Ingliz tilidan kundalik hayotda bemalol foydalanish universitetdagi akademik inglizcha matnlarni ham xuddi shunday bemalol o‘qiy olishni anglatmasligi mumkin. Akademik matnlar umumiy akademik so‘zlar, sohaga xos atamalar, yuqori axborot zichligi, murakkab gaplar va muayyan argumentatsiya shakllarini o‘z ichiga oladi. Norvegiyada o‘tkazilgan ushbu tadqiqot talabalarni universitet ta’limiga tayyorlaydigan yuqori o‘rta ta’lim bosqichidagi ingliz tili o‘qituvchilarining akademik til va umumiy akademik lug‘at tushunchalarini qanday anglashlari va ularni o‘qitishda qanday qo‘llashlarini o‘rganadi.

Norvegiyaning 15 ma’muriy hududidan 73 ingliz tili o‘qituvchisi qatnashgan onlayn so‘rovda o‘qituvchilarning taxminan %96 qismi o‘quv dasturida uchraydigan “academic language” iborasini qanday talqin qilishni bilishiga ishonch bildirgan. Biroq ochiq turdagi ta’riflarda o‘qituvchilarning muhim qismi akademik tilni asosan “rasmiy til” deb ta’riflagan yoki shaxs olmoshlari hamda contractionlardan qochish kabi ko‘zga tez tashlanadigan xususiyatlarga e’tibor qaratgan.

Shunga o‘xshash farq umumiy akademik lug‘at bo‘yicha ham kuzatilgan. Ishtirokchilarning %72 qismi tushuncha bilan biroz yoki yaxshi tanish ekanini bildirgan bo‘lsa-da, %38,36 qismi ochiq turdagi ta’rif savoliga hech qanday ta’rif bermagan. Bundan tashqari, o‘qituvchilarning faqat %48 qismi akademik til, %39 qismi esa umumiy akademik lug‘at bo‘yicha o‘qituvchilik tayyorgarligi davrida ta’lim olganini eslagan.

Natijalar o‘qituvchilar akademik ingliz tilining ahamiyatini inkor etmasligini ko‘rsatadi. Aksincha, ularning ko‘pchiligi talabalarni universitetda inglizcha o‘qishga tayyorlashni o‘z vazifasining muhim qismi deb biladi. Biroq tushunchaviy bilim, o‘qituvchi tayyorlash va muntazam ochiq o‘qitish o‘rtasida bo‘shliqlar mavjud. Shu sababli tadqiqot o‘quv dasturidagi aniqroq ta’riflar va tadqiqotga asoslangan o‘qituvchi tayyorlash foydali bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi.

Akademik Ingliz Tili Faqat Rasmiyroq Ingliz Tilimi?

Yo‘q. Tadqiqot tayangan ilmiy adabiyotlarda akademik til kundalik ingliz tilining shunchaki rasmiyroq ko‘rinishi sifatida qaralmaydi. Akademik til akademik muhitlarda sohaviy mazmunni ifodalash, u haqda fikrlash va uni muhokama qilish imkonini beradigan og‘zaki hamda yozma til resurslarining butun majmuasini qamrab oladi.

Bu tuzilma umumiy akademik so‘zlarni, sohaga xos atamalarni, nominalizatsiya va majhul nisbat kabi grammatik xususiyatlarni, axborot zichligini hamda argumentatsion yoki tahliliy matnlarga xos tashkil etilish shakllarini o‘z ichiga olishi mumkin.

Masalan, analyse va theory kabi so‘zlar faqat muayyan bir ilmiy sohaga tegishli emas va ko‘plab akademik fanlarda ishlatilishi mumkin. Aksincha, chromosome kabi so‘z ayrim sohalarda ko‘proq texnik vazifa bajaradi.

Akademik Lug‘at Nega Muhim?

Manbada keltirilgan adabiyotlarga ko‘ra, umumiy akademik so‘zlar akademik matnlarning taxminan %10–14 qismini tashkil qilishi mumkin. Bu so‘zlarning muhim qismi kundalik suhbatdagidek tez-tez va ko‘zga tashlanadigan darajada uchramasligi mumkin.

