Kontakt sifatida mojaro gipotezasi (Conflict-as-Contact Hypothesis, CCH), ayrim istalmagan onlayn provokatsiyalar faqat dushmanlik, ko‘ngilocharlik, mafkuraviy ziddiyat yoki ustunlik istagi tufayli emas, balki nishon shaxsning javob berishi natijasida yuzaga keladigan sezilish (acknowledgement) natijasi xatti-harakatni mustahkamlashi mumkinligi sababli davom etishi mumkinligini ilgari suradigan funksional psixologik gipotezadir. Tadqiqot yangi tajriba o‘tkazmaydi; onlayn trolling, ijtimoiy chetlatish, kompensator internetdan foydalanish, online disinhibition, negative social potency va e’tibor iqtisodiyoti adabiyotlarini birlashtirib, sinab ko‘rish mumkin bo‘lgan yangi mexanizmni taklif qiladi.

Gipotezaning markaziy va falsifikatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan da’vosi shuki: agar shaxs o‘zini ijtimoiy jihatdan ko‘rinmas yoki yetarlicha sezilmagan deb his qilsa, g‘azabli, himoyaviy yoki qasoskor javob odatda jazolovchi bo‘lishi kutiladigan salbiy mazmuniga qaramay, “boshqa birov meni sezganining dalili”ni olib kelgani uchun jozibador/mukofotlovchi mustahkamlovchi vazifasini bajarishi mumkin. Muallif bu mexanizmni Conflict-Attention-Reinforcement Loop (CARL) tarzida shakllantiradi: sezilgan ijtimoiy ko‘rinmaslik → arzon provokatsiya → shaxslararo javob → sezilish → mustahkamlash → keyingi provokatsiya ehtimolining ortishi.

CCHning eng farqlovchi bashorati neytral sezilish javobi bilan bog‘liq. Negative social potency yondashuvining hukmronlik talqinida nishonda qayg‘u, himoya yoki salbiy ta’sir tug‘dirmaydigan neytral javob kuchli mukofot bermasligi kutiladi. CCH esa ayni neytral javob hissiy g‘alaba bermasa ham, nishon aloqani sezganini ko‘rsatgani uchun qisman mustahkamlovchi bo‘lishi kerakligini bashorat qiladi. Muallif bu shartni gipotezaning ustuvor eksperimental sinovi deb belgilaydi.

Tadqiqot “yolg‘izlik trollingga sabab bo‘ladi” degan xulosani ilgari surmaydi. CCH xatti-harakatning dastlab nega paydo bo‘lganini emas, ayrim provokatsion xatti-harakatlar muayyan o‘zaro ta’sir sharoitlarida nega davom etishi mumkinligini tushuntirishga qaratilgan saqlanish gipotezasidir. Sadizm, impulsivlik, mafkuraviy bog‘liqlik, ko‘ngilocharlik, qasos, maqom izlash va hamjamiyat me’yorlari kabi boshqa funksiyalar bilan birga mavjud bo‘lishi mumkin. Shuningdek, ushbu doiradan alohida foydalanuvchilarning psixologik holatini tashxislash uchun foydalanib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning asosiy muammosi

Onlayn provokatsiya bo‘yicha mavjud tadqiqotlar ayrim shaxslar nega bunday xatti-harakatlarga ko‘proq moyil bo‘lishi mumkinligi haqida turli izohlar beradi. Dark Tetrad xususiyatlari, ayniqsa kundalik sadizm; impulsivlik; negative social potency; ko‘ngilocharlik, zerikishni kamaytirish, qasos, ijtimoiy ta’sir va mafkuraviy motivatsiya ushbu adabiyotda ko‘rib chiqiladigan o‘zgaruvchilar qatoriga kiradi.

Muallif aniqlagan nazariy bo‘shliq boshqacha. Shaxsning provokatsiyaga moyilligi muayyan xatti-harakatning nega takrorlanishini, nega ayrim nishonlarga qaratilishini yoki nishonning javobiga qarab nega kuchayib yoki susayishi mumkinligini o‘z-o‘zicha tushuntirib bermaydi.

Shu sababli CCH shaxsiyatga qaratilgan “Buni kim qilyapti?” savolidan xulqiy “Bu xatti-harakat qanday natija keltiradi va shu natija xatti-harakatni davom ettirayotgan bo‘lishi mumkinmi?” savoliga o‘tadi.

Istalmagan onlayn provokatsiya qanday ta’riflanadi?

Tadqiqotda istalmagan onlayn provokatsiya (unsolicited online provocation) ancha tor ta’riflangan. Aloqa ushbu doiraga kirishi uchun to‘rtta xususiyat birgalikda mavjud bo‘lishi kerak:

1. Aloqa nishon tomonidan so‘ralmasdan yoki taklif qilinmasdan jo‘natuvchi tomonidan boshlanadi.
2. Jo‘natuvchi bilan nishon o‘rtasida shakllangan oflayn munosabat yoki davom etayotgan onlayn munosabat bo‘lmaydi.
3. Xabar baholash mumkin bo‘lgan da’vo, dalil yoki asoslash jihatidan juda oz tekshiriladigan propozitsional mazmunni o‘z ichiga oladi.
4. Xabarning shakli kognitiv munozaradan ko‘ra hissiy javobni yuzaga keltirishga qaratilgandek ko‘rinadi.

