Haqiqiy Menlik (True Self), ushbu tadqiqotning konseptual doirasida shaxs o‘zida haqiqatan mavjud deb hisoblaydigan, psixologik jihatdan o‘zi uchun markaziy ahamiyatga ega, biroq ijtimoiy kutilmalar, hukm qilinishdan xavotir yoki kontekstual cheklovlar sabab yuzma-yuz hayotda har doim ham ifodalay olmaydigan xususiyat va qobiliyatlarni anglatadigan menlik o‘lchovidir. Tadqiqot Ijtimoiy Tarmoq Saytlari (Social Networking Sites, SNSs) ushbu xususiyatlarni oshkor etish uchun qanday muhit yaratishini; ayniqsa ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt, idrok etilgan nazorat va tengdoshlarning o‘zini oshkor qilish xatti-harakatlari bilan bog‘liq holda o‘rganadi. Tadqiqot Egey universiteti va Pirey universitetining turli bo‘limlarida tahsil olayotgan, ijtimoiy mediadan foydalanadigan 121 bakalavr, magistr va doktorant bilan yunon tilida o‘tkazilgan tuzilgan intervyularga asoslanadi. Natijalar ijtimoiy tarmoqlarda ko‘proq vaqt o‘tkazish turli o‘zini oshkor qilish xatti-harakatlari, platforma muhitiga tanishlik va tengdoshlar ta’siri bilan ijobiy bog‘liqlik ko‘rsatishini aniqlaydi. Biroq tadqiqot kesimiy va korrelyatsion bo‘lgani uchun, ijtimoiy mediadan uzoqroq foydalanish ushbu xatti-harakatlarga sabab bo‘lishini isbotlamaydi.

Tadqiqot markazidagi farq identiklikni taqdim etish bilan Haqiqiy Menlikni oshkor etish o‘rtasidadir. Identiklikni taqdim etish shaxsning ijtimoiy rollari, ideallashtirilgan obrazi yoki muayyan auditoriyaga ko‘rsatmoqchi bo‘lgan xususiyatlarini tartibga solib namoyish etishini o‘z ichiga olishi mumkin. Haqiqiy Menlikni oshkor etish esa shaxs uchun mazmunli, biroq oflayn munosabatlarda yetarlicha ifodalay olmaydigan xususiyatlarning ko‘rinadigan bo‘lishini anglatadi. Tadqiqotchilar ijtimoiy tarmoqdan foydalanishni faqat onlayn “persona” qurish jarayoni sifatida baholash o‘rniga, ayrim foydalanuvchilar uchun chuqurroq shaxsiy xususiyatlarni ifodalash va tasdiqlash maydoni sifatida ko‘rib chiqadilar.

Eng izchil natija ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt bilan bog‘liq. Ko‘proq vaqt o‘tkazgan ishtirokchilar kundalik hayotga oid kontent ulashish, Haqiqiy Menlikning ayrim ifodalari va tengdoshlarning o‘zini oshkor qilish xatti-harakatlaridan ta’sirlanish bo‘yicha yuqoriroq ko‘rsatkichlarni bildirgan. Yosh esa ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt bilan salbiy bog‘liq; yoshroq ishtirokchilar umuman olganda onlayn uzoqroq qolgan. Jins va ta’lim darajasi bo‘yicha tekshirilgan asosiy o‘zgaruvchilarning ko‘pchiligida muhim farqlar aniqlanmagan.

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi: maxfiylik tashvishiga qaramay, odamlar nega o‘zlarini oshkor qiladilar?

Ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy ma’lumot ulashish bilan bog‘liq asosiy muammolardan biri shundaki, odamlar maxfiylik haqida xavotirda ekanliklarini bildirsalar ham, shaxsiy ma’lumotlarini ulashishda davom etadilar. Adabiyotlarda bu nomuvofiqlik odatda maxfiylik paradoksi sifatida ko‘rib chiqiladi. Xavfni idrok etish, maxfiylikdan xabardorlik, idrok etilgan nazorat, platformaga ishonch va ijtimoiy ta’sir kabi o‘zgaruvchilar odamlar qanday sharoitlarda ma’lumot ulashishi mumkinligini tushuntirishi mumkin; biroq tadqiqotchilarga ko‘ra, ular shaxs nima uchun tobora ko‘proq shaxsiy va psixologik jihatdan mazmunli ma’lumotlarni oshkor qilishni istashini yakka holda tushuntirish uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin.

Tadqiqot shu nuqtada adabiyotlarda ko‘pincha bir-biri bilan aralashtirib yuboriladigan identiklik va Menlik tushunchalarini ajratishga harakat qiladi. Shaxsning talaba, xodim, ota-ona yoki do‘st kabi ijtimoiy rollari; uning ideallashtirilgan onlayn obrazi va muayyan auditoriya uchun tartibga solgan profili tadqiqotchilar doirasida Menlikning to‘liq sinonimi deb qabul qilinmaydi.

Haqiqiy Menlik Nima?

Haqiqiy Menlik tadqiqotda shaxs o‘zida haqiqatan mavjud deb hisoblaydigan va o‘zini hurmat qilish bilan bog‘liq markaziy shaxsiyat xususiyatlari hamda qobiliyatlari sifatida ta’riflangan, biroq ijtimoiy yoki kontekstual cheklovlar tufayli real hayotda oshkor etilishi qiyinlashishi mumkin bo‘lgan menlik o‘lchovidir. Tadqiqotchilar ushbu tushunchani ideal, ehtimoliy yoki faqat ijtimoiy tarzda namoyish etiladigan identikliklardan ajratib, onlayn o‘zini oshkor etishning yanada chuqur psixologik motivatsiyasini o‘rganish uchun qo‘llaydilar.

Tadqiqotning nazariy muhokamasi Rogersning Haqiqiy Menlik yondashuvi, menlikni tasdiqlash nazariyasi va onlayn o‘zini taqdim etish adabiyotlarini birlashtiradi. Asosiy g‘oya shuki, shaxs faqat boshqalarga ijobiy ko‘rinishni istamaydi; u o‘zi uchun haqiqiy va muhim deb hisoblagan xususiyatlarining boshqalar tomonidan ko‘rilishi va tan olinishini ham istashi mumkin.

Menlikni tasdiqlash — shaxsning boshqalar tomonidan o‘z menlik idrokiga mos tarzda ko‘rilishi va tan olinishiga bo‘lgan motivatsiyasidir. Shu nuqtai nazardan, ijtimoiy tarmoqlarning tanlab ulashish, xabarni yuborishdan oldin tahrirlash, maqsadli auditoriyani qisman tanlash va yuzma-yuz muloqotning bir zumlik bosimini kamaytirish kabi xususiyatlari oflayn muhitda ifodalash qiyin bo‘lgan ayrim xususiyatlarni namoyon etishni osonlashtirishi mumkin.

Identiklikni taqdim etish bilan Haqiqiy Menlikni oshkor etish bir xil narsa emas

Tadqiqotning muhim konseptual hissalaridan biri shu farqdir. Foydalanuvchi ijtimoiy media profilida ideallashtirilgan ko‘rinish yaratishi, turli ijtimoiy rollarni ajratib ko‘rsatishi yoki auditoriya kutishlariga qarab kontent tanlashi mumkin. Bular identiklikni taqdim etish va taassurotni boshqarish bilan bog‘liq. Bunga qarshi ravishda, shaxs real hayotda hukm qilinish yoki ijtimoiy bosim tufayli ifodalashda qiynaladigan, biroq o‘zi uchun haqiqiy deb biladigan ayrim xususiyatlarini onlayn muhitda ham oshkor qilishi mumkin.

