Muammoli ijtimoiy media foydalanishi (Problematic Social Media Use, PSMU), ijtimoiy media foydalanishini nazorat qilishda qiyinchilik, foydalanish bilan haddan tashqari aqliy bandlik va psixologik yoki funksional salbiy oqibatlarga qaramay foydalanishni davom ettirish kabi xususiyatlar bilan tavsiflanadigan moslashmagan foydalanish namunasidir. Ushbu kesimiy tadqiqot Italiyadagi uchinchi darajali bolalar va o‘smirlar neyropsixiatriyasi markazida psixiatrik baholashdan o‘tgan 12–18 yoshli 265 o‘smirda PSMU tarqalishini, diagnostik va psixologik aloqalarini, ekran vaqtini, ijtimoiy media platformalarini, faol-passiv foydalanish shakllarini va kontent afzalliklarini o‘rgangan. Manbada PSMU prevalensi %14,4 deb bildirilgan; ichkilashtiruvchi buzilishlarda bu ko‘rsatkich %19,2 gacha ko‘tarilgan. Yuqoriroq PSMU darajalari ko‘proq ekran vaqti, depressiv buzilish mavjudligi va yuqoriroq idrok etilgan stress bilan mustaqil bog‘liq bo‘lgan. Biroq tadqiqot kesimiy bo‘lgani sababli ijtimoiy media foydalanishi psixologik qiynalishga sabab bo‘ladi yoki psixologik qiynalish ijtimoiy media foydalanishini oshiradi degan xulosaga kelib bo‘lmaydi.

PSMU Social Media Disorder Scale’ning 9 bandli versiyasi (SMDS-9) bilan baholangan va ≥5 ball PSMU uchun tavsiya etuvchi chegara sifatida qo‘llangan. Jami 38 o‘smir ushbu chegaraga mos kelgan. PSMU darajalari kayfiyat buzilishlarida %21,1, tashvish buzilishlarida %23,6 va ovqatlanish buzilishlarida %26,3 deb bildirilgan. Qiz o‘smirlar va gender non-conforming deb tasniflangan o‘smirlarning SMDS-9 ballari taqqoslash guruhlaridan yuqori bo‘lgan. PSMU chegarasiga mos kelgan o‘smirlarda idrok etilgan stress ham yuqoriroq bo‘lgan.

Tadqiqotning e’tiborga molik jihatlaridan biri faqat umumiy ekran vaqtini emas, balki ijtimoiy medianing qanday ishlatilishini ham o‘rganishidir. Ijtimoiy media foydalanishi umuman olganda passiv iste’molga moyil bo‘lgan. TikTok foydalanuvchilarining %61’i asosan kontentni surgan, Instagram foydalanuvchilarining %29,8’i faqat kontent iste’mol qilgan, namunada YouTube va Twitch’dan foydalanish esa to‘liq ko‘rishga yo‘naltirilgan deb bildirilgan. Depressiv buzilishlar passiv TikTok foydalanuvchilarida, neyro-rivojlanish buzilishlari esa faol foydalanuvchilar orasida ko‘proq uchragan. Bu aloqalar klinik jihatdan qiziqarli bo‘lsa-da, sababiy mexanizmning dalili emas.

Muammoli Ijtimoiy Media Foydalanishi Nima?

Muammoli ijtimoiy media foydalanishi faqat ijtimoiy mediaga kirish muddati uzoq bo‘lishidan farqli ravishda, foydalanish ustidan nazoratning buzilishi, ijtimoiy media bilan haddan tashqari bandlik va salbiy psixologik yoki funksional oqibatlarga qaramay foydalanishni davom ettirish bilan tavsiflanadigan moslashmagan o‘zaro ta’sir namunasidir. Manba tadqiqot PSMU qaramlikka o‘xshash xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkinligini muhokama qilsa-da, uni alohida va qat’iy kategorik psixiatrik buzilish sifatida qabul qilish o‘rniga stress, hissiyotlarni boshqarish va moslashmagan kurashish jarayonlari bilan bog‘liq kengroq psixosotsial doirada baholaydi.

Nega faqat “necha soat ishlatadi?” savoli yetarli emas?

Ijtimoiy media foydalanishida miqdor muhim, ammo tadqiqotning ilmiy muammosi miqdor bilan cheklanmaydi. Ikki o‘smir bir xil muddat onlayn bo‘lishi mumkin, biroq foydalanish shakllari farq qilishi mumkin. Biri do‘stlari bilan bevosita muloqot qilishi yoki kontent yaratishi mumkin, boshqasi esa uzoq vaqt faqat algoritmik kontent oqimini surishi mumkin. Kontent turi, ijtimoiy taqqoslash intensivligi, foydalanishning faol yoki passiv bo‘lishi, shaxsning hissiy holati va ijtimoiy mediadan qanday maqsadda foydalanishi psixologik ma’noni o‘zgartirishi mumkin.

