Narrativ psixoterapiya, insanın həyat hekayələrini terapevtlə birlikdə nəzərdən keçirərək keçmiş təcrübələrin, duyğuların, düşüncələrin, münasibətlərin və mənlik qavrayışının necə mənalandırıldığını araşdıran psixoterapevtik yanaşmaların ümumi adıdır. Bu narrativ icmal psixoz yaşayan şəxslərdə həyat hekayəsi və narrativ kimliklə bağlı 2020–2026 dövründəki müasir tədqiqatları qiymətləndirir və həyat narrativlərindən açıq şəkildə istifadə edən psixoterapiya yanaşmalarını bir araya gətirir. İcmala görə, bəzi psixoz nümunələrində həyat narrativləri daha parçalanmış, daha az mürəkkəb, daha aşağı bütövlüyə malik və ya əsasən xəstəlik kimliyinə yönəlmiş ola bilər. Narrativ yönümlü terapiyalar isə insana təcrübələrini daha geniş həyat hekayəsi daxilində düşünməyə, mənliyinin müxtəlif tərəflərini yenidən kəşf etməyə, məna yaratmağa və şəxsi sağalmanı öz məqsədləri istiqamətində qurmağa kömək edə biləcək yollar təqdim edir.

İcmalda 33 tədqiqat seçilmişdir. Bunların 10-u narrativlər və narrativ kimlik haqqında nəzəri, empirik və ya icmal tədqiqatlarından; 23-ü isə psixoterapiya tədqiqatlarından ibarətdir. Psixoterapiya tədqiqatlarında dörd əsas yanaşma ailəsi ön plana çıxmışdır: Metacognitive Reflection and Insight Therapy (MERIT), travma əsaslı narrativ yanaşmalar, özünü damğalama və xəstəlik kimliyini hədəfləyən terapiyalar, eləcə də incəsənət və yaradıcı terapiya yanaşmaları.

Ən geniş sübut bazası MERIT üçün mövcuddur. Bununla yanaşı, trauma-focused cognitive-behavioral therapy for psychosis (TF-CBTp), Narrative Exposure Therapy (NET), Narrative Enhancement and Cognitive Therapy (NECT), Self-Concept and Engagement in Life (SELF), narrativ incəsənət terapiyası və şeir əsaslı tədqiqatlar da insanın həyat hekayəsini yenidən mənalandırması, mənlik qavrayışını genişləndirməsi və ya sağalma prosesində məna və öz-yetərlilik inkişaf etdirməsi baxımından ümidverici nəticələr təqdim edir.

Lakin tədqiqat meta-analiz deyil və bu terapiyaların ümumi təsir ölçüsünü hesablamır. Araşdırmaların mühüm hissəsi kiçik pilot, tətbiqolunma, hal və ya keyfiyyət tədqiqatlarıdır; həmçinin ədəbiyyat MERIT lehinə nəzərəçarpacaq dərəcədə balanssızdır. Buna görə mövcud nəticələr narrativ psixoterapiyaların psixozda ümidverici və inkişaf etdirilməyə dəyər bir sahə olduğunu göstərir; bu, bütün yanaşmaların eyni sübut səviyyəsində və ya bütün şəxslər üçün sübut olunmuş müalicələr olduğu anlamına gəlmir.

Narrativ Kimlik Nədir?

Narrativ kimlik (narrative identity), insanın keçmiş təcrübələrini şərh edərək onları bu gün kim olduğu və gələcəkdə kim ola biləcəyi ilə əlaqələndirən, həyatına davamlılıq, məqsəd və məna verən inkişaf edən şəxsi hekayədir.

İnsanlar həyatlarını yalnız bir-birindən asılı olmayan hadisələrin cəmi kimi yaşamırlar. Keçmişdə baş verənləri şərh edir, bəzi hadisələri digərlərindən daha vacib sayır, münasibətlər və rollar arasında əlaqələr qurur və gələcəklə bağlı imkanlar formalaşdırırlar. Bu proses insanın özünü və dünyadakı yerini mənalandırmasına töhfə verir.

Narrativlər sabit deyil. Yeni təcrübələr, münasibətlər, itkilər, uğurlar və psixoloji dəyişikliklər insanın keçmişi yenidən şərh etməsinə və gələcəklə bağlı gözləntilərini dəyişməsinə səbəb ola bilər.

Psixoz həyat hekayəsinə necə təsir edə bilər?

İcmalda araşdırılan ədəbiyyat bəzi psixoz yaşayan şəxslərin həyat hekayələrində:

• daha aşağı bütövlük,
• daha aşağı narrativ mürəkkəblik,
• hadisələri bir-biri ilə əlaqələndirməkdə çətinlik,
• daha az sosial bağlılıq və tərəfdaşlıq mövzusu,
• daha aşağı agentlik hissi,
• xəstəlik və ya əzab ətrafında cəmlənən kimlik,
• dəyişən təcrübələrə baxmayaraq çevikləşməkdə çətinlik çəkən narrativlər

kimi xüsusiyyətlərin mövcud ola biləcəyini bildirir.

Bu nəticələr bütün psixoz yaşayan şəxslərin eyni tip həyat hekayəsinə malik olduğu anlamına gəlmir. Mənbə vurğulayır ki, psixoz təcrübələri həyat narrativlərinə müxtəlif insanlarda müxtəlif şəkildə təsir edə bilər və terapiya da buna uyğun fərdiləşdirilməlidir.