Bu ta’rif, keskin ifodalangan bo‘lsa ham, haqiqiy da’vo yoki dalilni o‘z ichiga oladigan tanqidiy munozarani qamrab olmaydi. Nishonli ta’qib kampaniyalari, tahdidlar va stalking ham og‘irroq, majburlovchi va ko‘pincha jinoyat huquqi bilan bog‘liq dinamikaga ega bo‘lgani uchun CCHning ko‘zlangan doirasiga kiritilmaydi. Davom etayotgan munozara ichidagi o‘zaro keskinlashuv ham aloqa boshida “istalmagan tarzda boshlangan” bo‘lish shartini qondirmaydi.

Sezilish tasdiqlanish yoki yaqinlik bilan bir xil emas

Tadqiqotda sezilish (acknowledgement), muayyan boshqa shaxs jo‘natuvchining aloqasini qayd etgani va unga e’tibor ajratganiga oid jo‘natuvchi uchun mavjud bo‘lgan dalildir.

Bu ta’rif hissiy jihatdan neytraldir. Mehrli javob ham, g‘azabli javob ham sezilish beradi. Ikki javob ijtimoiy ma’no jihatidan juda farq qiladi; biroq ikkalasi ham “qarshimdagi odam xabarimni ko‘rdi va menga e’tibor ajratdi” degan axborotni olib keladi.

Bu farq CCHning markazidadir. Gipoteza shaxs albatta mehr, qabul yoki yaqinlik izlaydi deb da’vo qilmaydi. Ayrim sharoitlarda faqat boshqa birovning e’tibor maydoniga kirgan bo‘lish xulqiy jihatdan mukofotlovchi bo‘lishi mumkinligini ilgari suradi.

Kompensator internetdan foydalanish bilan bog‘liqlik

Kardefelt-Wintherning compensatory internet use yondashuvi muammoli internetdan foydalanishni faqat texnologiya miqdori orqali emas, balki shaxs qaysi qondirilmagan psixososial ehtiyojni bartaraf etishga urinayotgani orqali tushunish mumkinligini ilgari suradi.

Bu adabiyotda kompensatsiya asosan ijobiy yoki yaqinlashtiruvchi xatti-harakatlar bilan ko‘rib chiqilgan: xabar almashish, hamjamiyatlarga qo‘shilish, yordam izlash, o‘zini ochish va munosabatlarni saqlash.

CCH bu mantiqni odatiy bo‘lmagan yo‘nalishda kengaytiradi. Agar raqamli xatti-harakat qondirilmagan ijtimoiy ehtiyojlarni kompensatsiya qila olsa, nazariy jihatdan ziddiyatli o‘zaro ta’sir ham ayrim shaxslar yoki sharoitlar uchun vaqtinchalik ijtimoiy kontakt berishi mumkin.

Bu mojaro ijobiy yoki sog‘lom degani emas. Da’vo faqat xulqiy funksiya darajasidadir: vaqtinchalik va dushmanona bo‘lsa ham, ikki shaxsning bir-biriga e’tibor berishi ijtimoiy kontaktning bir shaklini tashkil qilishi mumkin.

Onlayn provokatsiyaning xulqiy xarajati nega pastroq bo‘lishi mumkin?

Tadqiqot John Sulerning online disinhibition adabiyotidan oltita xususiyatni keltiradi: dissociative anonymity, invisibility, asynchronicity, solipsistic introjection, dissociative imagination va minimisation of authority.

Bu xususiyatlarning CCH uchun ahamiyati yuzma-yuz provokatsiya bilan onlayn provokatsiya xarajatlarini farqlashidadir. Begona odamni yuzma-yuz provokatsiya qilish jismoniy birga bo‘lish, atrofdagi guvohlar, nishonning hissiy javobini bevosita ko‘rish va shakllangan o‘zaro ta’sir me’yorlari kabi darhol yuzaga keladigan xarajatlarga ega.

Onlayn muhitda esa jismoniy va psixologik masofa saqlanishi mumkin; xabar soniyalar ichida yuboriladi va nishonning javobi keyinroq interfeys orqali kelishi mumkin. Shunday qilib, nishon e’tiborini mojaro orqali olish oflayn muhitga qaraganda xulqiy jihatdan arzonroq variantga aylanishi mumkin.

Negative social potency bilan sezilish o‘rtasidagi farq

Negative social potency, boshqa shaxsda salbiy ta’sir yuzaga keltirishdan ijtimoiy mukofot olishni anglatadi. Ushbu yondashuv nuqtayi nazaridan nishonning g‘azablanishi yoki bezovta bo‘lishi muhim; chunki jo‘natuvchi boshqa tomon ustida salbiy ta’sir yaratganini ko‘radi.

CCH ayni kuzatuv yana bir natijani ham olib kelishini ta’kidlaydi. G‘azablangan nishon bir vaqtning o‘zida xabarni ko‘rganini, jo‘natuvchini sezganini va unga e’tibor ajratganini ham ko‘rsatgan bo‘ladi.