Shu sababli manba tadqiqot ekran vaqtidan tashqari foydalaniladigan platformalar, kontent yaratish, passiv iste’mol va onlayn kontent afzalliklarini ham baholagan. Mualliflarning natijalar bo‘limidagi asosiy xulosalaridan biri psixologik aloqalarni faqat vaqt bilan emas, balki ijtimoiy media bilan o‘rnatilgan munosabatning sifati bilan birga baholash zarurligidir.

O‘smirlik nega alohida davr sifatida baholanadi?

O‘smirlik mansublik ehtiyoji, tengdoshlar bahosiga sezgirlik va ijtimoiy mukofotlarga javob yaqqol bo‘ladigan rivojlanish davridir. Ijtimoiy media bu ijtimoiy jarayonlarni raqamli muhitga olib o‘tadi. Tadqiqotning nazariy doirasiga ko‘ra onlayn mansublik ayrim holatlarda qo‘llab-quvvatlovchi bo‘lishi mumkin, biroq oflayn ijtimoiy aloqaning zaifligi bilan onlayn bog‘liqlik intensivligi o‘rtasidagi nomutanosiblik zaiflik ko‘rsatkichiga aylanishi mumkin.

Psixiatrik alomatlari bo‘lgan o‘smirlar uchun ijtimoiy media hissiyotlarni boshqarish, qochish yoki tasalli izlash vositasi sifatida ham ishlatilishi mumkin. Manba ayniqsa depressiv, tashvish va ovqatlanish buzilishlari kabi ichkilashtiruvchi holatlarda salbiy affekt va stress moslashmagan kurashish xatti-harakatlari bilan kesishishi mumkinligini muhokama qiladi. Bu mexanizm muhokamasi tadqiqot ma’lumotlari bilan bevosita sababiy tarzda isbotlanmagan.

Tadqiqotdagi asosiy bo‘shliq

O‘smirlarda ijtimoiy media va ruhiy salomatlik munosabatini o‘rganadigan keng adabiyot mavjud bo‘lsa-da, tadqiqotlarning muhim qismi aholi namunalariga va umumiy ekran vaqti kabi miqdoriy ko‘rsatkichlarga qaratilgan. Psixiatrik baholash uchun sog‘liqni saqlash muassasasiga murojaat qilgan o‘smirlarda PSMU prevalensi va turli diagnostik guruhlarga ko‘ra foydalanish shakllari haqida ma’lumot ancha cheklangan.

Ushbu tadqiqot uch asosiy savolga qaratilgan: psixiatrik baholashdan o‘tayotgan o‘smirlarda PSMU qanchalik keng tarqalgan; stress va diagnostik xususiyatlar PSMU bilan qanday bog‘liq; ijtimoiy media platformasi, faol-passiv foydalanish va kontent afzalliklari ushbu klinik namunada qanday naqsh namoyon qiladi?

Psixiatrik O‘smirlarda PSMU Qaysi Guruhlarda Yuqoriroq Edi?

Manbada bildirilgan PSMU darajasi butun namunada %14,4; ichkilashtiruvchi buzilishlarda %19,2, kayfiyat buzilishlarida %21,1, tashvish buzilishlarida %23,6 va ovqatlanish buzilishlarida %26,3 deb qayd etilgan. Kayfiyat va tashvish buzilishlari bo‘yicha taqqoslashlarda yuqoriroq PSMU odds ko‘rsatkichlari statistik jihatdan ahamiyatli bo‘lgan; biroq tashxislarning ustma-ust kelishi, ayrim kichik guruhlarning kam sonli bo‘lishi va tadqiqotning kesimiy dizayni bu ko‘rsatkichlarni sababiy yoki umumlashtiriladigan xavf bahosi sifatida ishlatishga yo‘l qo‘ymaydi.

Ushbu jadval talqin qilinayotganda diagnostik toifalar bir-birini istisno qilmasligini unutmaslik kerak. Manba bir shaxsda bir nechta tashxis bo‘lishi mumkinligini va shu sababli tashxis satrlaridagi yig‘indilar 265’dan, foizlar yig‘indisi esa %100’dan oshishi mumkinligini aniq ko‘rsatadi.

Kayfiyat va tashvish buzilishlari

Kayfiyat buzilishi bo‘lgan o‘smirlarda PSMU darajasi %21,1 deb bildirilgan va boshqa diagnostik toifalar bilan taqqoslashda χ²=7,75, p=0,005 va OR=3,86 qayd etilgan. Tashvish buzilishlarida PSMU darajasi %23,6; taqqoslash natijasi χ²=5,65, p=0,017 va OR=2,52.