Parçalanma nə deməkdir?

İcmalın nəzəri dayaqlarından biri parçalanma (fragmentation) anlayışıdır. Buradakı parçalanma insanın təcrübə, düşüncə, duyğu, münasibət və mənlik məlumatlarını özü haqqında daha bütöv və mürəkkəb anlayış daxilində birləşdirməkdə çətinlik çəkməsini ifadə edir.

Bu halda insan həyatının müxtəlif hissələrini bir-birindən qopuq şəkildə yaşaya və ya özünü tək bir kimlik mövqeyi ilə müəyyənləşdirməyə başlaya bilər.

Məsələn, insanın özünü əsasən yalnız “xəstə” və ya “psixiatriya xəstəsi” rolu ilə mənalandırması iş, dostluq, ailə, yaradıcılıq, dəyərlər, bacarıqlar və gələcəklə bağlı məqsədlər kimi mənliyin digər tərəflərinin arxa plana keçməsinə səbəb ola bilər.

Xəstəlik kimliyi ilə insanın bütöv şəxsiyyəti eyni deyil

İcmal psixozun insanın həyat hekayəsinin mühüm bir hissəsi ola biləcəyini, lakin onun bütün kimliyinin psixozdan ibarət olmadığını vurğulayan yanaşmaları ön plana çıxarır.

Sağalma prosesində məqsəd psixoz təcrübəsini mütləq həyat hekayəsindən çıxarmaq deyil. Bəzi insanlar bu təcrübəni mənliklərinin mənalı bir hissəsi kimi inteqrasiya edə bilər, bəziləri isə yaşananların müəyyən hissələrini heç vaxt tam izah edə bilməməyi qəbul edə bilər.

Əsas məsələ insanın tək və dar bir xəstəlik hekayəsinə sıxılıb qalmaq əvəzinə özü haqqında daha müxtəlif və şəxsi baxımdan mənalı mövqelər inkişaf etdirə bilməsidir.

Birinci şəxsdən sağalma narrativləri nə göstərir?

İcmalda araşdırılan keyfiyyət tədqiqatları psixoz yaşayan şəxslərin öz ifadələrində sağalmanın çox vaxt kimliyin və mənanın yenidən qurulması ilə əlaqəli olduğunu göstərir.

Bu narrativlərdə:

• dünya haqqında anlayışı yenidən qurmaq,
• başqalarına inamı yenidən inkişaf etdirmək,
• özünü qəbul etmək,
• psixoz təcrübəsinə məna vermək,
• iş və ya yaradıcı fəaliyyət kimi rollar əldə etmək,
• şəxsi nəzarət və agentlik inkişaf etdirmək,
• gələcəyə doğru yenidən hərəkət edə bilmək

kimi mövzular bildirilmişdir.

Buna görə şəxsi sağalma yalnız simptomların azalması ilə eynimənalı deyil. İnsanın özü haqqında nə düşündüyü, həyatını necə danışdığı və gələcəkdə hansı imkanları mümkün hesab etdiyi də sağalmanın mühüm komponentləri ola bilər.

Narrativ Psixoterapiya Psixozda Nəyi Dəyişdirməyi Hədəfləyir?

Narrativ yönümlü psixoterapiyalar əsasən insanın həyat təcrübələrini daha bütöv şəkildə düşünməsinə, mənliyinin müxtəlif tərəflərini araşdırmasına, yaşananlara yeni mənalar verə bilməsinə və keçmişlə gələcəyi daha geniş şəxsi narrativ daxilində əlaqələndirməsinə kömək etməyi hədəfləyir; məqsəd yalnız simptom məzmununu müzakirə etmək deyil.

Terapiya insanın həyat hekayəsini “yenidən yazmaq” deməkdirmi?

“Yenidən yazmaq” ifadəsi keçmişi dəyişdirmək və ya real hadisələri inkar etmək demək deyil.

Narrativ psixoterapiyada dəyişə bilən şey insanın hadisələr arasındakı münasibətləri necə gördüyü, özünü bu hadisələr içində necə mövqeləndirdiyi və təcrübələrindən hansı mənaları çıxardığıdır.

Məsələn, insan həyat hekayəsini yalnız uğursuzluq, xəstəlik və ya itki üzərindən danışırsa, terapiya daha əvvəl arxa planda qalmış dözümlülük, münasibətlər, iş rolları, bacarıqlar, seçimlər və ya gələcəklə bağlı istəklərin də narrativə daxil edilməsinə imkan verə bilər.

Psixoterapiyada ortaq məna yaratmaq

Narrativ yanaşmada məna yalnız terapevtin pasiyentə verdiyi izah deyil.

Terapevt və insan həyat təcrübələrini birlikdə araşdırırlar. Düşüncələr, duyğular, münasibətlər və müxtəlif zamanlardakı təcrübələr arasındakı əlaqələr nəzərdən keçirilir.

Mənbə bu qarşılıqlı fəaliyyəti xüsusilə:

• əməkdaşlıq,
• terapevtik münasibət,
• təhlükəsiz ifadə sahəsi,
• emosional araşdırma,
• insanın öz terapiyasına istiqamət verə bilməsi

üzərindən müzakirə edir.