Tabiiy onlayn o‘zaro ta’sirlarda bu ikki izoh ko‘pincha bir xil natijani bashorat qiladi. Shu sababli faqat “nishon g‘azablandi va provokatsiya takrorlandi” kuzatuvi qaysi mexanizm ishlayotganini farqlash uchun yetarli emas.

Kontakt sifatida mojaro gipotezasi nima?

Kontakt sifatida mojaro gipotezasi (CCH) — ayrim istalmagan onlayn provokatsiyalar nishon shaxs yoki atrofdagi kishilarning javobi orqali yuzaga keladigan sezilish natijasi bilan saqlanishi mumkinligini ilgari suradigan, hali bevosita tasdiqlanmagan funksional xulqiy gipotezadir. CCHning o‘ziga xos da’vosi shuki, sezilgan ijtimoiy ko‘rinmaslik sharoitida hatto dushmanona javob ham salbiy hissiy mazmunidan qat’i nazar “meni sezishdi” axborotini olib kelgani uchun mustahkamlovchi bo‘lishi mumkin.

CCHning to‘rtta doira sharti

Manba gipoteza talqinini to‘rtta aniq chegara bilan toraytiradi:

• CCH yolg‘izlik trollingga sabab bo‘ladi demaydi. Gipoteza xatti-harakatning kelib chiqishidan ko‘ra uning davom etishini ta’minlashi mumkin bo‘lgan natijalardan birini ko‘rib chiqadi.
• CCH yagona izoh emas. Ayni xatti-harakat dushmanlik, ko‘ngilocharlik, maqom, mafkura, qasos va sezilish kabi bir nechta funksiyaga bir vaqtda ega bo‘lishi mumkin.
• CCH faqat xatti-harakatlarning bir qismi uchun taklif qilinadi. Barcha trolling xatti-harakatlari, hatto ularning ko‘pchiligi ham ushbu mexanizm bilan tushuntirilishi kerak degan da’vo qilinmaydi.
• CCH tashxis vositasi emas. Shaxsning postiga qarab, u yolg‘iz, ijtimoiy jihatdan ko‘rinmas yoki sezilishni izlayapti degan xulosaga kelish ushbu doiraning to‘g‘ri qo‘llanilishi emas.

Recognition asymmetry: xabar rad etayotgan paytda xatti-harakat kontakt izlayaptimi?

Manba provokatsion xabar mazmuni bilan uni yuborish xatti-harakati o‘rtasida tuzilmaviy asimmetriya borligini ilgari suradi. Xabarning semantik mazmuni nishonni qadrsizlantirishi yoki rad etishi mumkin. Biroq jo‘natuvchi ko‘plab mumkin bo‘lgan kishilar orasidan muayyan nishonni tanlagan, unga vaqt ajratgan va ayrim hollarda javob kelgan-kelmaganini qayta tekshirgan.

Demak, xabar mazmuni “seni rad etyapman” desa, xulqiy ketma-ketlikning o‘zi “men bilan o‘zaro ta’sirga kir” natijasini berishi mumkin. CCH bu holat ongli bo‘lishi shart emasligini ham ta’kidlaydi; xatti-harakatni saqlab turuvchi mustahkamlash sharti shaxsning o‘zi bildirgan motivatsiya bilan bir xil bo‘lishi shart emas.

Conflict-Attention-Reinforcement Loop qanday ishlaydi?

Conflict-Attention-Reinforcement Loop (CARL), CCH taklif qilgan xatti-harakatni saqlash ketma-ketligidir. Mexanizm o‘zaro bog‘langan oltita bosqich bilan tushuntiriladi:

1. Sezilgan ijtimoiy ko‘rinmaslik yoki yetarlicha sezilmaslik.
2. Qulay nishonga qaratilgan arzon onlayn provokatsiya.
3. Nishon yoki atrofdagi kuzatuvchilarning shaxslararo javobi.
4. Javobning “sezilish”ni ta’minlashi.
5. Sezilish provokatsion xatti-harakatni mustahkamlashi.
6. Shunga o‘xshash provokatsiyaning kelajakda yana yuz berish ehtimoli ortishi.

CARLning uchta farqlovchi xususiyati

Birinchisi, mustahkamlash bosqichidagi valence-indifference farazidir. CCH sezilish faqat ijobiy ijtimoiy javoblar bilan kelishi shart emasligini ilgari suradi. Dushmanona javob ham nishon xabarni sezganini ko‘rsatadi.

Ikkinchisi, ongli niyat shart emas. Foydalanuvchi haqiqatan ham mafkuraviy, axloqiy yoki shaxsiy sabab bilan yozayotganiga ishonishi mumkin va ayni xatti-harakat bir vaqtda sezilish natijasi bilan saqlanishi mumkin.

Uchinchisi, model kuzatiladigan xulqiy belgilarni hosil qiladi. CCH takroriy provokatsiya javob kelgan-kelmaganini tekshirish uchun o‘zaro ta’sirga qaytish, javob mazmunidan ko‘ra javobning borligiga qarab keskinlashish va javob berish ehtimoli yuqori bo‘lgan nishonlarni tanlash kabi xatti-harakatlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini bashorat qiladi.