Bu odds nisbatlari muayyan tadqiqot namunasidagi diagnostik taqqoslashlarni ifodalaydi. “Kayfiyat buzilishi PSMUga 3,86 marta sabab bo‘ladi” deb talqin qilib bo‘lmaydi. Odds nisbati aloqa o‘lchovidir; tadqiqot vaqt ketma-ketligini yoki sababiy yo‘nalishni aniqlamagan.

Ovqatlanish buzilishlari

Jadvaldagi eng yuqori guruh ichidagi PSMU foizi ovqatlanish buzilishlarida kuzatilgan: 38 ishtirokchining 10 tasi, ya’ni %26,3. Biroq kichik guruh hajmi cheklangan. Manba bu topilmani ijtimoiy bahoga sezgirlik, tana va salomatlikka oid kontent hamda psixologik zaiflik doirasida muhokama qilsa-da, ovqatlanish buzilishi bilan PSMU o‘rtasida sababiy yo‘nalishni ko‘rsatmaydi.

Neyro-rivojlanish va tashqilashtiruvchi guruhlar

Neyro-rivojlanish buzilishlari guruhida PSMU darajasi %7,7. ADHD kichik guruhida 11 kishidan 2 tasi PSMU chegarasiga mos kelgan, autizm spektri buzilishi guruhida esa manbada PSMU holati bildirilmagan. Tashqilashtiruvchi buzilishi bo‘lgan 16 ishtirokchining hech biri SMDS-9 klinik chegarasiga mos kelmagan. Kichik guruhlar soni kam bo‘lgani sababli bu nol qiymatlar “bu tashxislarda PSMU uchramaydi” degan xulosaga aylantirilmaydi.

Jins va gender identifikatsiyasi bilan bog‘liq topilmalar

Qiz o‘smirlarning SMDS-9 mediani 3,00 va IQR qiymati 4,00; o‘g‘il o‘smirlarning mediani 2,00 va IQR qiymati 2,25 deb berilgan. Farq Mann–Whitney U=5538, p=0,010 va r=0,20 bilan bildirilgan.

Gender non-conforming deb tasniflangan o‘smirlar ham cisgender tengdoshlariga nisbatan yuqoriroq PSMU darajalarini bildirgan; U=3195, p=0,047 va r=0,21. Bu topilmalar tadqiqot namunasidagi statistik aloqalarni ko‘rsatadi; identifikatsiya toifasining o‘zi sababiy xavf omili ekanini isbotlamaydi.

Passiv Ijtimoiy Media Foydalanishi Ushbu Tadqiqotda Nimani Anglatadi?

Passiv ijtimoiy media foydalanishi foydalanuvchi kontent yaratish, ulashish yoki izoh yozish o‘rniga asosan lentani surishi, boshqalarning kontentini kuzatishi yoki ko‘rishi shaklidagi o‘zaro ta’sirdir. Ushbu tadqiqotda ijtimoiy media foydalanishi umuman passivga moyil bo‘lgan; TikTok foydalanuvchilarining %61’i asosan kontentni surgan, Instagram foydalanuvchilarining %29,8’i faqat kontent iste’mol qilgan, YouTube va Twitch foydalanuvchilarining barchasi esa ushbu platformalardan ko‘rish maqsadida foydalanishini bildirgan.

1-rasm ko‘rsatgan faol-passiv foydalanish tuzilishi

Manba tadqiqotning 8-sahifasidagi 1-rasm har bir platformadagi kontent yaratish intensivligini taqqoslaydi. Toifalar passiv foydalanish, kuniga 1 tadan kam kontent, kuniga 1–3 kontent, kuniga 4–10 kontent va kuniga 10 tadan ko‘p kontent sifatida ko‘rsatilgan. Grafikning asosiy ilmiy xabari platformalar faqat foydalanish chastotasi bo‘yicha emas, kontent yaratish usuli bo‘yicha ham farqlanishidir.

Qiz o‘smirlarda o‘g‘il o‘smirlarga nisbatan TikTok’dan faol foydalanish odds ko‘rsatkichi yuqoriroq bo‘lgan; χ²=4,96, p=0,026 va OR=7,30 qayd etilgan. Instagram uchun ham χ²=5,61, p=0,018 va OR=2,88 bildirilgan. Manba boshqa platformalarda jins bo‘yicha ahamiyatli foydalanish farqini bildirmagan.

Passiv foydalanish va depressiv buzilishlar

Depressiv buzilishlar passiv TikTok foydalanuvchilarida ko‘proq kuzatilgan; χ²=7,02 va p=0,015. Neyro-rivojlanish buzilishlari esa faol foydalanuvchilar orasida ko‘proq qayd etilgan; χ²=11,9 va p=0,006.

Mualliflar passiv surish qochishga asoslangan kurashish shakli bo‘lishi va salbiy affekt hamda ijtimoiy taqqoslashni davom ettirishi mumkinligini muhokama qiladi. Biroq tadqiqot bu mexanizmni bevosita sinamagan. Depressiv alomatlar passiv foydalanishga olib kelishi, passiv foydalanish alomatlarni kuchaytirishi yoki ikki tomonlama aloqa mavjud bo‘lishi ushbu kesimiy dizayn bilan bir-biridan ajratib bo‘lmaydi.