MERIT Nədir?

Metacognitive Reflection and Insight Therapy (MERIT), psixoz yaşayan şəxslər üçün hazırlanmış, insanın həyat hekayələri haqqında danışaraq özü və başqaları barədə məlumatları daha mürəkkəb və bütöv şəkildə birləşdirmək qabiliyyətini inkişaf etdirməyi hədəfləyən metakoqnitiv yönümlü inteqrativ psixoterapiyadır.

İcmalda ən çox tədqiqat MERIT haqqında olmuşdur.

MERIT-in hər seansda nəzərə alınan səkkiz əsas elementi vardır və terapiya xüsusilə:

• intersubyektivliyi,
• şəxsi agentliyi,
• özünü əks etdirməni,
• insanın həyat hekayələrini danışmasını,
• özü və başqaları haqqında məlumatları inteqrasiya etməsini

dəstəkləməyi hədəfləyir.

MERIT-in mühüm xüsusiyyəti terapevtin insana kənardan hazır həyat izahı verməkdənsə, həyat hekayələrinin insanın özü tərəfindən ortaya qoyulmasına və birlikdə düşünülməsinə üstünlük verməsidir.

MERIT tədqiqatları nə göstərir?

İcmalda nəzərdən keçirilən yaxın dövr tədqiqatlarında MERIT ilə əlaqəli olaraq:

• metakoqnisiyada yaxşılaşma,
• bəzi simptomlarda yaxşılaşma,
• subyektiv rifah,
• özünü yaşama və özünüdərk,
• çətinlikləri idarə etmə qabiliyyəti,
• şəxsi muxtariyyət,
• subyektiv sağalma

kimi nəticələr bildirilmişdir.

Bunların eyni tədqiqatda və eyni gücdə göstərilmiş vahid bir “MERIT təsiri” olmadığı unudulmamalıdır. Nəticələr müxtəlif tədqiqat dizaynlarından gəlir.

Həyat dilindəki dəyişikliklər

MERIT-dən sonra həyat narrativlərinin dil xüsusiyyətlərini araşdıran bir tədqiqat terapiya prosesində bəzi diqqətçəkən dəyişikliklər bildirmişdir.

Bunlar arasında:

• birinci şəxsin cəm formasındakı ifadələrin daha fəal və mərkəzi hala gəlməsi,
• keçmişə ağırlıq verən danışıqdan bu günə və gələcəyə daha çox yönəlmə,
• qavrayış proseslərini təsvir edən sözlərin artması,
• koqnitiv prosesləri ifadə edən sözlərin artması

yer alır.

Müəlliflər bu dəyişiklikləri insanın agentliyinin və terapevtik əməkdaşlığın narrativ daxilində mümkün göstəriciləri kimi müzakirə etmişlər. Lakin bu dil göstəriciləri təkbaşına sağalmanın birbaşa ölçüsü deyil.

Duyğuları danışa bilmək niyə vacib ola bilər?

Başqa bir MERIT tədqiqatında həyat hekayələrində daha güclü emosional təcrübə, ifadə və tənzimləmə daha yaxşı seanssonrası subyektiv rifahla əlaqəli tapılmışdır.

Mənbənin şərhinə görə, duyğuların mühakiməsiz və intersubyektiv baxımdan təhlükəsiz mühitdə yaşanması insanın düşünməsini və yeni mənalar inkişaf etdirməsini asanlaşdıra bilər.

Bu əlaqə narrativ psixoterapiyada duyğunun yalnız danışılan məzmun deyil, narrativdəki dəyişikliyi dəstəkləyən proseslərdən biri ola biləcəyini düşündürür.

MERIT müxtəlif mühitlərə uyğunlaşdırıla bilərmi?

İcmalda MERIT-in:

• qrup formatı,
• psixiatriya stasionar şöbələri,
• onlayn/uzaqdan terapiya,
• real həyatdakı sosial qarşılıqlı əlaqələrdən nümunələr istifadə edən fərdiləşdirilmiş tətbiqlər

üçün uyğunlaşdırılmasının qiymətləndirildiyi tədqiqatlar yer alır.

Bu tədqiqatlar tətbiqolunma və qəbuledilmə baxımından müsbət siqnallar verir; lakin hər uyğunlaşdırma üçün sübut səviyyəsi eyni deyil.

Travma əsaslı narrativ psixoterapiyalar

Psixoz yaşayan şəxslərdə travma və PTSD tez-tez görülə bilsə də, bu şəxslər tarixən travma yönümlü psixoterapiya tədqiqatlarından çox vaxt kənarda saxlanmışdır.

İcmal bu sahədə tədqiqatların son illərdə genişlənməyə başladığını göstərir.

TF-CBTp

Trauma-Focused Cognitive Behavioral Therapy for Psychosis (TF-CBTp), travma yönümlü koqnitiv-davranışçı texnikalarla psixoz üçün koqnitiv-davranışçı terapiyanın komponentlərini birləşdirən yanaşmadır.

Narrativ baxımdan müalicədə “memory work” mühüm komponentdir. Travmatik xatirələr yalnız ayrı-ayrı hadisələr kimi nəzərdən keçirilmir; onların insanın simptomları, duyğuları, qaçınması və həyat hekayəsi daxilindəki mənası araşdırılır.