Shuning uchun tadqiqotchilar ijtimoiy tarmoqlarni na faqat “soxta identiklik ishlab chiqarish maydoni”, na avtomatik ravishda “yanada haqiqiy shaxsiyat maydoni” deb ta’riflaydilar. Bir muhitning o‘zida ideallashtirilgan identiklik taqdimoti bilan yanada autentik o‘zini oshkor qilish shakllari birgalikda mavjud bo‘lishi mumkin.

Nazorat paradoksi

Foydalanuvchilar o‘z kontentlari kimlarga ko‘rsatilishini, qachon ulashilishini yoki qaysi ma’lumotlar profilda qolishini tanlay olishi nazorat hissini yaratishi mumkin. Avvalgi tadqiqotlar shaxs o‘zini nazoratga ega deb his qilishining xavfni idrok etishni kamaytirishi va ayrim holatlarda ko‘proq ma’lumot oshkor etishni osonlashtirishi mumkinligini ko‘rsatgan.

Ushbu tadqiqotda ham idrok etilgan nazorat bilan oshkor etish o‘rtasida ijobiy bog‘liqliklar topilgan. Biroq tadqiqotchilar alohida urg‘u bergan nuqta shuki, nazorat va maxfiylik bir xil o‘zgaruvchi emas. Foydalanuvchi maxfiyligi haqida xavotirda bo‘lsa ham, kontent ustidan muayyan nazorat his qilganida o‘zini oshkor qilishi mumkin.

Ijtimoiy Tarmoqlarda O‘tkazilgan Vaqt Nega Muhim?

Ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt tadqiqotda Haqiqiy Menlikni oshkor etish, kundalik ulashish xatti-harakatlari, idrok etilgan nazoratning ayrim o‘lchovlari va tengdoshlar ta’siri bilan eng izchil bog‘langan kontekstual o‘zgaruvchidir. Tadqiqotchilar bu bog‘liqlikni vaqt o‘tishi bilan platforma muhiti yanada tanish bo‘lib borishi, platformaga xos ijtimoiy me’yorlarning o‘zlashtirilishi va o‘zini oshkor etishning odatiyroq xatti-harakat sifatida idrok etilishi bilan izohlaydilar; biroq kesimiy dizayn jarayonning sababiy yo‘nalishini aniqlashga imkon bermaydi.

Bu nuqta tadqiqotdagi “vaqtga singib borish” yoki temporal immersion g‘oyasining markazidir. Foydalanuvchi platformada ko‘proq vaqt o‘tkazgani sari platforma shunchaki tashqi aloqa vositasi bo‘lishdan chiqib, kundalik ijtimoiy hayotning tanish qismi sifatida tajriba qilinishi mumkin. Bu tanishlik kontent yaratish va o‘zini ifodalashdagi psixologik to‘siqni kamaytirishi mumkin.

Buning teskari yo‘nalishi ham mumkinligini unutmaslik kerak: o‘zini onlayn muhitda qulayroq ifodalaydigan shaxslar boshidanoq ijtimoiy tarmoqlarda ko‘proq vaqt o‘tkazayotgan bo‘lishi mumkin. Tadqiqot dizayni bu ikki ehtimolni bir-biridan ajrata olmaydi.

Tengdosh xatti-harakati va ijtimoiy me’yorlashuv

Tadqiqot do‘stlarning o‘zlari haqidagi ma’lumotlarni ulashishi foydalanuvchilarning o‘z oshkor etish xatti-harakatlari bilan bog‘liq ekanini ham ko‘rsatadi. Boshqalarning muayyan turdagi kontentlarni muntazam ulashishi foydalanuvchining “bu muhitda buni ulashish odatiy yoki xavfsiz” degan idrokini kuchaytirishi mumkin.

