidiruv vaqti: May-Iyun 2026.

Ma’lumotlar bazalari: PubMed, Google Scholar va PsycINFO.

Tanlash usuli: Oldindan belgilangan va jarayon davomida kengaytirilgan qidiruv atamalari; uch muallif tomonidan mustaqil qidiruv; klinik va ilmiy moslik asosida tanlash; mualliflar o‘rtasida kelishuv; tegishli nashrlarning adabiyot ro‘yxatlarini ko‘rib chiqish.

Kiritilgan nashrlar qamrovi: Psixozni boshdan kechirayotgan odamlarning narrativ identikligi, hayot hikoyalari va hayot hikoyalaridan ochiq foydalanadigan psixoterapiya/terapevtik aralashuvlar haqidagi 2020–2026 davridagi ingliz tilidagi nashrlar; zarur tarixiy va nazariy kontekst uchun ayrim eskiroq tadqiqotlar ham qo‘llangan.

Yakuniy asosiy tadqiqotlar soni: 33.

Narrativ va narrativ identiklik bo‘limi: 10 tadqiqot.

Psixoterapiya bo‘limi: 23 tadqiqot.

Asosiy terapiya guruhlari: MERIT/MERITg; TF-CBTp va NET; NECT va SELF; narrativ san’at terapiyasi va boshqa ijodiy yondashuvlar.

Meta-tahlil: O‘tkazilmagan.

Birlashtirilgan ta’sir kattaligi: Hisoblanmagan.

Formal tizimli risk-of-bias baholashi: Xabar qilinmagan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Etika qo‘mitasi: Qo‘llanilmaydi; tadqiqot yangi inson ishtirokchisi ma’lumotlarini to‘plamagan adabiyot sharhidir.

Xabardor rozilik: Qo‘llanilmaydi.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Yangi ma’lumot yaratilmagan yoki tahlil qilinmagan; ma’lumot ulashish qo‘llanilmaydi.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi haqida xabar bermagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish L.A.F., C.N.W. va J.M.R.; metodologiya L.A.F. va C.N.W.; tasdiqlash uch muallif; tadqiqot L.A.F. va C.N.W.; dastlabki qoralama va ko‘rib chiqish/tahrirlash uch muallif; loyiha boshqaruvi L.A.F.

Asosiy ilmiy cheklov: Tadqiqot narrativ sharh bo‘lib, tanlab olingan, klinik yo‘naltirilgan sintezni taqdim etadi. Natijalar turli dizayndagi kichik va katta tadqiqotlarning umumiy miqdoriy ta’siri emas. Tadqiqot bazasi MERITga og‘ishgan; ko‘plab tadqiqotlar pilot yoki sifat darajasida va terapiya ko‘pincha psixiatrik dori davolashi bilan birga qo‘llangan. Shu sababli narrativ psixoterapiyaning yakka holdagi samaradorligi yoki boshqa davolashlardan ustunligi ushbu sharh bilan aniqlanmaydi.

Manba ichidagi hisobot eslatmasi: PubMed qidiruv jadvalidagi alohida qatorlar yig‘ilganda 1836 yozuv chiqsa-da, manbada jami 1833 deb bildirilgan. Uch yozuvlik ushbu farq tuzatilmasdan manbada berilgan shaklda saqlangan.