İcmalda nəzərdən keçirilən tədqiqatlarda PTSD simptomlarında yaxşılaşma, psixoloji sağalma, inam, mənalandırma və duyğuları ifadə edə bilmə kimi nəticələr bildirilmişdir.

Narrative Exposure Therapy

Narrative Exposure Therapy (NET), insanın həyatındakı travmatik və müsbət hadisələri xronoloji həyat hekayəsi daxilində strukturlaşdırmasına imkan verən travma yönümlü yanaşmadır.

Psixoz yaşayan erkən mərhələ nümunəsində aparılan keyfiyyət tədqiqatı NET-in iştirakçılara:

• xatirələri nizamlamağa,
• yeni məna yaratmağa,
• xatirələrlə yeni münasibət qurmağa,
• duyğularla yenidən əlaqə yaratmağa

kömək edə bildiyini bildirmişdir.

Lakin bu sahədə tədqiqat MERIT qədər inkişaf etmiş deyil və mənbə daha böyük nəzarətli tədqiqatlara ehtiyac olduğunu açıq şəkildə bildirir.

Özünü damğalama və xəstəlik kimliyi

Psixozla əlaqəli sosial damğalamanın daxilləşdirilməsi insanın özü haqqında daha mənfi və dar kimlik inkişaf etdirməsinə səbəb ola bilər.

İnsan yalnız cəmiyyətin ona aid etdiyi:

• təhlükəli,
• qabiliyyətsiz,
• etibarsız,
• uğursuz

kimi damğalayıcı təriflər üzərindən özünü qiymətləndirməyə başlaya bilər.

Narrativ yönümlü özünü damğalama terapiyaları bu dar kimlik narrativini genişləndirməyi hədəfləyir.

Narrative Enhancement and Cognitive Therapy

Narrative Enhancement and Cognitive Therapy (NECT), psixoz və digər ciddi psixi sağlamlıq problemləri yaşayan şəxslərdə daxilləşdirilmiş damğalanmanı azaltmaq məqsədilə psixotəhsil, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma və narrativ inkişaf komponentlərindən istifadə edən qrup əsaslı psixososial müdaxilədir.

NECT zamanı iştirakçılar həyatlarındakı:

• çətinlikləri,
• öhdəsindən gəldikləri problemləri,
• güclü tərəfləri,
• mübarizə aparma təcrübələrini,
• gələcəklə bağlı ümidlərini

yazılı və şifahi narrativlər vasitəsilə araşdırırlar.

İcmaldakı tədqiqatlar NECT ilə özünü damğalamada azalma, qəbuledilmə, tətbiqolunma, subyektiv sağalma və insanın özünü və həyatının bütövlüyünü fərqli qiymətləndirməsi kimi nəticələr bildirmişdir.

SELF yanaşması

Self-Concept and Engagement in Life (SELF), mənlik anlayışının tamamilə xəstəlik tərəfindən əhatə olunmasını ifadə edən “illness engulfment” problemini hədəfləyən qısa müdaxilədir.

Dörd modulu:

1. sağalma və xəstəlik tərəfindən əhatə olunma,
2. kimlik inkişafı və özünüdərk,
3. şəxsi narrativ və psixi sağlamlığın kimlik üzərində təsiri,
4. daha sağlam mənlik anlayışı və özünəhörmət inkişaf etdirmə

üzərində qurulmuşdur.

Pilot tədqiqatda illness engulfment və özünü damğalamada azalma; sağalma yönümlülüyü və özünəhörmətdə yaxşılaşma bildirilmişdir.

Bu nəticələr ümidvericidir, lakin pilot səviyyəsindədir.

İncəsənət də həyat narrativi ola bilərmi?

İcmal narrativin yalnız danışıq və ya yazı formasında baş vermədiyini xüsusilə göstərir.

Vizual incəsənət, yaradıcı fəaliyyət və şeir insanın özü və həyatı ilə bağlı mənaları şifahi ifadədən kənar yollarla üzə çıxarmasına imkan verə bilər.

Bu, xüsusilə şifahi ünsiyyətin və ya duyğuları sözə çevirməyin çətin olduğu şəxslər üçün mühüm ola bilər.

Narrativ incəsənət terapiyası

İki iştirakçı ilə aparılan hal seriyasında həyat təcrübələrini araşdırmaq və şəxsi hekayələri yenidən nəzərdən keçirmək üzərində qurulan narrativ incəsənət terapiyası:

• ümid,
• özünü anlama,
• özünüidarəetmə,
• öz-yetərlilik

sahələrində müsbət dəyişikliklərlə əlaqələndirilmişdir.

Nümunə son dərəcə kiçik olduğuna görə nəticələr geniş populyasiyaya ümumiləşdirilə bilməz.

İncəsənət vasitəsilə “xəstə” kimliyindən kənara çıxmaq

Studiya əsaslı incəsənət qruplarını araşdıran keyfiyyət tədqiqatında iştirakçılara ilk növbədə “xəstə” deyil, “sənətçi” mövqeyindən yanaşılmışdır.