Bu jarayon faqat bevosita ijtimoiy bosim sifatida talqin qilinmaydi. Tadqiqotchilar doirasida tengdoshlar xatti-harakati vaqt o‘tishi bilan platformadagi ulashish me’yorlari o‘rganiladigan ijtimoiy yo‘naltiruvchi tizim kabi ishlashi mumkin. Foydalanuvchi boshqalarning ulashish xatti-harakatlarini kuzatgani sari o‘z xatti-harakatini ushbu muhit me’yorlariga moslashtirishi mumkin.

To‘rtta tadqiqot gipotezasi

1. Gipoteza 1: Ijtimoiy tarmoqlarda ishtirok darajasining yuqoriroq bo‘lishi Haqiqiy Menlikning ayrim jihatlarini oshkor etish bilan ijobiy bog‘liq bo‘lishi.
2. Gipoteza 2: Shaxsiy ma’lumotni oshkor etish ustidan yuqoriroq idrok etilgan nazorat Haqiqiy Menlikni oshkor etish istagi bilan ijobiy bog‘liq bo‘lishi.
3. Gipoteza 3: Tengdoshlarning ijtimoiy tarmoqlardagi o‘zini oshkor etish darajasi foydalanuvchining o‘zini oshkor etish xatti-harakati bilan bog‘liq bo‘lishi.
4. Gipoteza 4: Ijtimoiy tarmoqlarda ko‘proq vaqt o‘tkazish Haqiqiy Menlikning ayrim jihatlarini oshkor etish ehtimoli bilan bog‘liq bo‘lishi.

Mualliflar natijalar bo‘limida to‘rt gipotezaning ham umuman olganda qo‘llab-quvvatlanganini bildiradilar. Biroq “qo‘llab-quvvatlanish” ifodasi eksperimental sababiylikni anglatmaydi; qo‘llab-quvvatlash tadqiqotda o‘lchangan o‘z-o‘zini hisobot qilish o‘zgaruvchilari o‘rtasidagi statistik bog‘liqliklar asosida baholangan.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Namuna va ma’lumot to‘plash

Tadqiqotda Egey universiteti va Pirey universitetining turli bo‘limlaridan jami 121 bakalavr, magistr va doktorant ishtirok etgan. Intervyu rejalashtirilishidan oldin ishtirokchilardan kamida bitta ijtimoiy media hisobiga ega yoki ega emasligi so‘ralgan; ijtimoiy media ilovalaridan foydalanmasligini bildirgan shaxslar namuna tarkibiga kiritilmagan.

Ma’lumot to‘plash tuzilgan intervyu orqali amalga oshirilgan va barcha intervyular yunon tilida olib borilgan. Ishtirokchilarga tadqiqotning maqsadi va tartibi tushuntirilgan, xabardor qilingan rozilik olingan va qatnashish akademik majburiyat yoki rag‘batni o‘z ichiga olmasligi bildirilgan. Javoblar anonim tarzda to‘plangan va ishtirokchilarga istalgan vaqtda tadqiqotdan chiqishlari mumkinligi aytilgan.

Intervyu vositasining tuzilishi

Tuzilgan intervyu uchta asosiy bo‘limdan iborat bo‘lgan. Birinchi bo‘lim tadqiqotning asosiy nazariy o‘zgaruvchilarini o‘lchaydigan to‘rtta kichik bo‘limga ajratilgan:

• Ijtimoiy Tarmoq Saytlari Mening Real Dunyom Sifatida: 14 band. Haqiqiy Menlik ifodasi bilan ideallashtirilgan yoki rolga asoslangan identiklik taqdimotini farqlashga qaratilgan bandlarni o‘z ichiga oladi.
• Ijtimoiy Tarmoq Saytlarida Faoliyat Nazorati va Haqiqiy Menlik: 6 band. Idrok etilgan nazorat va maxfiylikning oshkor etish xatti-harakati bilan aloqasini tekshiradi.
• Ijtimoiy Ta’sir va Haqiqiy Menlik: 6 band. Do‘stlarning ulashish xatti-harakatlarining ijtimoiy me’yor va oshkor etish chegarasi bilan aloqasini tekshiradi.
• Maxfiylik Buzilishlari va Haqiqiy Menlik: 4 band. Ehtimoliy maxfiylik xavflarining idrok etilishini ko‘rib chiqadi; ushbu o‘zgaruvchilar maqolaning asosiy statistik tahlillarining barchasida ishlatilmagan.