Shuning uchun kundalik ingliz tilini yaxshi biladigan talaba akademik matnda doimiy ravishda uchraydigan analyse, assume, derive, indicate yoki theory kabi so‘z va tuzilmalarda xuddi shu darajada erkin bo‘lmasligi mumkin.

Tadqiqot Norvegiya kontekstida ta’kidlaydigan alohida afzalliklardan biri — ingliz tilidagi akademik so‘zlarning muhim qismi yunon-lotin kelib chiqishiga ega bo‘lib, Skandinaviya tillaridagi shakllarga o‘xshashi mumkin. Biroq so‘rovda bu xususiyat akademik lug‘atning farqlovchi belgisi sifatida o‘qituvchilarning faqat kichik qismi tomonidan tanlangan.

Bu Mavzu Norvegiyada Nega Muhim?

Norvegiyada o‘quvchilar ingliz tilini erta yoshdan o‘rganishni boshlaydilar va universitetga tayyorlov dasturidagi o‘quvchilar uchun ingliz tili ko‘p yillar davomida majburiy fan bo‘lib qoladi. Biroq kundalik ingliz tiliga yuqori darajada duch kelish avtomatik ravishda akademik ingliz tiliga tayyorlikka aylanadi, degan taxmin muammo tug‘dirishi mumkin.

Manbada keltirilgan Norvegiya oliy ta’lim ma’lumotlariga ko‘ra, bakalavr dasturlaridagi o‘qish ro‘yxatlarida ishlatiladigan matnlarning o‘rtacha qariyb yarmi ingliz tilidadir. Shu sababli talabalar universitetda inglizcha akademik matnlarga duch kelishi aniq bo‘lsa-da, ushbu matnlar talab qiladigan lug‘at, tuzilma va o‘qish strategiyalari bilan o‘rta ta’limda qay darajada tanishganlari muhim ahamiyat kasb etadi.

O‘qituvchilar Akademik Tilni Bilamiz Deb O‘ylashadimi?

Ha. Tadqiqotda o‘qituvchilarning %95,89 qismi Norvegiya ingliz tili o‘quv dasturida keltirilgan “academic language” iborasini qanday talqin qilishni bilishiga ishonch bildirgan.

Biroq tushunchaning xususiyatlari batafsil so‘ralganda murakkabroq manzara yuzaga kelgan.

Bu taqsimot o‘qituvchilar akademik tilning ayrim muhim xususiyatlarini taniyotganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, tadqiqotchilar contraction ishlatmaslik kabi oson payqaladigan yuzaki xususiyatlarning argument tuzilishi yoki axborotni tashkil etish kabi murakkabroq xususiyatlardan ko‘ra ko‘proq tanlanishini tushunchaning torroq talqin qilinayotganining belgisi deb baholaydilar.

Ochiq Turdagi Ta’riflar Nimani Ko‘rsatdi?

O‘qituvchilardan tushunchani o‘z so‘zlari bilan tushuntirish so‘ralganda javoblarning katta qismi “formal language” tushunchasi atrofida jamlangan.

Bu yerdagi %63,01 ko‘rsatkichi 73 kishilik butun namuna asosida hisoblangan. Manba matnidagi bir jumlada bu ulush “ta’rif berganlarning %63 qismi” tarzida ifodalangan bo‘lsa-da, jadvaldagi maxraj butun namunadir. Shu sababli bu yerda ulush manba jadvalidagi ma’nosi bilan berilmoqda.

Umumiy Akademik Lug‘at Nima?

Umumiy akademik lug‘at ko‘plab turli akademik fanlarda qayta-qayta ishlatiladigan, biroq faqat bitta muayyan ilmiy sohaga xos bo‘lmagan so‘zlarni anglatadi.

O‘qituvchilarning %72 qismi bu tushuncha bilan biroz yoki yaxshi tanish ekanini bildirgan. Tanlovli ta’rif savollarida o‘qituvchilar ayniqsa akademik mavzularni aniqroq ifodalash uchun ishlatiladigan so‘zlarni va kundalik suhbatga qaraganda maktab matnlarida ko‘proq uchraydigan so‘zlarni tanigan.

Aksincha, yunon-lotin kelib chiqishidagi so‘zlar yoki ingliz va norveg tillari o‘rtasidagi kognat munosabatlari ancha kam o‘qituvchi tomonidan tanlangan.