İncəsənət istehsalı həyat hekayələrinin müxtəlif zaman nöqtələrini görünən edə, insanın özünü müxtəlif rollarda yaşamasına imkan verə və şifahi şəkildə izah edilməsi çətin təcrübələr üçün alternativ ifadə sahəsi yarada bilər.

Mənbə xüsusilə parçalanma və ya şifahi ifadə çətinliyi yaşayan şəxslərdə bu cür yaradıcı yolların klinik baxımdan mənalı ola biləcəyini müzakirə edir.

Şeir və narrativ kimlik

Şeirdən terapevtik və ya şəxsi məqsədlərlə istifadə edən psixoz təcrübəli şəxslərlə aparılan keyfiyyət tədqiqatında şeir:

• özünü əks etdirmə,
• özünü fərqli şəkildə ifadə etmə,
• böhran və inkişaf dövrlərini mənalandırma,
• “şair” kimliyini yenidən mənimsəmə

kimi funksiyalarla əlaqələndirilmişdir.

Şeirin ənənəvi dil qaydalarından kənara çıxa bilməsi bəzi şəxslərə mürəkkəb və ya adi şifahi narrativlə ifadə etməkdə çətinlik çəkdikləri təcrübələri fərqli şəkildə mənalandırmağa imkan verə bilər.

Narrativ Psixoterapiyanın Antipsixotik Dərmanları Əvəz Etdiyini Göstərirmi?

Xeyr. Bu icmal narrativ psixoterapiyanın antipsixotik dərmanları əvəz etdiyini göstərmir; araşdırılan psixoterapiya tədqiqatlarının mühüm hissəsində müalicə dərman istifadəsi ilə yanaşı tətbiq edilmiş, bəzi tədqiqatlarda dərman vəziyyəti bildirilməmiş və dərman istifadə etməyən şəxslər üçün sübut bazasının genişləndirilməli olduğu qeyd edilmişdir.

MERIT haqqında yayımlanmış tədqiqatların çoxunda iştirakçılar reseptlə verilən antipsixotik müalicə alırlar.

TF-CBTp və NECT tədqiqatlarının bəziləri də dərman istifadə edən nümunələri əhatə edir.

Buna görə psixoterapiya nəticələrini “dərmansız, təkbaşına müalicə təsiri” kimi şərh etmək əksər tədqiqatlar üçün elmi baxımdan uyğun deyil.

Mənbə psixososial yanaşmaların dərman istifadə etməməyi seçən şəxslərdə necə işlədiyini anlamaq üçün daha çox tədqiqata ehtiyac olduğunu xüsusilə bildirir.

Yanaşmaların ortaq cəhətləri

Ortaq dəyişiklik mexanizmləri

Müxtəlif terapiya növlərinin fərqli klinik hədəfləri olsa da, icmalda bəzi təkrarlanan mexanizmlər ortaya çıxır.

Bu mexanizmlər icmalda bütün yanaşmalarda eksperimental olaraq təsdiqlənmiş ortaq səbəb dəyişənləri deyil. Bəziləri kəmiyyət tədqiqatlarının, bəziləri keyfiyyət müsahibələrinin, bəziləri isə müəlliflərin nəzəri sintezinin nəticəsidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

İcmalın növü

Tədqiqat narrativ ədəbiyyat icmalıdır.

Müəlliflər bu üsulu psixozda həyat hekayəsi və narrativ yönümlü psixoterapiya tədqiqatlarının hələ məhdud və metodoloji baxımdan heterogen olması səbəbindən seçmişlər.

Məqsəd bütün yayımlanmış tədqiqatları tam şəkildə tapmaq və ya ortaq təsir ölçüsü hesablamaq deyil, yaxın dövr ədəbiyyatındakı ən əlaqəli tədqiqatları klinik və nəzəri baxımdan inteqrasiya etməkdir.

Məlumat bazaları

Axtarışlar:

• PubMed,
• Google Scholar,
• PsycINFO

üzərində aparılmışdır.

Axtarış dövrü May-İyun 2026-dır.

Daxiletmə meyarları

Əsas meyarlar:

1. 2020–2026 dövründə yayımlanmış olmaq,
2. narrativ psixoterapiya, narrativ kimlik və ya həyat hekayələrindən açıq şəkildə istifadə edən terapevtik fəaliyyətlərlə əlaqəli olmaq,
3. psixoz yaşayan şəxsləri əsas populyasiya kimi nəzərdən keçirmək.

Narrativlər şifahi, yazılı və ya vizual incəsənət və şeir kimi şifahi olmayan/yaradıcı yollarla ifadə edilən həyat hadisələri kimi qəbul edilmişdir.

Xaricetmə meyarları

İngilis dilindən başqa dillərdə olan nəşrlər və psixozda narrativ yanaşmanı anlamağa yönəlmiş əsas tədqiqat məqsədi ilə kifayət qədər əlaqəli sayılmayan tədqiqatlar xaric edilmişdir.

Hansı nəşr növləri daxil edildi?

İcmal yalnız randomizə olunmuş nəzarətli sınaqlarla məhdudlaşdırılmamışdır.

Mənbə hovuzu:

• empirik kəmiyyət tədqiqatlarını,
• keyfiyyət tədqiqatlarını,
• randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatları,
• pilot və tətbiqolunma tədqiqatlarını,
• hal tədqiqatlarını,
• nəzəri nəşrləri,
• əvvəlki icmalları

əhatə edir.