Intervyuning ikkinchi bo‘limida ijtimoiy tarmoqdan foydalanish shakllari uchun 15 band; uchinchi bo‘limida esa beshta demografik savol bo‘lgan. Birinchi asosiy bo‘limning birinchi kichik shkalasida javoblar 1="Hech qachon" dan 5="Har doim" gacha, nazorat, ijtimoiy ta’sir va maxfiylik kichik bo‘limlarida esa 1="Mutlaqo qo‘shilmayman" dan 5="Mutlaqo qo‘shilaman" gacha bo‘lgan besh ballik Likert shkalasi asosida olingan.

Statistik usul

Ma’lumotlar ordinal Likert o‘lchovlaridan iborat bo‘lgani va normal taqsimot farazlariga javob bermagani uchun parametrik bo‘lmagan usullar qo‘llangan. Ordinal o‘zgaruvchilar bilan ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt o‘rtasidagi aloqalar Spearman darajali korrelyatsiya koeffitsiyenti bilan, jins guruhlari o‘rtasidagi farqlar esa Mann–Whitney U testi bilan baholangan. Statistik ahamiyatlilik chegarasi p<0.05 deb belgilangan va tahlillar IBM SPSS Statistics 23 yordamida amalga oshirilgan.

Shkalalarning ichki izchilligi

Bu qiymatlar, ayniqsa ikki va uch bandli qisqa shkalalarda ehtiyotkorlik bilan talqin qilinishi kerak. Tadqiqotchilar ham barcha so‘rov bandlarini bitta birlashtirilgan ball sifatida ishlatish o‘rniga, har bir gipotezaning konseptual o‘lchovi bilan bevosita bog‘liq bandlarni statistik tahlilga tanlaganlar.

Haqiqiy Menlikni oshkor etish va ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt

Haqiqiy Menlik bo‘limidagi asosiy bandlarning muhim qismida ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt bilan ijobiy bog‘liqliklar kuzatilgan. Masalan:

Ushbu jadval ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt Haqiqiy Menlikning barcha bandlari bilan bir xil kuchda bog‘liq emasligini ham ko‘rsatadi. Shu sababli natijani “ijtimoiy mediada uzoq vaqt qoladigan har bir kishi Haqiqiy Menligini ko‘proq oshkor etadi” tarzida talqin qilib bo‘lmaydi.

Yosh o‘zgaruvchisi bo‘yicha Haqiqiy Menlik bandlarining ko‘pchiligida ahamiyatli bog‘liqlik topilmagan. Istisno A7 bandidir: “Ijtimoiy mediada o‘zim haqimda, real hayotda kim bilandir gaplashganda bunchalik oson ulasha olmaydigan narsalarni oshkor qildim” bandida yosh bilan ρ=-0.18, p=0.04 darajasida kuchsiz salbiy bog‘liqlik topilgan. Bu natija yoshroq ishtirokchilar bunday oshkor etishlarni biroz ko‘proq bildirganini ko‘rsatadi.

Idrok etilgan nazorat

Nazorat o‘lchovida B4 bandi — foydalanuvchi ijtimoiy mediada ulashgan ma’lumotlari ustidan to‘liq nazoratga ega bo‘lmaganida bunchalik ko‘p shaxsiy ma’lumot oshkor etmasligini ifodalovchi band — ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt bilan ijobiy bog‘liqlik ko‘rsatgan. Manba 3-jadvalda koeffitsiyent ρ=0.26, p=0.004 sifatida berilgan bo‘lsa, ayni natija izoh matnida r=0.25, p=0.004 tarzida keltirilgan. Manba ichidagi bu kichik farq bu yerda tuzatilmasdan saqlangan.