Platforma algoritmlari ikkinchi mustahkamlash qatlamini yaratishi mumkinmi?

Manba buni qat’iy platforma topilmasi emas, balki shartli tuzilmaviy gipoteza sifatida taqdim etadi. Agar reyting tizimi konstruktiv o‘zaro ta’sir bilan antagonistik o‘zaro ta’sirni yetarlicha farqlamasdan o‘zaro ta’sir hajmini mukofotlasa, psixologik CARL sikliga texnologik mustahkamlash qatlami qo‘shilishi mumkin.

Taklif etilgan ikkinchi sikl quyidagicha: provokatsiya → shaxslararo javob → algoritmik amplifikatsiya → ko‘proq ko‘rinuvchanlik → ko‘proq javob.

Muallif bu mexanizm muayyan ijtimoiy media platformasida haqiqatda ishlashini ko‘rsatmagan. Ranking tizimlari xususiy mulk hisoblanadi va doimiy ravishda o‘zgaradi; ushbu gipotezani baholash uchun platforma ichki ma’lumotlari zarur.

Neytral sezilish javobi CCH uchun nega kritik sinov?

Neytral sezilish javobi nishon xabarni ko‘rganini va qayd etganini ko‘rsatib, g‘azab, himoya, bezovtalik yoki bo‘ysunishni ko‘rsatmagani uchun CCH bilan hukmronlikka asoslangan negative social potency izohini ajratadigan eng toza shartdir. CCH bunday javob umuman javob bo‘lmagan holatga nisbatan qisman mustahkamlovchi bo‘lishini; faqat nishonda salbiy ta’sir yaratish mukofotlovchi deb hisoblaydigan hukmronlik izohi esa neytral javob zaif yoki mustahkamlovchi bo‘lmasligini kutadi.

To‘rtta izohning turli bashoratlari

Jadvaldagi eng muhim ustun neytral sezilishdir. Dushmanona javob ham nishonda salbiy ta’sir yaratadi, ham sezilishni ta’minlaydi; shu sababli negative social potency bilan CCH ayni kuzatuv ostida oson ajratilmaydi. Neytral javob esa nishonda ko‘rinadigan bezovtalik yoki himoya holatini tug‘dirmasdan faqat “xabaringni ko‘rdim” axborotini olib keladi.

Rejection-induced aggression bilan farqi

Rejection-induced aggression yondashuvi ijtimoiy chetlatish tajovuzkor xatti-harakatni oshirishi mumkinligini ko‘rsatgan eksperimental adabiyotga tayanadi. Bu yondashuv asosan xatti-harakatning oldingi omili bilan bog‘liq: chetlatish tajovuzkor natijani oshirishi mumkin.

CCH esa keyingi bosqichni so‘raydi: provokatsiyadan keyin kelgan sezilish ayni xatti-harakatni takrorlash ehtimolini oshiradimi?

Ikki mexanizm bir-birini istisno qilishi shart emas. Ijtimoiy chetlatish xatti-harakatni boshlashi, keyin esa nishonning javobi uni davom ettirishi mumkin. Ammo ularni eksperimental ravishda ajratish mumkin: chetlatish o‘zgarmas saqlanib, nishonning javob berishi yoki bermasligi o‘zgartirilsa, CCH javob shartiga kuchli sezgirlikni bashorat qiladi.

Compensatory internet use bilan farqi

Compensatory internet use yondashuvi qondirilmagan psixososial ehtiyojlar umumiy onlayn ishtirokni oshirishi mumkinligini bashorat qiladi. CCH esa yanada aniqroq da’voni ilgari suradi: muayyan sharoitlarda qondirilmagan ehtiyojlar ayniqsa antagonistik ishtirokka yo‘nalishi va ijobiy sezilish yo‘llari yetib bo‘lmaydigan, samarasiz yoki qimmat deb qabul qilinganda bu yo‘nalish kuchayishi kutiladi.

Visibility enhancement through antagonism bilan farqi

Felmlee va hamkasblarining 2024-yildagi tadqiqoti irqchi va jinsiy kamsituvchi haqoratlarni o‘z ichiga olgan yirik tvit namunalarida tajovuzkor xabarlar onlayn ko‘rinuvchanlikni oshirish funksiyasini bajarishi mumkinligiga mos tarmoq naqshlarini xabar qilgan. Manba buni CCH uchun yaqin empirik oldingi dalil sifatida baholaydi.

Biroq ko‘rinuvchanlik va sezilish ayni natija emas. Visibility enhancement kengroq auditoriyadan olinadigan ko‘rinuvchanlikni anglatadi. CCH muayyan nishon shaxsning javobi bevosita mustahkamlovchi qiymatga ega bo‘lishi mumkinligini bashorat qiladi.

Shu sababli shaxsiy va neytral javob kritik eksperimental shartdir: ommaviy ko‘rinuvchanlik yaratmasdan nishon sezganini ko‘rsatishi mumkin.

Javob bermaslik nega “contingency removal” sifatida muhokama qilinadi?

Agar CCH to‘g‘ri bo‘lsa, nishonning javobi ayrim mazmuni kam provokatsiyalarda xatti-harakatni saqlab turadigan mustahkamlovchilardan biri bo‘lishi mumkin. Bunda javobni olib tashlash ushbu mustahkamlash shartini yo‘q qilishi mumkin.