Bu heterogenlik icmalın əhatəsini genişləndirir, lakin müxtəlif yanaşmaları effektivlik baxımından birbaşa sıralamağa mane olur.

Axtarış prosesi

Axtarış əvvəlcədən müəyyən edilmiş terminlərlə başlamış, lakin ilkin nəticələrdə yeni narrativ yönümlü terapiya növləri müəyyən edildikcə əlavə terminlərlə genişləndirilmişdir.

Üç müəllif müstəqil axtarış aparmış, əlaqəli məqalələri klinik və elmi uyğunluq baxımından qiymətləndirmiş və yekun seçim üzrə razılığa gəlmişdir.

Əlaqəli məqalələrin istinad siyahıları da əlavə tədqiqatlar üçün araşdırılmışdır.

Mənbə Cədvəl 1-dəki PubMed axtarışı

Mənbədaxili hesabat qeydi: Cədvəl 1-də görünən fərdi axtarış sətirlərinin cəmi 1836 olsa da, cədvəldə ümumi 1833 kimi yazılmışdır. Burada müəlliflərin bildirdiyi ümumi rəqəm dəyişdirilməmişdir.

Nəticə hovuzu

Seçilmiş 33 tədqiqatın:

• 10-u psixozda narrativ və narrativ kimliyə,
• 23-ü narrativ elementlərdən istifadə edən psixoterapiyalara

yönəlmişdir.

23 psixoterapiya tədqiqatının bölgüsü

Səhifə 6-7-dəki Cədvəl 2 psixoterapiya tədqiqatlarını dörd kateqoriyaya ayırır.

Seans sayları vahid standart göstərmir

Mənbə Cədvəl 2-də müdaxilələrin müddəti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir.

Məsələn:

• bəzi qrup MERIT tətbiqlərində orta hesabla təxminən 2,4 seans,
• bəzi MERIT tədqiqatlarında 15–24 seans,
• bir keyfiyyət MERIT tədqiqatında 52 seans,
• TF-CBTp tədqiqatlarında orta hesabla təxminən 17,5 və ya 25 seans,
• NET tədqiqatında orta hesabla 11,7 seans,
• NECT tədqiqatlarında təxminən 8,4–20 seans,
• narrativ incəsənət terapiyasında 9 seans

bildirilmişdir.

Bu müxtəliflik “narrativ psixoterapiya”nın vahid sabit protokol olmadığını göstərir.

Narrativ kimlik tədqiqatlarının əsas nəticələri

Yaxın dövr kəmiyyət tədqiqatları psixoz yaşayan şəxslərin nəzarət qrupları ilə müqayisədə bəzi nümunələrdə:

• daha aşağı dərin narrativ bütövlük,
• daha aşağı narrativ mürəkkəblik,
• birinci şəxsin tək formasının istifadəsində fərqlilik,
• daha az sosial əlaqə göstəricisi

göstərə bildiyini bildirmişdir.

Keyfiyyət tədqiqatları isə insanın psixoz təcrübəsindən sonra:

• itirilmiş mənlik hissini yenidən qurma,
• yaşananlara məna vermə,
• psixozu kimliyə necə yerləşdirəcəyinə qərar vermə,
• gələcəklə bağlı yeni rollar və imkanlar inkişaf etdirmə

proseslərini vurğulayır.

Psixiatriya xidməti narrativə necə təsir edə bilər?

Bəzi keyfiyyət tədqiqatları bildirir ki, psixi sağlamlıq sistemi yalnız simptomların sabitləşdirilməsinə və ya xəstəlik kimliyinə həddindən artıq fokuslandıqda insanın mənlik narrativi darala bilər.

Damğalanma da insanın özü ilə bağlı gözləntilərini və sağalma imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.

Mənbə simptomların müalicəsinin vacib olmadığını demir. Daha məhdud iddia budur: simptomların idarə olunması ilə yanaşı insanın bu təcrübələrin həyatındakı mənasını işləməsinə də yer açılması faydalı ola bilər.

Terapevtik münasibətin rolu

Müxtəlif terapiya yanaşmalarında təkrarlanan nəticələrdən biri terapevtik münasibətin əhəmiyyətidir.

Mənbə xüsusilə:

• inam,
• əməkdaşlıq,
• terapevtin qeyri-müəyyənliyə dözümlülüyü,
• insanın muxtariyyəti,
• təhlükəsiz ifadə sahəsi,
• duyğular üzərində birlikdə düşünmək

kimi amilləri narrativ dəyişikliyinə töhfə verə biləcək proseslər kimi müzakirə edir.

Agentlik və muxtariyyət

Bir çox tədqiqatda agency, muxtariyyət və ya öz-yetərlilik birbaşa nəticə və ya mümkün dəyişiklik mexanizmi kimi ortaya çıxmışdır.

İnsanın daha bütöv həyat hekayəsi inkişaf etdirməsi, kim olduğu və gələcəkdə nə istədiyi barədə daha çox seçim görə bilməsinə töhfə verə bilər.

Lakin bu əlaqə bütün tədqiqatlarda eyni alətlə ölçülməmişdir.