Faol foydalanish har doim himoyaviy bo‘ladimi?

Yo‘q. Tadqiqot faol foydalanish avtomatik ravishda sog‘lom, passiv foydalanish esa avtomatik ravishda patologik ekanini ko‘rsatmaydi. Faol va passiv tasnifi onlayn xatti-harakatning faqat bir o‘lchovidir. Ishlatiladigan kontent, foydalanish sababi, psixologik holat, ijtimoiy kontekst va umumiy intensivlik kabi boshqa omillar ham baholanishi kerak.

Platforma afzalliklari

Namunada kundalik smartfon foydalanishi keng tarqalgan. Ishtirokchilarning %66,7’i telefonidan kuniga 3 soatdan ko‘proq foydalanganini bildirgan; %88,3’i ijtimoiy mediani onlayn faoliyatlari orasida ko‘rsatgan.

Manba shuningdek ishtirokchilarning %66,7’i ijtimoiy mediada kuniga 4 soatdan ko‘p, taxminan %30’i esa kuniga 1–3 soat vaqt o‘tkazganini bildiradi. TikTok va Instagram eng keng tarqalgan platformalardir. Namunaning %71,3’i TikTok’dan kuniga 3 soatgacha foydalangan, %17’i 4 soatdan oshgan. Instagram’dan kuniga 3 soatdan ko‘p foydalanuvchilar ulushi %36,6.

Metod bo‘limida “intensiv foydalanuvchi” tasnifi umumiy va platformaga xos ekran vaqti uchun ≥3 soat/kun, “yengil foydalanuvchi” tasnifi esa <3 soat/kun deb belgilangan. Natijalardagi “4 soatdan ko‘p” toifasi alohida tavsifiy foydalanish taqsimoti sifatida berilgan; ikki chegara bir xil maqsadda ishlatilmagan.

TikTok topilmasining to‘g‘ri talqini

Xulosa va muhokama bo‘limlari PSMU bo‘lgan o‘smirlarda intensiv TikTok foydalanish odds ko‘rsatkichi taxminan uch marta yuqori ekanini bildiradi. Shuningdek faqat og‘ir TikTok foydalanuvchilarining SMDS-9 ballari yengil foydalanuvchilarnikidan ahamiyatli darajada yuqori bo‘lgan.

Biroq ko‘p o‘zgaruvchili regressiyada platformaga xos foydalanish mustaqil ahamiyatli bashoratchi bo‘lib qolmagan; ekran vaqti, depressiv buzilish va stress ajralib chiqqan. Shuning uchun tadqiqot “TikTok PSMUning mustaqil sababidir” degan xulosani qo‘llab-quvvatlamaydi. Platforma topilmasi psixologik zaiflik va umumiy foydalanish intensivligi bilan birga baholanishi kerak.

Ekran Vaqti O‘zi PSMU Xavfini Tushuntiradimi?

Yo‘q. Ko‘proq ekran vaqti PSMU bilan bog‘liq bo‘lgan va ko‘p o‘zgaruvchili modelda mustaqil aloqa ko‘rsatgan; biroq shu modelda depressiv buzilish va idrok etilgan stress ham mustaqil hissa qo‘shgan, platformaga xos foydalanish esa ahamiyatli bo‘lib qolmagan. Shu sababli manba tadqiqot PSMUni faqat “necha soat onlayn qolish” bilan emas, psixologik qiynalish va foydalanish namunalari bilan birga baholash kerakligini qo‘llab-quvvatlaydi.

Stress bilan ijtimoiy media foydalanishi o‘rtasidagi aloqa

PSMU chegarasiga mos kelgan o‘smirlarda idrok etilgan stress PSMU chegarasiga mos kelmaganlarga qaraganda yuqoriroq; t(263)=−3,08, p=0,002 va d=0,54 qayd etilgan.

Manba shuningdek SMDS-9 va PSS-10 o‘rtasida ijobiy aloqa borligini bildiradi. Ushbu bo‘limda statistika U=3036, p=0,003 va r=0,29 shaklida berilgan. Metod bo‘limida korrelyatsiyalar uchun Pearson yoki Spearman yondashuvi ta’riflangan bo‘lsa-da, natijalar matnida bu yerda Mann–Whitney U ko‘rinishidagi statistika keltirilgan. Shu sababli aloqaning yo‘nalishi va ahamiyatliligi manbada ko‘rsatilgan shaklda saqlanadi, statistika turi manba nomidan qayta talqin qilinmaydi.