Biroq manba buni “tanqidlarni e’tiborsiz qoldiring” tarzidagi umumiy tavsiyaga aylantirmaydi. Haqiqiy da’vo, dalil, qarshi fikr yoki tuzatilishi kerak bo‘lgan noto‘g‘ri axborotni o‘z ichiga olgan muloqot munozarani talab qilishi mumkin. Ommaviy hisobdorlik ham sukut bilan ta’minlanmaydi.

Doiraning mavzusi tekshiriladigan axborotni o‘z ichiga olmaydigan va asosan hissiy javob chaqirishga qaratilgan kam ma’lumotli provokatsiyadir.

Manbada xatti-harakatning ikkita muqobil ketma-ketligi taklif etiladi:

• Provokatsiya → javob → sezilish → mustahkamlash → takror.
• Provokatsiya → sezilish yo‘q → mustahkamlash shartining yo‘qolishi.

Ikkinchi ketma-ketlik eksperimental ravishda tasdiqlanmagani alohida ta’kidlanadi. Mustahkamlashni olib tashlash ayrim holatlarda dastlab vaqtinchalik keskinlashuvni keltirib chiqarishi mumkin; biroq CCH bunday “extinction burst”ni majburiy bashorat qilmaydi. Darhol kamayish ham modelga mos keladi. Haqiqiy naqsh o‘lchanishi kerak.

CCH onlayn trolling yolg‘izlikdan kelib chiqadi deydimi?

Yo‘q. CCH yolg‘izlik yoki ijtimoiy uzilish trolling xatti-harakatini bevosita yaratadi deb da’vo qilmaydi; ayrim istalmagan provokatsiyalar sezilgan ijtimoiy ko‘rinmaslik sharoitida nishonning javobi bergan sezilish tufayli davom etishi mumkinligini ilgari suradi. Sadizm, impulsivlik, mafkuraviy bog‘liqlik, ko‘ngilocharlik, qasos, maqom, hamjamiyat me’yorlari va boshqa funksiyalar ayni xatti-harakatda mustaqil yoki birgalikda mavjud bo‘lishi mumkin.

Nega bu farq ilmiy jihatdan muhim?

Xatti-harakatning boshlanish sababi bilan xatti-harakatni saqlab turuvchi natija bir xil bo‘lishi shart emas. CCH ikkinchi darajaga e’tibor qaratadi.

Shaxs birinchi provokatsion xabarni mafkuraviy g‘azab sababli yozishi mumkin. Keyinchalik nishonning javob berishi va munozaraning davom etishi xatti-harakat uchun qo‘shimcha mukofot yaratishi mumkin. Bunday holatda subyektiv ravishda bildirilgan mafkuraviy sabab noto‘g‘ri bo‘lishi shart emas; u faqat xatti-harakatni saqlashda ta’sir qiladigan barcha natijalarni tushuntirmasligi mumkin.

Shu sababli CCH shaxsiyat nazariyalari yoki trollingning boshqa izohlarini almashtirishni emas, xatti-harakat funksiyasi haqida qo‘shimcha va tekshiriladigan savol yaratishni maqsad qiladi.

Tadqiqot usuli va natijalari

Nega bu tadqiqotning usuli eksperimental emas?

Tadqiqot yangi ishtirokchilarda tajriba, so‘rov, xulqiy o‘lchov yoki uzunlamasiga kuzatuv o‘tkazmaydi. Usul mavjud psixologiya va raqamli xatti-harakat adabiyotidagi alohida topilmalarni funksional xulqiy model atrofida nazariy jihatdan birlashtirishdir.

Birlashtirilgan asosiy adabiyot yo‘nalishlari quyidagilar:

• Asosiy tegishlilik va shaxslararo bog‘lanish ehtiyoji.
• Ostracism va ijtimoiy ko‘rinmaslikning psixologik ta’sirlari.
• Compensatory internet use.
• Online disinhibition va onlayn muhitning xulqiy xarajatlari.
• Trolling, Dark Tetrad, sadizm va impulsivlik.
• Negative social potency.
• Attention-conflict seeking haqidagi foydalanuvchi e’tiqodlari.
• Antagonizm orqali ko‘rinuvchanlikni oshirish.
• Critical ignoring va e’tiborni boshqarish.

Ushbu adabiyotlarning ayrim tarkibiy qismlari empirik jihatdan qo‘llab-quvvatlangan bo‘lsa-da, ularning CCH doirasida taklif qilingan maxsus tarzda birlashishi yangi va hali sinovdan o‘tmagan.

Oltita falsifikatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan taklif

Ustuvor tajriba qanday loyihalanishi mumkin?

Manba taklif qilgan eng kuchli farqlovchi sinov nishon javobini eksperimental tarzda uchta shartga ajratishdir:

1. Dushmanona javob: nishon g‘azab, bezovtalik yoki himoyani ko‘rsatadi.
2. Neytral sezilish: nishon xabarni olganini ko‘rsatadi, ammo bezovtalik, himoya yoki bo‘ysunishni ko‘rsatmaydi.
3. Javob yo‘q: jo‘natuvchi nishon tomonidan sezilganiga oid qayta aloqa olmaydi.