Yosh bilan B2 va B4 nazorat bandlari o‘rtasida salbiy bog‘liqliklar kuzatilgan; yoshroq ishtirokchilar bu bandlarga yuqoriroq darajada qo‘shilgan. Bunga qarshi ravishda, maxfiylik tashvishini ifodalovchi B5 bandi na yosh, na ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt bilan ahamiyatli bog‘liqlik ko‘rsatgan. Bu natija tadqiqotchilarning nazorat va maxfiylikni bitta o‘qning ikki uchi sifatida baholamaslik yondashuvini qo‘llab-quvvatlaydi.

Tengdoshlar ta’siri

Tengdoshlar ta’sirini o‘lchaydigan C1 bandi bilan ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt o‘rtasida ρ=0.288, p=0.002; do‘stlar ulashgan narsalardan ta’sirlanib shaxs o‘z Haqiqiy Menligiga oid ko‘proq jihatlarni oshkor etishini o‘lchaydigan C3 bandi bilan vaqt o‘rtasida esa ρ=0.466, p<0.001 bog‘liqlik topilgan.

C3 shuningdek yosh bilan ρ=-0.225, p=0.014 darajasida salbiy bog‘liqlik ko‘rsatgan. Boshqacha aytganda, yoshroq ishtirokchilar do‘stlarining oshkor etishlaridan ta’sirlanganliklarini yuqoriroq darajada bildirganlar. Tadqiqot bu bog‘liqlikni ijtimoiy modellashtirish va tarmoq ichidagi ulashish me’yorlari kontekstida talqin qiladi.

Kundalik kontent ulashish

Ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt faqat Haqiqiy Menlikka oid bandlar bilan emas, balki umumiyroq kundalik hayot ulashuvi bilan ham ijobiy bog‘liq.

Bu farq muhim. Tadqiqotda kundalik hayotga oid kontentlar Haqiqiy Menlikning ko‘proq tanlab ochiladigan va psixologik jihatdan chuqurroq tomonlariga qaraganda tez-tez ulashilgani kuzatilgan. Tadqiqotchilar buni o‘zini oshkor etish bir darajali emas, balki qatlamli jarayon ekanligi bilan izohlaydilar: ko‘rinadigan va ijtimoiy identiklik ulashuvi bilan tanlab beriladigan Haqiqiy Menlik oshkor etishlari ayni raqamli muhitda, biroq turli chastota va intensivliklarda yuzaga kelishi mumkin.

Yosh, jins va ta’lim

Ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt bilan yosh o‘rtasida ρ=-0.36, p<0.001 darajasida o‘rtacha kattalikdagi salbiy bog‘liqlik qayd etilgan; yoshroq ishtirokchilar ko‘proq vaqt o‘tkazgan. Ta’lim darajasi bilan ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt o‘rtasidagi bog‘liqlik ahamiyatli emas. Jins guruhlari bo‘yicha ham tekshirilgan asosiy ijtimoiy tarmoqdan foydalanish va o‘zini oshkor etish o‘zgaruvchilarida ahamiyatli farqlar qayd etilmagan.

Ushbu Tadqiqot Ijtimoiy Media Foydalanishi Haqiqiy Menlikni Oshkor Etishga Sabab Bo‘lishini Ko‘rsatadimi?