Ijtimoiy mediada kuniga 4 soatdan ko‘p vaqt o‘tkazgan o‘smirlarning PSS-10 ballari kamroq foydalanuvchilarnikidan o‘rtacha 5,51 ball yuqori; SE=1,12. Aloqa t(263)=−4,93, p<0,001 va d=0,64 bilan bildirilgan.

TikTok’dan intensivroq foydalanish yuqoriroq stress bilan bog‘liq; t(261)=−2,09, p=0,037 va d=0,68. Instagram uchun Mann–Whitney U=6738 va p=0,019 berilgan. YouTube va Twitch foydalanishi esa manbada stress bilan bog‘liq topilmagan.

Qiz va o‘g‘il ishtirokchilarda stress

Qiz ishtirokchilarning PSS-10 mediani 27,00 va IQR qiymati 12,00; o‘g‘il ishtirokchilarning mediani 19,00 va IQR qiymati 11,25 deb berilgan. Kayfiyat buzilishlarida median PSS-10 28, tashvish buzilishlarida 29 va neyro-rivojlanish buzilishlarida 21.

Kontent afzalliklari nega muhim?

Ijtimoiy media ta’sirini faqat platforma nomi bilan ta’riflab bo‘lmaydi; algoritm foydalanuvchiga taklif qiladigan va foydalanuvchi izlaydigan kontent ham tajribaning bir qismidir. Manba tadqiqotning 9-sahifasidagi 2-rasm o‘smirlar onlayn izlaydigan kontent toifalarini taqqoslaydi.

Musiqa va ko‘ngilochar kontentlar eng keng tarqalgan toifalardir. Manba matni taxminan %40 psixologiya va ruhiy salomatlik bilan bog‘liq kontentlarni muntazam tomosha qilganini, %53 esa fitnes, parhez va ovqatlanish bilan bog‘liq materiallar bilan o‘zaro aloqada bo‘lganini bildiradi.

Tashxis guruhlariga ko‘ra kontent afzalliklari

Qiz o‘smirlarning psixologiya bilan bog‘liq kontentga yo‘nalish ehtimoli yuqoriroq bo‘lgan; χ²=12,5, p<0,001 va OR=3,00. Manba o‘g‘il o‘smirlar video o‘yinlar bilan bog‘liq faoliyatlarga ko‘proq yo‘nalganini ham bildiradi; χ²=15,3, p<0,001 va OR=0,34.

Idrok etilgan stressi yuqoriroq o‘smirlarning psixologiya yoki ruhiy salomatlik kontentini iste’mol qilish ehtimoli ham yuqoriroq bo‘lgan; χ²=8,63, p=0,004, OR=2,11.

Ruhiy salomatlik kontentini izlash yaxshimi yoki yomonmi?

Tadqiqot bu xatti-harakatni bir tomonlama ijobiy yoki salbiy deb tasniflamaydi. Mualliflar ruhiy salomatlik kontenti hissiy tasdiqlash yoki kundalik kurashish haqida ma’lumot berishi mumkinligini, biroq filtrlanmagan yoki chalg‘ituvchi kontent zaif shaxslarda moslashmagan kognitsiyalarni ham kuchaytirishi mumkinligini muhokama qiladi. Ushbu tadqiqot onlayn ruhiy salomatlik kontentining davolovchi yoki zararli ta’sirini bevosita sinamagan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot bir markazli kesimiy dizayn asosida olib borilgan. Tadqiqotni rejalashtirish 2024–2025 davrida amalga oshirilgan; ma’lumotlar May 2025 bilan Yanvar 2026 oralig‘ida to‘plangan. Ishtirokchilar Italiyadagi uchinchi darajali bolalar va o‘smirlar neyropsixiatriyasi markazida statsionar yoki ambulator psixiatrik baholashdan o‘tgan o‘smirlardan iborat.

Tadqiqot Latium Area 1 Territorial Ethics Committee tomonidan 3 May 2025 kuni 7875 protokol kodi bilan tasdiqlangan va Helsinki deklaratsiyasi tamoyillariga muvofiq olib borilgan. Bemorlar va ularning ota-onalari yoki qonuniy vasiylari uchun zarur xabardor qilingan rozilik jarayoni qo‘llangan, ma’lumotlar anonimlashtirilib parol bilan himoyalangan ma’lumotlar bazasida saqlangan.

Kiritish va chiqarib tashlash mezonlari

Kiritish mezonlari 12–18 yoshda bo‘lish, statsionar yoki ambulator neyropsixiatrik baholashni yakunlagan bo‘lish va o‘zini baholash so‘rovnomalarini mustaqil to‘ldira olish edi.

IQ<70 bo‘lganlar va shizofreniya spektri buzilishi tashxisi qo‘yilganlar tadqiqotdan chiqarib tashlangan.