Narrativ dəyişikliyinin birbaşa ölçülməsi hələ də çatışmır

İcmalın mühüm metodoloji nəticələrindən biri budur ki, tədqiqatlar narrativ yönümlü müalicələri araşdırsa da, onların çoxu narrativin necə dəyişdiyini birbaşa ölçən xüsusi nəticə ölçüsündən istifadə etmir.

Gələcək tədqiqatların:

• agentlik,
• mənlik təcrübəsi,
• narrativ bütövlük,
• narrativ mürəkkəblik,
• gələcəyə yönəlmə

kimi narrativ dəyişiklik ölçülərini daha birbaşa ölçən alətlər hazırlaması və ya doğrulaması tələb olunur.

Tədqiqatın dəstəklədiyi

• Psixoz təcrübəsi bəzi şəxslərdə həyat hekayəsinin bütövlüyü və narrativ kimliklə əlaqəli çətinliklərlə birlikdə görülə bilər.
• Narrativ psixoterapiyalar insanın yalnız xəstəlik kimliyi ilə müəyyənləşdirilməsini azalda biləcək daha geniş mənlik kəşfinə yer aça bilər.
• MERIT üçün randomizə olunmuş, keyfiyyət, pilot və hal tədqiqatlarından ibarət böyüyən sübut bazası vardır.
• Travma yönümlü narrativ yanaşmalar psixoz yaşayan şəxslərdə tətbiqolunan görünür və erkən müsbət nəticələr təqdim edir.
• NECT və SELF kimi yanaşmalar özünü damğalama və illness engulfment sahələrində ümidverici nəticələr bildirmişdir.
• İncəsənət və şeir həyat hekayələrini şifahi olmayan və ya dil baxımından çevik formalarda ifadə etmək üçün istifadə oluna bilər.
• Terapevtik münasibət, təhlükəsiz sahə, duyğuların işlənməsi, metakoqnisiya, agentlik və mənalandırma narrativ dəyişikliyində mühüm proseslər ola bilər.
• Narrativ yanaşma şəxsi və özünəyönümlü sağalma anlayışı ilə uyğundur.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi

• Bütün psixoz yaşayan şəxslərin parçalanmış və ya qeyri-kafi həyat narrativinə malik olduğu göstərilməmişdir.
• Vahid universal “psixoz narrativi”nin mövcud olduğu göstərilməmişdir.
• Narrativ psixoterapiyanın psixozu qəti şəkildə müalicə etdiyi göstərilməmişdir.
• İcmal ortaq təsir ölçüsü və ya ümumi uğur faizi hesablamır.
• MERIT-dən başqa bütün yanaşmalar üçün güclü və bərabər səviyyədə sübut yoxdur.
• İncəsənət və ya şeir terapiyasının standart psixoterapiyadan üstün olduğu göstərilməmişdir.
• Narrativ psixoterapiyanın antipsixotik müalicəni əvəz edə biləcəyi sübut olunmamışdır.
• Müxtəlif psixoterapiyalar bir-biri ilə birbaşa üstünlük baxımından müqayisə edilməmişdir.
• Müsbət subyektiv sağalma nəticələri avtomatik olaraq simptom remissiyası və ya funksional yaxşılaşma ilə eyni deyil.

Məhdudiyyətlər

Birinci məhdudiyyət tədqiqatın narrativ icmal olmasıdır. Axtarış strukturlaşdırılmış olsa da, bütün uyğun nəşrləri tam şəkildə müəyyən etməyi hədəfləyən sistematik protokoldan istifadə edilməmişdir.

İkincisi, yalnız ingilisdilli nəşrlər daxil edilmişdir.

Üçüncüsü, axtarış terminləri həyat hekayəsi işi ehtiva etsə belə, bunu açıq şəkildə “narrative” adlandırmayan psixoterapiya yanaşmalarını nəzərdən qaçıra bilərdi.

Məsələn, bəzi psixodinamik psixoterapiyalar həyat hekayələrindən geniş istifadə edə bilər, lakin protokollarında narrativ anlayışını açıq əsas termin kimi istifadə etməyə bilər.

Dördüncüsü, sübut bazası terapiya növləri arasında balanslı deyil. Araşdırılan nəşrlərin çoxu MERIT ilə bağlıdır.

Beşincisi, bir çox tədqiqat kiçik pilot, tətbiqolunma, hal və ya keyfiyyət tədqiqatıdır. Daha böyük randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlara ehtiyac var.

Altıncısı, bir çox psixoterapiya tədqiqatında iştirakçılar psixiatrik dərman istifadə edir. Psixoterapiya təsirinin dərmandan asılı olmayan töhfəsini müəyyənləşdirmək əksər tədqiqatlar üçün mümkün deyil.

Yeddincisi, psixoterapiya tədqiqatlarında ortaq və doğrulanmış “narrativ dəyişiklik” ölçüsündən istifadə olunmur.

Nəhayət, narrativ icmal müəlliflərin klinik və elmi ekspertizası ilə şərh edilmişdir. Müəlliflər öz perspektiv və təcrübələrinin problemin müəyyənləşdirilməsinə, tədqiqat seçiminə və şərhə təsir göstərə biləcəyini açıq şəkildə qəbul edirlər.