Tanishlik va Tushuntira Olish O‘rtasida Farq Bormi?

Ha. %72 lik tanishlik bildirilganiga qaramay, ochiq turdagi ta’rif savolida ishtirokchilarning 28 nafari, ya’ni %38,36 qismi umumiy akademik lug‘at bo‘yicha hech qanday ta’rif bermagan.

Boshqa javoblar ham “formal vocabulary”, sohaga xos lug‘at, fanlararo lug‘at va aniqlik kabi turli toifalarga taqsimlangan. Bu holat tadqiqotchilarning o‘qituvchilar tadqiqotga asoslangan terminologiya bilan amalda o‘zlari bildirgan ishonch darajasidan ko‘ra kamroq tanish bo‘lishi mumkin, degan talqinini qo‘llab-quvvatlaydi.

Metod va Natijalar

Ishtirokchilar

Tadqiqotga Norvegiyadagi universitetga tayyorlov dasturlarida so‘nggi majburiy ingliz tili kursini o‘qitadigan o‘qituvchilar maqsadli tanlash usuli orqali taklif qilingan. Mamlakatning barcha 15 ma’muriy hududidagi mos maktablar rahbarlariga so‘rov havolasi yuborilgan.

Jami 73 ta to‘liq javob olingan. Ishtirokchilarning o‘rtacha yoshi 43,86, o‘qituvchilik tajribasi o‘rtacha 12,27 yil. %91,78 qismi o‘qituvchilik tayyorgarligini Norvegiyada tugatgan, %86,3 qismi norveg tilini birinchi tili sifatida ko‘rsatgan. Barcha o‘qituvchilarning ingliz tili yo‘nalishida kamida 60 ECTS ta’limi mavjud.

Ma’lumot To‘plash va Tahlil

Tadqiqot onlayn so‘rovga asoslangan. So‘rovda ko‘p variantli, Likert turidagi va ochiq turdagi savollar birgalikda qo‘llangan.

Ochiq javoblar ma’lumotning o‘zidan shakllantirilgan induktiv toifalar bilan kodlangan; bir xil toifadagi javoblar zarur bo‘lganda son jihatdan ifodalangan. Likert turidagi javoblar R dasturi va likert paketi yordamida vizuallashtirilgan.

Tadqiqot SIKTda ro‘yxatdan o‘tkazilgan va barcha ishtirokchilar so‘rovni boshlashdan oldin rozilik bergan.

O‘qituvchi Tayyorgarligi Qanchalik Keng Tarqalgan?

Demak, namunadagi o‘qituvchilarning yarmidan ko‘pi ushbu ikki mavzudan kamida bittasi bo‘yicha o‘qituvchilik tayyorgarligi vaqtida ochiq ta’lim olganini eslamasligini bildirgan.

2020-yildan Keyin O‘zgarish Bormi?

Manbadagi grafikka ko‘ra, o‘qituvchilik tayyorgarligini 2020-yildagi o‘quv dasturi o‘zgarishidan keyin tugatganlarning ta’lim olganini bildirish ulushi yuqoriroq.

Bu natija tavsifiydir. Tadqiqot 2020-yildagi o‘quv dasturi o‘zgarishi ushbu o‘sishga sabab bo‘lganini ko‘rsatadigan eksperimental yoki sababiy tahlil taqdim etmaydi. Mualliflar, shuningdek, yaqinda ta’lim olgan o‘qituvchilar ta’lim mazmunini osonroq eslashi mumkinligiga e’tibor qaratadilar.

O‘qituvchilar Universitetga Tayyorlashni O‘z Vazifasi Deb Bilishadimi?

Bu savolga javob bergan 56 o‘qituvchidan faqat ikkitasi talabalarni universitetdagi inglizcha akademik o‘qishga tayyorlashda o‘qituvchining rolini past baholagan. %48,2 qismi bu mas’uliyat “katta darajada” o‘qituvchining vazifasi ekanini bildirgan.