Psixiatrik baholash

Tashxislar markazning standart psixodiagnostik baholash jarayonidan olingan. Manba klinik suhbatlar orasida Kiddie Schedule for Affective Disorders and Schizophrenia (K-SADS) qo‘llanilganini va mavjud psixiatrik holat alomatlari hamda og‘irligini baholash uchun tegishli standart shkalalar qo‘llanganini bildiradi. Yakuniy diagnostik ma’lumotlar shifoxona yozuvlaridan olingan.

Namunaning xususiyatlari

Tashxislar ustma-ust kelishi mumkinligi sababli diagnostik toifa sonlari va foizlari umumiy namuna hajmidan yoki %100’dan oshishi mumkin.

SMDS-9: asosiy natija o‘lchovi

Muammoli ijtimoiy media foydalanishi Social Media Disorder Scale’ning 9 bandli italyancha tasdiqlangan versiyasi bilan o‘lchangan. Shkaladagi bandlar so‘nggi 12 oy ichidagi xatti-harakatlarni ha/yo‘q tarzida so‘raydi va ≥5 ball PSMU uchun tavsiya etuvchi chegara sifatida qabul qilingan.

Manba shkalada avvalgi tadqiqotlarda Cronbach α qiymatlari 0,76–0,82 oralig‘ida, joriy namunada esa α=0,75 bo‘lganini bildiradi.

PSS-10: idrok etilgan stress o‘lchovi

Stress og‘irligi 10 bandli Perceived Stress Scale’ning italyancha versiyasi bilan baholangan. Manba bu versiya uchun α=0,74 ichki izchillik va r>0,60 test-qayta test ishonchliligini bildiradi. O‘smirlar uchun belgilangan kesish qiymatlari bo‘lmagani sababli PSS-10 balli kategorik “yuqori/past stress tashxisi” sifatida emas, uzluksiz idrok etilgan stress o‘lchovi sifatida ko‘rib chiqilgan.

Ekran vaqti va foydalanish shakllari

Ekran vaqti, onlayn faoliyatlar, foydalanilgan platformalar, kontent afzalliklari va faol-passiv foydalanish tadqiqotga xos, standartlashtirilmagan savollar bilan baholangan. Faol foydalanish ulashish va izoh yozish kabi xatti-harakatlarni, passiv foydalanish esa asosan kontentni surish va tomosha qilishni qamrab oladi.

Intensiv foydalanuvchi tasnifi ≥3 soat/kun, yengil foydalanuvchi tasnifi esa <3 soat/kun tarzida qilingan. Bu chegara avvalgi adabiyotda o‘smirlardagi ichkilashtiruvchi alomatlar bilan bog‘liq klinik jihatdan mazmunli muddat deb ta’riflangan kuniga uch soatlik foydalanish asosida tanlangan.

Statistik tahlil

Uzluksiz o‘zgaruvchilarning normal taqsimoti Shapiro–Wilk testi bilan tekshirilgan. Taqsimotga ko‘ra o‘rtacha va standart og‘ish yoki median va kvartillar oralig‘i ishlatilgan. Guruhlar mustaqil namuna t testi yoki Mann–Whitney U testi bilan taqqoslangan, ta’sir kattaligi sifatida Cohen d bildirilgan.

Kategorik o‘zgaruvchilar uchun Fisher exact yoki ki-kvadrat testlari qo‘llangan. Korrelyatsiyalar taqsimotga ko‘ra Pearson yoki Spearman yondashuvi bilan rejalashtirilgan. Ko‘p martalik test muammosini kamaytirish uchun oldindan belgilangan tahlil oilalari ichida Benjamini–Hochberg yolg‘on kashfiyot darajasi (FDR) tuzatishi qo‘llangan.

Statistik ahamiyatlilik chegarasi ikki tomonlama p<0,05 deb belgilangan, natijalar %95 ishonch oralig‘i bilan baholangan. Yetishmayotgan ma’lumotlar past ulush sababli list-wise deletion orqali ko‘rib chiqilgan. Tahlillar R asosidagi Jamovi dasturi bilan bajarilgan.

Namuna hajmini hisoblash

Tadqiqotchilar umumiy Italiya o‘smirlar populyatsiyasida bildirilgan %13,5 PSMU prevalensini konservativ boshlang‘ich baho sifatida ishlatgan. %95 ishonch darajasi va ±%5 xato chegarasi bilan prevalensni baholash uchun standart nisbat formulasidan kamida 180 ishtirokchi kerakligi hisoblangan. Yakuniy namuna 265 kishidan iborat.

Ko‘p o‘zgaruvchili model

SMDS-9 umumiy balli qaram o‘zgaruvchi sifatida olinib, ko‘p o‘zgaruvchili chiziqli regressiya bajarilgan. Qoldiqlarning normalligi Shapiro–Wilk testi, multikolinearlik VIF va xatolar mustaqilligi Durbin–Watson statistikasi bilan tekshirilgan.