CCH nuqtayi nazaridan kritik taqqoslash ikkinchi va uchinchi shartdir. Agar neytral sezilish javobsizlik shartiga qaraganda keyingi provokatsiya ehtimolini oshirsa, nishonda salbiy ta’sir yaratmasdan faqat sezilishning o‘zi ham mustahkamlovchi qiymatga ega bo‘lishi mumkinligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri dalil olinadi.

Aksincha, neytral javob bilan javobsizlik bir xil natija bersa va faqat dushmanona javob xatti-harakatni oshirsa, CCHning o‘ziga xos valence-indifference da’vosi zaiflashadi va negative social potencyning hukmronlik talqini kuchliroq izohga aylanadi.

Nega uzunlamasiga tadqiqot zarur?

Ijtimoiy uzilish bilan onlayn antagonizm o‘rtasidagi yo‘nalish bir tomonlama bo‘lmasligi mumkin. O‘zini ijtimoiy jihatdan uzilgan deb his qiladigan shaxs provokatsiyaga ko‘proq moyil bo‘lishi mumkin; biroq takroriy antagonistik xatti-harakat ham mavjud munosabatlarni buzib, yanada ko‘proq izolyatsiyaga olib kelishi mumkin.

Kesimiy tadqiqot bu ikki yo‘nalishni ishonchli tarzda ajrata olmaydi. Shu sababli manba vaqt ketma-ketligini aniqlash uchun uzunlamasiga tadqiqotlar zarurligini ta’kidlaydi.

Nega madaniyatlararo takrorlash kerak?

Mojaro, ommaviy tanqid, to‘g‘ridan-to‘g‘ri gapirish va hissiy ifoda me’yorlari jamiyatlar o‘rtasida farq qiladi. Ayni javob bir madaniyatda neytral, boshqasida rad etuvchi yoki tajovuzkor deb qabul qilinishi mumkin.

Shu sababli CCHning umumlashtirilishi bitta madaniy muhitdan chiqarib bo‘lmaydi. Manba madaniyatlararo replikatsiyasiz universallik da’vosi qurib bo‘lmasligini ta’kidlaydi.

Ommaviy hisoblari bo‘lgan shaxslar uchun xulosa

Manba muloqotlarni faqat ijobiy/salbiy tarzda tasniflash o‘rniga ularni funksiyasiga ko‘ra ajratish foydaliroq bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Quyidagi toifalar bir xil javob strategiyasini talab qilmaydi:

• Asosli fikr kelishmovchiligi.
• Qonuniy tanqid.
• Tuzatilishi kerak bo‘lgan noto‘g‘ri axborot.
• Ta’qib yoki tahdid.
• Tekshiriladigan mazmunni o‘z ichiga olmaydigan kam ma’lumotli provokatsiya.

CCH kontekstida muhim savol faqat xabar yoqimli yoki yoqimsizligi emas, berilgan javob qanday xulqiy natija keltirishidir.

Tashkilotlar uchun xulosa

Tashkiliy moderatsiyada ikki yo‘nalishli noto‘g‘ri tasniflash xavfi mavjud. Haqiqiy mijoz shikoyatini yomon niyatli provokatsiya deb hisoblash foydali axborotni yo‘qotishi va mijoz bilan munosabatni buzishi mumkin. Yechim izlamaydigan kam ma’lumotli provokatsiyani haqiqiy shikoyatdek ko‘rib chiqish esa xodimni tugamaydigan mojaro sikliga tortishi mumkin.

Shu sababli manba aniq tasniflash mezonlariga ega moderatsiya protokollari har bir xodimni takroriy mojaro boshqaruvi yukini yolg‘iz ko‘tarishga majbur qilishdan ko‘ra ma’qulroq bo‘lishi mumkinligini muhokama qiladi.

Platformalar uchun xulosa

Agar o‘zaro ta’sirga asoslangan reyting tizimlari ziddiyatli o‘zaro ta’sirni ham konstruktiv o‘zaro ta’sir kabi mukofotlasa, platforma arxitekturasi psixologik mustahkamlash sikliga ikkinchi qatlam qo‘shishi mumkin.