O‘qituvchilar talabalar universitetda duch kelishi mumkin bo‘lgan asosiy muammolar orasida akademik lug‘atni, uzun inglizcha matnlarni, murakkab gap tuzilmalarini va axborot zichligini ko‘rsatgan. Ayrim o‘qituvchilar talabalar kundalik ingliz tilida yaxshi bo‘lgani uchun akademik ingliz tiliga ham tayyor, deb taxmin qilib qo‘yishlari mumkinligini aytgan.

Akademik Til Ochiq Tarzda Qanchalik Tez-tez O‘qitiladi?

Bu savolga javob bergan 59 o‘qituvchi orasida:

• %36 akademik tilga kamida oyiga bir marta ochiq tarzda e’tibor qaratishini,
• %42 buni akademik yil davomida bir necha marta qilishini,
• %14 esa akademik tilga ochiq tarzda umuman e’tibor qaratmasligini bildirgan.

Manbaning muhokama bo‘limidagi %29 ko‘rsatkichi taxminan 21 o‘qituvchining butun 73 kishilik namunaga nisbatiga to‘g‘ri keladi. Shu sababli %36 va %29 turli maxrajlar bilan ifodalangan, bir-biriga yaqin bir xil kattalik bo‘lib ko‘rinadi: %36 savolga javob bergan 59 kishi, taxminan %29 esa butun namuna bo‘yicha o‘qilishi mumkin.

O‘qitishda Qanday Amaliyotlar Qo‘llanadi?

O‘qituvchilar ayniqsa rasmiy va norasmiy ingliz tilini solishtirish, namunaviy akademik matnlardan foydalanish, yozish jarayonini muhokama qilish va o‘quvchilarning yozma ishlariga fikr-mulohaza berish kabi amaliyotlarni tilga olgan.

Manba mualliflari e’tibor qaratgan jihat shundaki, bu misollarning ko‘pchiligi akademik o‘qishdan ko‘ra yozishga ko‘proq yo‘naltirilgan. Demak, o‘qituvchilar talabalar uchun universitetdagi o‘qish talablarini muhim deb bilsalar ham, sinfda akademik tilni amalda o‘qitish boshqa ko‘nikmalarga ko‘proq urg‘u berishi mumkin.

Tadqiqotning Asosiy Natijalari

• O‘qituvchilarning taxminan %96 qismi akademik til tushunchasini talqin qilishda o‘ziga ishonch bildirgan.
• Ochiq turdagi ta’riflarning muhim qismi akademik tilni umumiy tarzda “rasmiy til” deb izohlagan.
• O‘qituvchilarning %72 qismi umumiy akademik lug‘at tushunchasi bilan tanish ekanini bildirgan.
• Shunga qaramay, %38,36 qismi tushuncha uchun ochiq turdagi ta’rif bermagan.
• O‘qituvchilarning %48 qismi akademik til, %39 qismi esa umumiy akademik lug‘at bo‘yicha ta’lim olganini eslaydi.
• 2020-yildan keyin bitirgan o‘qituvchilarda bildirilgan ta’lim olish ulushlari yuqoriroq.
• O‘qituvchilarning katta ko‘pchiligi talabalarni universitetdagi o‘qishga tayyorlashda o‘ziga rol beradi.
• Muntazam va ochiq akademik til o‘qitish bu ishonch darajasidek keng tarqalgan emas.
• Sinfda berilgan misollarning muhim qismi akademik o‘qishdan ko‘ra yozishga ko‘proq yo‘naltirilgan.

Tadqiqotning O‘zi Ko‘rsata Olmaydigan Jihatlar

• O‘qituvchilarning haqiqiy sinfdagi xatti-harakatlari bevosita kuzatilmagan.
• O‘qituvchilarning o‘z hisobotlari talabalar haqiqatan qancha akademik ingliz tilini o‘rganganini ko‘rsatmaydi.
• 2020-yilgi o‘quv dasturi o‘qituvchi bilimini sababiy tarzda oshirgani isbotlanmagan.
• 73 kishilik namuna Norvegiyadagi barcha ingliz tili o‘qituvchilarini majburiy tarzda ifodalamaydi.
• O‘qituvchilarning tushunchaviy bilimlarining talabalarning universitetdagi muvaffaqiyatiga bevosita ta’siri ushbu tadqiqotda o‘lchanmagan.