Yosh, jins va platformaga xos foydalanish ko‘p o‘zgaruvchili modelda ahamiyatli mustaqil ta’sir ko‘rsatmagan. Qo‘shimcha material izohida model mosligi R²=0,25, tuzatilgan R²=0,18 va F=3,99, p<0,001 deb berilgan; barcha VIF qiymatlari <2,00 deb bildirilgan.

Manbadagi p=0,053 bayoniga oid chegara

Manba natijalar bo‘limida tashvish buzilishi bo‘lgan o‘smirlar uchun intensiv ekran foydalanishiga oid χ²=4,94, p=0,026 va OR=2,10 ni bildiradi. Ichkilashtiruvchi buzilishlar uchun esa χ²=4,12, p=0,053 va OR=2,09 berilgan. Matn bu ikki natijani birgalikda “ahamiyatli aloqalar” sarlavhasi ostida taqdim etadi; biroq tadqiqotning oldindan belgilangan ahamiyatlilik chegarasi p<0,05. Shu sababli p=0,053 natijasi Verianla matnida aniq statistik ahamiyatlilik sifatida qayta yorliqlanmagan.

Onlayn faoliyatlar taqsimoti

Bir ishtirokchi bir nechta faoliyatni tanlashi mumkinligi sababli ulushlar yig‘indisi %100’dan oshishi mumkin.

Tadqiqot nimani aytadi va nimani aytmaydi

Tadqiqotning kuchli tomonlari

Tadqiqotning muhim kuchli tomonlaridan biri aholi namunasidan ko‘ra bevosita psixiatrik baholashdan o‘tgan o‘smirlarni o‘rganishidir. Diagnostik ma’lumotlar faqat onlayn o‘zini baholashdan emas, keng klinik baholash va shifoxona yozuvlaridan olingan.

PSMU baholashida tasdiqlangan SMDS-9 qo‘llangan, idrok etilgan stress standart PSS-10 bilan o‘lchangan va statistik tahlilda FDR tuzatishi hamda ko‘p o‘zgaruvchili modellash qo‘llangan. Tadqiqot faqat foydalanish vaqtini emas, faol-passiv o‘zaro ta’sir va kontent afzalliklarini ham baholagani ijtimoiy media xatti-harakatining sifat tomonini ko‘rsatadi.

Asosiy cheklovlar

Kesimiy dizayn: Ma’lumotlar bitta vaqt oralig‘ida to‘plangani sababli aloqaning yo‘nalishini aniqlab bo‘lmaydi. Ijtimoiy media foydalanishi psixologik qiynalishni oshirishi, psixologik qiynalish ijtimoiy media foydalanishini oshirishi yoki ikki tomonlama dinamika mavjud bo‘lishini bir-biridan ajratib bo‘lmaydi.

Bir markazli klinik namuna: Ishtirokchilar Italiyadagi bitta uchinchi darajali neyropsixiatriya markazidan olingan. Natijalarni jamiyatdagi barcha o‘smirlarga yoki boshqa sog‘liqni saqlash tizimlariga bevosita umumlashtirib bo‘lmaydi.

Diagnostik tarkib: Namunada ichkilashtiruvchi buzilishlar va qiz o‘smirlar ko‘pchilikni tashkil qiladi. Ushbu klinik markaz tarkibi ayrim aloqalarning ko‘rinishini kuchaytirgan bo‘lishi mumkin.

O‘zini baholash: Ekran vaqti va platformadagi xatti-harakatlar qurilma yozuvlari bilan tasdiqlanmagan. Eslab qolish xatosi yoki o‘zini baholash tarafkashligi mumkin.

Standartlashtirilmagan ikkilamchi bandlar: Faol-passiv foydalanish va kontent afzalliklari uchun ishlatilgan savollar tasdiqlangan psixometrik shkalalar emas. Bu natijalarning ishonchliligi va boshqa tadqiqotlar bilan taqqoslanishiga cheklov yaratadi.

Klinik kontekstdagi yetishmovchiliklar: Ma’lumot yig‘ish ko‘pincha dastlabki baholash yoki yotqizish bosqichida amalga oshirilgani sababli ijtimoiy-iqtisodiy holat, oilaviy muhit, ijtimoiy funksionallik, komorbid tashxis yuki va farmakologik davolash kabi ayrim kontekstual o‘zgaruvchilar to‘liq baholanmagan.

Kelajakdagi tadqiqotlar

Mualliflar aloqaning yo‘nalishini aniqlash uchun uzoq muddatli bo‘ylama tadqiqotlarni tavsiya qiladi. Kelajakdagi tadqiqotlarda faqat ekran vaqtini emas, kontent afzalliklarini, o‘zaro ta’sir usulini, hissiyotlarni boshqarishni, shaxslararo funksionallikni, shaxsiyat xususiyatlarini, oilaviy muhitni, ijtimoiy-iqtisodiy holatni va davolash kontekstini birgalikda baholash taklif etiladi.