Biroq bu tadqiqot hech bir platformaning algoritmini o‘rganmagan. Bu da’vo platforma ichki reyting ma’lumotlari bilan sinovdan o‘tkazilishi kerak bo‘lgan alohida empirik savoldir.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Mavjud adabiyot trolling xatti-harakatini shaxsiyat, sadizm, impulsivlik, ko‘ngilocharlik, qasos, ijtimoiy ta’sir va negative social potency kabi bir nechta mexanizm bilan bog‘laydi.
• Ostracism adabiyoti ijtimoiy jihatdan sezilmaslik psixologik jihatdan salbiy bo‘lishi mumkinligini qo‘llab-quvvatlaydi.
• Compensatory internet use adabiyoti onlayn xatti-harakat qondirilmagan psixososial ehtiyojlar bilan funksional aloqalar ko‘rsatishi mumkinligini qo‘llab-quvvatlaydi.
• Online disinhibition adabiyoti onlayn muhitlar ayrim xatti-harakatlarning xarajat va cheklovlarini o‘zgartirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
• Negative social potency adabiyoti salbiy shaxslararo ta’sir yaratish ayrim shaxslar uchun mukofotlovchi bo‘lishi mumkinligiga empirik asos beradi.
• Antagonistik mazmun orqali onlayn ko‘rinuvchanlikni oshirish mumkinligini qo‘llab-quvvatlaydigan tarmoq tadqiqotlari CCHning ayrim old shartlari bilan mos keladi.
• CCH ushbu alohida adabiyotlardan eksperimental ravishda ajratib ko‘rsatish mumkin bo‘lgan aniq bashoratlarni hosil qiladi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• CCH to‘g‘ri ekanligi hali eksperimental ravishda ko‘rsatilmagan.
• Yolg‘izlik trolling xatti-harakatiga sabab bo‘lishi ko‘rsatilmagan.
• Barcha trollar sezilishni izlaydi deb da’vo qilib bo‘lmaydi.
• Foydalanuvchining provokatsion xabaridan uning psixologik ehtiyojini tashxislab bo‘lmaydi.
• Onlayn tajovuz yashirin tarzda “prosotsial” degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.
• Nishonning javob bermasligi provokatsiyani albatta kamaytirishi hali ko‘rsatilmagan.
• Vaqtinchalik extinction burst yuz berishi kafolatlanmagan.
• Muayyan ijtimoiy media algoritmlari antagonistik mazmunni haqiqatda mustahkamlashi ushbu tadqiqotda sinovdan o‘tkazilmagan.
• CCH nishonli ta’qib, stalking, tahdid va muvofiqlashtirilgan suiiste’molni tushuntiruvchi model sifatida ishlatilmasligi kerak.
• CCH turli madaniyatlarda bir xil ishlashi ko‘rsatilmagan.

Asosiy cheklovlar

Bevosita tajriba yo‘q: CCHning asosiy mexanizmi va oltita taklifi hali sinovdan o‘tkazilmagan.

Sababiy ketma-ketlik noma’lum: Ijtimoiy uzilish provokatsiyani oshirishi mumkin; biroq provokatsiya ham ijtimoiy munosabatlarni buzib, yanada ko‘proq izolyatsiyaga olib kelishi mumkin.

Madaniy umumlashtirilish noma’lum: Mojaro va hissiy javob me’yorlari madaniyatlar o‘rtasida farq qilishi mumkin.

Ko‘p funksiyalilik muammosi mavjud: Bitta provokatsion xatti-harakat bir vaqtning o‘zida ko‘ngilocharlik, maqom, mafkura, dushmanlik, ko‘rinuvchanlik va sezilish funksiyalarini bajarishi mumkin.

Jamiyat me’yorlari alohida mexanizm yaratishi mumkin: Agar provokatsiya onlayn hamjamiyat chegaralarini himoya qilish yoki guruh a’zoligini nazorat qilish vazifasini bajarsa, CCHning qo‘shimcha tushuntirish qiymati past bo‘lishi mumkin.

Og‘ir suiiste’mol doiradan tashqarida: Nishonli ta’qib, tahdid va muvofiqlashtirilgan abuse kabi majburlovchi xatti-harakatlarni kompensator kontakt doirasi bilan tushuntirish ilmiy va axloqiy jihatdan mos emas.

Platforma qatlami sinovdan o‘tkazilmagan: Algoritmik reyting bilan psixologik mustahkamlashning birlashishi haqidagi taklif bevosita platforma ma’lumotlarini talab qiladi.

IAM va Direct Change Solution bilan bog‘liqlik

Xulosa bo‘limida muallif CCHni o‘zining kengroq Internal Autobiographical Map (IAM) va Direct Change Solution (DCS) doiralari bilan tahliliy ravishda bog‘laydi. IAM takroriy xatti-harakatni o‘tmish tajribasi, kutishlar va o‘rganilgan javoblar bilan tashkil topgan avtobiografik tuzilmalar kontekstida ko‘rsa, DCS xatti-harakat o‘zgarishini yuzaki mazmundan ko‘ra xatti-harakatni saqlab turuvchi ketma-ketlikni aniqlash orqali konseptuallashtiradi.

Biroq manba aniq chegara qo‘yadi: IAM va DCS hali onlayn provokatsiyaga empirik ravishda qo‘llanmagan. Shu sababli CCH ushbu modellarni tasdiqlaydi yoki bu modellar CCHni eksperimental ravishda qo‘llab-quvvatlaydi degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning umumiy ilmiy ahamiyati

Maqolaning hissasi onlayn provokatsiyani yangi shaxsiyat turi bilan tushuntirish emas, balki xatti-harakatni funksional jihatdan sinovdan o‘tkaziladigan savolga aylantirishdir.

Asosiy farqni shunday jamlash mumkin: nishonning g‘azablanishi faqat “nishon ustida kuch o‘rnatdim” ko‘rinishidagi mukofotni yuzaga keltiradimi yoki ayni vaqtda “muayyan inson meni sezdi” axborotining o‘zi ham xulqiy qiymatga egami?