Yo‘q. Tadqiqot kesimiy intervyu ma’lumotlari va korrelyatsiya tahlillaridan foydalanadi; shu sababli ijtimoiy tarmoqlarda ko‘proq vaqt o‘tkazish Haqiqiy Menlikni oshkor etishni oshiradi, degan sababiy xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Natijalar faqat o‘rganilgan 121 kishilik talaba namunasida vaqt, idrok etilgan nazorat, tengdoshlar ta’siri va turli o‘zini oshkor etish ko‘rsatkichlari birga o‘zgarishini ko‘rsatadi.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlaydigan xulosalar

• Ijtimoiy tarmoq muhitlari ayrim foydalanuvchilarga oflayn muhitda ifodalashda qiynaladigan xususiyatlarini oshkor etish imkonini berishi mumkin.
• Ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt tekshirilgan ko‘plab o‘zini oshkor etish va kundalik ulashish ko‘rsatkichlari bilan ijobiy bog‘liq.
• Tengdoshlarning o‘zini oshkor etish xatti-harakati foydalanuvchining o‘z oshkor etish xatti-harakati bilan bog‘liq.
• Idrok etilgan nazoratning ayrim o‘lchovlari o‘zini oshkor etish bilan ijobiy bog‘liq.
• Maxfiylik tashvishi bilan idrok etilgan nazoratni bir xil psixologik jarayon sifatida baholamaslik kerakligiga ishora qiluvchi natijalar mavjud.
• Ko‘proq vaqt o‘tkazadigan foydalanuvchilar platforma muhitiga tanishlik va ijtimoiy me’yorlarning o‘zlashtirilishi orqali turli ulashish shakllarini rivojlantirishi mumkinligi haqida manbaga mos talqin mavjud.

Tadqiqot qo‘llab-quvvatlamaydigan xulosalar

• Ijtimoiy mediadan uzoqroq foydalanish Haqiqiy Menlikni oshkor etishga bevosita sabab bo‘lishi isbotlanmagan.
• Ijtimoiy mediada o‘zini oshkor etish psixologik salomatlikka aniq ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatishi namoyish qilinmagan.
• Natijalarni barcha yosh guruhlari, mamlakatlar yoki ijtimoiy media foydalanuvchilariga umumlashtirib bo‘lmaydi.
• Muayyan bir ijtimoiy media platformasi boshqalarga qaraganda ko‘proq autentik ifoda berishi sinovdan o‘tkazilmagan.
• Ishtirokchilarning real platformadagi xatti-harakatlari bevosita raqamli iz yoki xulqiy yozuvlar orqali o‘lchanmagan.
• Tadqiqot platforma dizayni xususiyatlari bilan oshkor etish xatti-harakati o‘rtasida eksperimental sababiylikni ko‘rsatmaydi.

Asosiy cheklovlar

Mualliflar natijalar nisbatan kichik va demografik jihatdan o‘ziga xos namuna asosida olinganini, shuning uchun umumlashtirish imkoniyati cheklanganini ochiq ta’kidlaydilar. Namuna ikki universitet talabalari bilan cheklangani sababli turli yosh guruhlari, ta’lim darajalari, kasblar va madaniy kontekstlar alohida sinovdan o‘tkazilishi kerak.

Tadqiqot o‘z-o‘zini hisobot qilish ma’lumotlariga ham tayanadi. Ishtirokchilarning o‘zlari haqida aytganlari bilan haqiqiy platforma xatti-harakatlari bir xil narsa emas. Tadqiqotchilar intervyularda o‘rta nuqtaga moyillik va ayniqsa yoshroq ishtirokchilarda ijtimoiy jihatdan ma’qul javob berish moyilligi natijalarga ta’sir qilishi mumkinligini muhokama qiladilar.