Obyektiv qurilma yozuvlaridan foydalanish ham muhim. Telefonning haqiqiy ekran vaqti, platforma bo‘yicha sessiya davomiyligi va vaqt davomida o‘zgaradigan foydalanish naqshlarini o‘zini baholash bilan birga baholash miqdor bilan psixologik funksiya o‘rtasidagi aloqani yanada ishonchli tahlil qilishga yordam berishi mumkin.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: Problematic Social Media Use in Psychiatric Adolescents: Clinical Vulnerability and Maladaptive Engagement Patterns.

Mualliflar: Sara Romano; Dario Esposito; Giorgia Di Iorio; Fabiola Panvino; Benedetta Altomonte; Dario Calderoni; Giulia Conte; Maria Pia Casini; Arianna Terrinoni.

Mas’ul muallif: Dario Esposito.

Muassasa: Unit of Child and Adolescent Neuropsychiatry, Department of Human Neuroscience, Sapienza University of Rome, Roma, Italiya.

Jurnal va nashriyot: Psychiatry International; MDPI, Basel, Switzerland.

Nashr ma’lumoti: 2026; jild 7; maqola 125. Nashr sanasi: 4 Iyun 2026.

DOI: 10.3390/psychiatryint7030125

Manba turi: Bir markazli, kesimiy, klinik kuzatuv tadqiqoti.

Namuna: Psixiatrik baholashdan o‘tgan 12–18 yoshli 265 o‘smir; statsionar va ambulator bemorlar.

Asosiy o‘lchov vositalari: Social Media Disorder Scale-9 (SMDS-9) va Perceived Stress Scale-10 (PSS-10). Ekran vaqti, platformadan foydalanish, faol-passiv o‘zaro ta’sir va kontent afzalliklari tadqiqotga xos bandlar bilan o‘lchangan.

SMDS-9 klinik chegarasi: ≥5 ball PSMU uchun tavsiya etuvchi chegara sifatida ishlatilgan. Bu chegara mustaqil DSM yoki ICD tashxisi emas.

Statistika: Shapiro–Wilk, mustaqil namuna t testi, Mann–Whitney U, Fisher exact, ki-kvadrat, Pearson/Spearman korrelyatsiya yondashuvi, Benjamini–Hochberg FDR tuzatishi va ko‘p o‘zgaruvchili chiziqli regressiya. Ahamiyatlilik chegarasi ikki tomonlama p<0,05.

Statistik dastur: Jamovi; metod bo‘limida 2.3.28 versiyasi deb bildirilgan va R tili infratuzilmasidan foydalanadi.

Etika qo‘mitasi: Territorial Ethics Committee of Latium Area 1; protokol 7875; tasdiqlash sanasi 3 May 2025.

Xabardor qilingan rozilik: Ota-onalar yoki qonuniy vasiylardan yozma ishtirok roziligi, o‘smirlardan esa ishtirok assent’i olingan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Ma’lumotlar asosli so‘rov bo‘yicha mas’ul muallifdan so‘ralishi mumkin; etika va maxfiylik sababli ommaga ochiq emas.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi haqida xabar bermagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish S.R., D.E. va G.D.I.; ma’lumotlarni kuratsiya qilish S.R., F.P., B.A., G.C. va M.P.C.; dastlabki qoralama D.E., G.D.I., F.P. va B.A.; ko‘rib chiqish/tahrirlash S.R. va A.T.; resurslar D.C.; nazorat D.C., G.C., M.P.C. va A.T.; loyiha boshqaruvi A.T. tomonidan bajarilgan.

Litsenziya: Manba PDF maqolani Creative Commons Attribution (CC BY) litsenziyasidagi ochiq kirishli tadqiqot deb ta’riflaydi.

Asosiy talqin chegarasi: Topilmalar assotsiativ xarakterga ega. Tadqiqot ijtimoiy media foydalanishi psixiatrik alomatlarga sabab bo‘lishini, muayyan platforma mustaqil ravishda zararli ekanini yoki PSMU alohida kategorik psixiatrik kasallik ekanini isbotlamaydi.

Manba ichidagi statistik taqdimotga oid izoh: Manba ichkilashtiruvchi buzilishlar bilan yuqori ekran vaqti o‘rtasidagi χ²=4,12, p=0,053, OR=2,09 natijasini ahamiyatli aloqalar bayoni ichida taqdim etadi; biroq metod bo‘limida p<0,05 ahamiyatlilik chegarasi belgilangan. Bundan tashqari, SMDS-9 va PSS-10 o‘rtasidagi “ijobiy korrelyatsiya” uchun natijalar bo‘limida U=3036, p=0,003 va r=0,29 qayd etilgan. Verianla bu nuqtalarni sukut bilan tuzatmagan va manbada berilgan statistikalarni uning nomidan qayta tasniflamagan.