Cheklovlar

Manba mavzuga ayniqsa qiziqqan o‘qituvchilar tadqiqotda qatnashishga ko‘proq moyil bo‘lishi mumkinligini qayd etadi. Ayrim ishtirokchilar o‘zlarini hamkasblariga qaraganda akademik ingliz tilini o‘qitishga ko‘proq qiziqadigan deb ta’riflagan. Shu sababli tadqiqot namunasida akademik til haqidagi bilim va qiziqish umumiy o‘qituvchilar populyatsiyasiga qaraganda yuqoriroq darajada namoyon bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Tadqiqot ma’lumotlari o‘zini o‘zi hisobot qilishga asoslanadi. Shuning uchun “o‘qituvchi buni qilaman deydi” bilan “bu amaliyot sinfda kuzatildi” bir-biridan ajratilishi kerak.

Yuklangan preprint versiyasining adabiyotlar ro‘yxatida ayrim mualliflarning ishlari ko‘r taqriz jarayoni sababli “Author” yoki “Authors” tarzida anonimlashtirilgan. Bu ayrim fon tadqiqotlarini ushbu versiya orqali mustaqil ravishda kuzatishni cheklaydi.

Manba va Metod Izohi

Asl sarlavha: L2 English teachers’ conceptualization of academic language – where does it come from and how does it relate to teaching practices?

Mualliflar: Nicole Louise Busby; Kimberly Marie Skjelde.

Mas’ul muallif: Nicole Louise Busby.

Muassasalar: Nicole Louise Busby — Department of Language and Literature, Norwegian University of Science and Technology (NTNU), Trondheim, Norway. Kimberly Marie Skjelde — Department of Foreign Languages, University of Bergen, Bergen, Norway.

Tadqiqot turi: Ko‘p variantli, Likert turidagi va ochiq turdagi savollarni birlashtirgan onlayn o‘qituvchilar so‘rovi.

Namuna: Norvegiyaning 15 ma’muriy hududidan 73 yuqori o‘rta ta’lim bosqichi ingliz tili o‘qituvchisi.

Tahlil: Ochiq javoblarda induktiv kodlash va toifalar bo‘yicha sanash; Likert javoblarida R va likert paketi yordamida tavsifiy vizuallashtirish.

Etika/ma’lumotlarni boshqarish: Tadqiqot SIKTda ro‘yxatdan o‘tkazilgan; ishtirokchilar onlayn so‘rovdan oldin rozilik bergan.

Moliyalashtirish: Mualliflar tadqiqot davlat, tijorat yoki notijorat moliyalashtiruvchi tashkilotlardan maxsus grant olmaganini bildirgan.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Mualliflar e’lon qilinishi kerak bo‘lgan raqobatdosh manfaat mavjud emasligini bildirgan.

Ko‘rib chiqilgan manba versiyasi: SSRN preprinti.

SSRN Abstract No.: 6904529.

DOI: 10.2139/ssrn.6904529.

SSRN ro‘yxatga olingan sana: 9 iyun 2026.

Taqriz holati izohi: Yuklangan PDFda “Preprint not peer reviewed” degan qayd mavjud. Shu bilan birga, ayni sarlavha NTNUning joriy institutsional nashrlar ro‘yxatida 2026-yilgi Journal of English for Academic Purposes akademik maqolasi sifatida ko‘rsatilgan. Bu yerda tahlil qilingan matn yuklangan SSRN preprint versiyasidir; keyingi jurnal versiyasi bilan mazmuniy taqqoslash amalga oshirilmagan.

Mualliflik huquqi/litsenziya: SSRN qaydi barcha huquqlar himoyalanganini va ruxsatsiz qayta foydalanishga yo‘l qo‘yilmasligini bildiradi. Ushbu Verianla matni manbadagi grafik va jadvallarni vizual ravishda ko‘chirmaydi; ma’lumotlarni original o‘zbekcha izohlar va qayta tuzilgan jadvallar orqali taqdim etadi.

Talqin chegarasi: Natijalar o‘qituvchilarning so‘rov javoblari va o‘zini o‘zi hisobot qilishiga asoslanadi. Tadqiqot haqiqiy sinf kuzatuvi, eksperimental o‘qituvchi tayyorlash aralashuvi yoki talabalarning o‘rganish natijalarini o‘lchash emas.