Neytral sezilish bu ikki ehtimolni eksperimental ravishda ajratishi mumkin bo‘lgan kalit manipulyatsiyadir. Shu sababli CCHning ilmiy qiymati mavjud izohlarni rad etishidan emas, ulardan farqli natijani bashorat qiladigan va falsifikatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan eksperimental shartni yaratishidan kelib chiqadi.

Manba va usul haqida izoh

Original tadqiqot: Conflict as Contact: Acknowledgement-Seeking as a Candidate Function of Unsolicited Online Provocation

Muallif: Stoyana Natseva.

ORCID: 0009-0008-1692-1935.

PDFdagi affiliatsiya 1: Happy Life Institute for Direct Change Science, Sofia, Bulgaria.

PDFdagi affiliatsiya 2: Universidad Azteca, Chalco, Mexico.

SSRN qaydidagi qo‘shimcha institutsional bog‘lanish: IAPTC — International Professional Association of Therapists and Coaches, Sofia, Bulgaria.

Manba turi: Nazariy / konseptual psixologiya maqolasi; original empirik namuna yoki tajribani o‘z ichiga olmaydi.

Asosiy taklif etilgan gipoteza: Conflict-as-Contact Hypothesis (CCH).

Asosiy taklif etilgan mexanizm: Conflict-Attention-Reinforcement Loop (CARL).

Asosiy falsifikatsiya qilinishi mumkin bo‘lgan da’vo: Sezilgan ijtimoiy ko‘rinmaslik sharoitida salbiy shaxslararo javob olib keladigan sezilish ayrim provokatsion xatti-harakatlarda mustahkamlovchi funksiya bajarishi mumkin.

Ustuvor farqlovchi sinov: Dushmanona javob, neytral sezilish va javobsizlik shartlarining keyingi provokatsiya ehtimoliga ta’sirini taqqoslash; ayniqsa neytral sezilish bilan javobsizlik o‘rtasidagi farq CCH uchun kritikdir.

Sinovdan o‘tkaziladigan takliflar soni: 6.

Original ma’lumot / namuna: Yo‘q.

Statistik tahlil: Ushbu maqolada original statistik tahlil o‘tkazilmaydi.

Manba jadvali: Table 1 — Predicted Reinforcement Outcomes Under Three Target-Response Conditions.

Manbadagi original ilmiy grafik/rasm: Mavjud emas; asosiy mexanizm matn bilan ta’riflangan.

SSRN yozilgan sana: 21 avgust 2026.

SSRNga yuklangan sana: 14 oktyabr 2026.

SSRN qayd raqami: 7610368.

SSRN DOI: 10.2139/ssrn.7610368.

Zenodo DOI: 10.5281/zenodo.22046563.

Platforma: SSRN; tadqiqot Zenodo orqali ham ro‘yxatdan o‘tgan.

Jurnal / jild / son: Tasdiqlangan taqrizli jurnal bibliografiyasi mavjud emas.

Taqriz holati: Taqrizli jurnalda chop etilgan versiya tasdiqlanmagan; tadqiqot SSRNda nazariy maqola sifatida ro‘yxatga olingan.

Litsenziya: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0), SSRN qayd ma’lumotiga ko‘ra.

Moliyalashtirish: SSRN qaydiga ko‘ra davlat, tijorat yoki notijorat moliyalashtiruvchi tashkilotdan muayyan tadqiqot granti olinmagan.

Manfaatlar bayonoti: SSRN qaydiga ko‘ra muallif maqolada tilga olingan Direct Change Solution® (DCS®) va Internal Autobiographical Map (IAM) doiralarining ishlab chiquvchisidir; Happy Life Academy® asoschisi va CEOsi, Happy Life Institute for Direct Change Science asoschisi hamda IAPTC® prezidenti. Boshqa manfaatlar to‘qnashuvi bildirilmagan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Maqola original empirik ma’lumotlar to‘plamini yaratmagani sababli yangi eksperimental ma’lumotlar repozitoriyasini bildirmaydi.

CRediT / muallif hissalari: Manba PDFda alohida CRediT hissa bayonoti mavjud emas.

Asosiy nazariy havola sohalari: belongingness; ostracism; compensatory internet use; online disinhibition; social identity model of deindividuation effects; Dark Tetrad; negative social potency; attention-conflict seeking; antagonizm orqali ko‘rinuvchanlik; critical ignoring.

Doiradan tashqari xatti-harakatlar: Asosli tanqidiy kelishmovchilik, nishonli ta’qib kampaniyalari, tahdidlar, stalking va davom etayotgan nizodagi o‘zaro keskinlashuv.

Tashxisiy foydalanish chegarasi: CCH alohida foydalanuvchining psixologik holatini onlayn xabardan tashxislash uchun ishlatilishi mumkin emas.

Madaniy chegara: Madaniyatlararo umumlashtirilish hali noma’lum.

Sababiylik chegarasi: CCH xatti-harakatning saqlanishiga oid gipotezadir; provokatsiyaning dastlabki kelib chiqishini tushuntiruvchi bir yo‘nalishli sababiy nazariya emas.

Platforma chegarasi: Algoritmik amplifikatsiya qatlami muayyan platformada o‘lchanmagan va uni baholash platforma ichki ma’lumotlarini talab qiladi.