Uzunasiga olib boriladigan tadqiqotlar platformada o‘tkazilgan vaqt ortishi bilan oshkor etish xatti-harakati haqiqatan qanday o‘zgarishini kuchliroq tekshirishi mumkin. Haqiqiy foydalanuvchi xatti-harakatlarini platforma ma’lumotlari bilan o‘lchash va turli platformalarni taqqoslash ham mavjud natijalarni sinash uchun muhimdir. Mualliflar, shuningdek, generativ sun’iy intellekt tizimlari onlayn muloqotda tobora ko‘proq vositachilik qilayotgani sababli kelajakda AI vositachiligidagi muloqot muhitlarida identiklik, autentiklik va o‘zini oshkor etish munosabatini o‘rganishni taklif qiladilar.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl tadqiqot: I Disclose, Therefore I Exist: Time, Control, and True Self Expression in Social Networking Sites

Mualliflar: Olga Gavriilidou; Stefanos Gritzalis

Muassasalar: Department of Information and Communication System Engineering, School of Engineering, University of the Aegean, Karlovasi, Greece; Department of Digital Systems, University of Piraeus, Piraeus, Greece.

Mas’ul mualliflar: Olga Gavriilidou va Stefanos Gritzalis.

Jurnal: Psychology International.

Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.

Jild / son / maqola raqami: 2026, 8(2), 29.

DOI: 10.3390/psycholint8020029

Topshirilgan: 8 Mart 2026.

Tahrir: 29 Aprel 2026.

Qabul qilingan: 1 May 2026.

Nashr sanasi: 6 May 2026.

Manba turi: Taqrizdan o‘tgan original tadqiqot maqolasi.

Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Namuna: Egey universiteti va Pirey universitetining turli bo‘limlaridan 121 bakalavr, magistr va doktorant; ijtimoiy mediadan foydalanmaydigan shaxslar tadqiqotdan chiqarilgan.

Ma’lumot to‘plash: Tadqiqot uchun maxsus tayyorlangan so‘rovnoma asosida o‘tkazilgan tuzilgan intervyular; intervyular yunon tilida olib borilgan.

Statistik tahlil: Spearman darajali korrelyatsiyasi, Mann–Whitney U testi va Cronbach alfa ichki izchillik tahlili; p<0.05 ahamiyatlilik chegarasi; IBM SPSS Statistics 23.

Etika: Tadqiqot butunlay anonim so‘rovnomalar va ko‘ngilli intervyular asosida, shaxsiy ma’lumotlarni qayd etish yoki qayta ishlashsiz olib borilgani uchun Egey universiteti siyosatiga muvofiq etika kengashi ko‘rib chiqishi va tasdig‘idan ozod qilingan. Ishtirokchilardan xabardor qilingan rozilik olingan.

Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.

Ma’lumotlarning mavjudligi: Tadqiqot ma’lumotlari asosli so‘rov bo‘yicha mas’ul mualliflardan olinishi mumkin; ishtirokchilar maxfiyligi va etik sabablarga ko‘ra ochiq emas.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar manfaatlar to‘qnashuvi haqida xabar bermagan.

Muallif hissalari: Konseptuallashtirish va metodologiya O.G. va S.G.; dasturiy ta’minot, tasdiqlash, formal tahlil, tadqiqot, resurslar va ma’lumotlar kuratsiyasi O.G.; dastlabki qoralama O.G.; ko‘rib chiqish va tahrirlash O.G. va S.G.; vizualizatsiya O.G.; maslahat/nazorat S.G.

Asosiy talqin chegarasi: Tadqiqot kesimiy va korrelyatsiondir. Kichik va talabalar ustun bo‘lgan namuna, o‘z-o‘zini hisobot qilish ma’lumotlari va bir vaqtli o‘lchov sababli bog‘liqliklarning yo‘nalishi va sababiyligini aniqlab bo‘lmaydi. Natijalarni kengroq aholi, turli madaniyatlar yoki barcha ijtimoiy media platformalariga bevosita umumlashtirmaslik kerak.

Manba ichidagi hisobot izohi: B4 bandi bilan ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazilgan vaqt o‘rtasidagi bog‘liqlik 3-jadvalda ρ=0.26, p=0.004; natijalarni tushuntirish matnida esa taxminan r=0.25, p=0.004 sifatida qayd etilgan. Ushbu kichik farq manbada qanday bo‘lsa, shu tarzda saqlangan.