Gələcək tədqiqatlar

Mənbə gələcəkdə:

• daha böyük randomizə olunmuş nəzarətli tədqiqatlar,
• daha çox keyfiyyət, pasiyent perspektivli tədqiqat,
• MERIT-dən başqa yanaşmaların daha ətraflı sınaqdan keçirilməsi,
• dərman istifadə etməyən şəxslərdə psixososial müdaxilələrin qiymətləndirilməsi,
• narrativ dəyişikliyini birbaşa ölçən alətlərin hazırlanması,
• şəxsi sağalma və agentlik mexanizmlərinin sınaqdan keçirilməsi,
• narrativ inkişafına mane olan amillərin araşdırılması,
• posttravmatik inkişafla narrativ dəyişiklik arasındakı əlaqənin araşdırılması

zəruri olduğunu bildirir.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Narrative Psychotherapy for People with Psychosis: A Narrative Review of Current Research and Psychotherapeutic Approaches

Müəlliflər: Laura A. Faith; Courtney N. Wiesepape; Jeremy M. Ridenour.

Məsul müəllif: Laura A. Faith.

Qurumlar: Department of Psychiatry, Richard L. Roudebush VA Medical Center, Indianapolis, Indiana, USA; Department of Psychology, Indiana State University, Terre Haute, Indiana, USA; Erikson Institute for Education, Research, and Advocacy, Austen Riggs Center, Stockbridge, Massachusetts, USA.

Jurnal: Psychology International.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / məqalə: 2026, 8, 42.

DOI: 10.3390/psycholint8030042

Göndərilmə: 31 May 2026.

Reviziya: 30 İyun 2026.

Qəbul: 1 İyul 2026.

Nəşr: 4 İyul 2026.

Mənbə növü: Rəyçilər tərəfindən qiymətləndirilmiş narrativ ədəbiyyat icmalı.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Əsas tarama dövrü: 2020–2026.

Axtarış vaxtı: May-İyun 2026.

Məlumat bazaları: PubMed, Google Scholar və PsycINFO.

Seçim üsulu: Əvvəlcədən müəyyən edilmiş və proses ərzində genişləndirilmiş axtarış terminləri; üç müəllif tərəfindən müstəqil axtarış; klinik və elmi uyğunluq əsasında seçim; müəlliflərarası razılaşma; əlaqəli nəşrlərin istinad siyahılarının araşdırılması.

Daxil edilən nəşrlərin əhatəsi: Psixoz yaşayan şəxslərin narrativ kimliyi, həyat hekayələri və həyat hekayələrindən açıq şəkildə istifadə edən psixoterapiya/terapevtik müdaxilələr haqqında 2020–2026 dövründəki ingilisdilli nəşrlər; zəruri tarixi və nəzəri kontekst üçün bəzi daha köhnə tədqiqatlardan da istifadə edilmişdir.

Yekun əsas tədqiqat sayı: 33.

Narrativ və narrativ kimlik bölməsi: 10 tədqiqat.

Psixoterapiya bölməsi: 23 tədqiqat.

Əsas terapiya qrupları: MERIT/MERITg; TF-CBTp və NET; NECT və SELF; narrativ incəsənət terapiyası və digər yaradıcı yanaşmalar.

Meta-analiz: Aparılmamışdır.

Birləşdirilmiş təsir ölçüsü: Hesablanmamışdır.

Formal sistematik risk-of-bias qiymətləndirilməsi: Bildirilməmişdir.

Maliyyələşdirmə: Tədqiqat xarici maliyyə almamışdır.

Etik komitə: Tətbiq edilmir; tədqiqat yeni insan iştirakçı məlumatı toplamayan ədəbiyyat icmalıdır.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tətbiq edilmir.

Məlumat əlçatanlığı: Yeni məlumat yaradılmamış və ya təhlil edilməmişdir; məlumat paylaşımı tətbiq edilmir.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşması bildirməmişdir.

Müəllif töhfələri: Konseptuallaşdırma L.A.F., C.N.W. və J.M.R.; metodologiya L.A.F. və C.N.W.; doğrulama üç müəllif; tədqiqat L.A.F. və C.N.W.; ilkin layihə və nəzərdən keçirmə/redaktə üç müəllif; layihə idarəçiliyi L.A.F.

Əsas elmi məhdudiyyət: Tədqiqat narrativ icmaldır və seçici, klinik yönləndirilmiş sintez təqdim edir. Nəticələr müxtəlif dizaynlı kiçik və böyük tədqiqatların ortaq kəmiyyət təsiri deyil. Tədqiqat bazası MERIT ağırlıqlıdır; bir çox tədqiqat pilot və ya keyfiyyət səviyyəsindədir və terapiya çox vaxt psixiatrik dərman müalicəsi ilə yanaşı tətbiq edilmişdir. Buna görə narrativ psixoterapiyanın təkbaşına effektivliyi və ya digər müalicələrdən üstünlüyü bu icmalla müəyyən edilə bilməz.

Mənbədaxili hesabat qeydi: PubMed axtarış cədvəlindəki fərdi sətirlər toplandıqda 1836 qeyd alındığı halda, mənbədə ümumi rəqəm 1833 kimi bildirilir. Bu üç qeyddən ibarət fərq düzəldilmədən mənbədə təqdim edildiyi kimi qorunmuşdur.