Ushbu tadqiqotning asosiy muammosi bezgakni davolashda qo‘llaniladigan xloroxinni pediatriyada foydalanish uchun qabul qilishga qulayroq shaklga keltirish mumkinmi yoki yo‘qligini o‘rganishdan iborat[cite: 2]. Xloroxin difosfat xloroxinga sezgir bo‘lgan Plasmodium vivax bezgagiga qarshi muhim dori vositasi sifatida qo‘llaniladi[cite: 2]. Biroq preparatning achchiq ta’mi, ayniqsa bolalarda davolash jarayonini qiyinlashtirishi mumkin[cite: 2]. Bolalarda dori dozasi ko‘pincha tana vazniga qarab belgilanadi; mos pediatrik shakl bo‘lmaganda tabletkalarni sindirish, maydalash yoki qattiq shakllardan suyuqlik tayyorlash kabi usullarga murojaat qilinadi[cite: 2]. Ushbu muolajalar dorining achchiq ta’mini yanada kuchaytirishi, natijada bolaning dorini tupurib tashlashiga, qayt qilishiga yoki davolash kursini oxirigacha yetkazmasligiga sabab bo‘lishi mumkin[cite: 2].

Tadqiqotning ahamiyati aynan shu yerda namoyon bo‘ladi: bezgakka qarshi dori vositasining faqat biologik jihatdan samarali bo‘lishi yetarli emas; ayniqsa bolalar uchun uni oson qabul qilinadigan, yaxshi o‘zlashtiriladigan va davolashga rioya qilishni (komplayensni) ta’minlaydigan shaklda taqdim etish lozim[cite: 2]. Shu sababli bolalar uchun dori shakllarini yaratish nafaqat farmatsevtika texnologiyasi masalasi, balki muhim jamoat salomatligi masalasidir[cite: 2].

Ushbu tadqiqotda qo‘llanilgan strategiya xloroxinni ion almashinuvchi qatron (smola) bilan kompleks hosil qilishga asoslanadi[cite: 2]. Ion almashinuvchi qatronlar zaryadlangan dori molekulalari bilan o‘zaro ta’sirlashadigan polimerik tashuvchilardir[cite: 2]. Bunday qatronlar achchiq ta’mga ega dorilarning og‘iz bo‘shlig‘ida erkin holda bo‘lishini kamaytirib, ta’m hissini niqoblashi (maskirovka qilishi) mumkin[cite: 2]. Mexanizm juda oddiy: agar dori og‘izda darhol ajralib chiqmasa, ta’m retseptorlari bilan kamroq to‘qnashadi; oshqozon kabi kislotali va ion tarkibi jihatidan farq qiluvchi muhitga yetib borganda esa so‘rilish uchun qatrondan ajralib erkin holatga o‘tadi[cite: 2].

Tadqiqotda foydalanilgan qatron polakrilin kaliy bo‘lib, u tijoriy jihatdan Amberlite IRP88 nomi bilan keltirilgan[cite: 2]. Xloroxin–qatron kompleksi 1:1 dori/qatron nisbatida tayyorlangan[cite: 2]. Reaksiya kislotali muhitda (pH 4,5–5,0), xona haroratida, yorug‘likdan himoyalangan holda 24 soat davomida aralashtirish orqali amalga oshirilgan[cite: 2]. Shundan so‘ng qatronat vakuumli filtrlash orqali ajratib olingan va 30 °C da, 1100 mbar bosim ostida 48 soat davomida vakuumli quritish shkafida quritilgan[cite: 2]. Tadqiqotda CLQ-R kompleksidagi asosiy xloroxin miqdori 42,6% ni tashkil etgani bildirilgan[cite: 2].

Ushbu kompleksning vazifasi faqat ta’mni niqoblash bilan cheklanmaydi[cite: 2]. Ideal ta’m niqoblash strategiyasi preparatning bezgakka qarshi faolligini pasaytirmasligi, uning so‘rilishini jiddiy o‘zgartirmasligi va yangi toksiklik xavfini tug‘dirmasligi lozim[cite: 2]. Shu sababli tadqiqotchilar CLQ-R ni bir nechta turli yo‘nalishlarda baholadilar: Caco-2 hujayralarida hayotchanlik, P. falciparum ga qarshi in vitro antiplazmodial faollik, inson qizil qon tanachalarida gemoliz, sichqonlarda plazma konsentratsiyasi-vaqt profili, biokimyoviy parametrlar, P. berghei ANKA bilan zararlangan sichqonlarda in vivo antimalarial faollik, infeksiyaning qaytalanishini baholovchi rekrudessensiya testi va ikki shishali ta’m tanlash testi[cite: 2].

Tadqiqotda qo‘llanilgan dastlabki muhim in vitro baholash — Caco-2 hujayralarining hayotchanligidir[cite: 2]. Caco-2 hujayralari inson kolorektal adenokarsinomasidan olingan bo‘lsa-da, ichak epiteliy to‘sig‘iga oid farmatsevtik tadqiqotlarda keng qo‘llaniladigan hujayra modelidir[cite: 2]. Tadqiqotda CLQ va CLQ-R turli konsentratsiyalarda (0,01–100 µM oralig‘ida) sinovdan o‘tkazilgan[cite: 2]. Qatronning o‘zi 74 µg/mL konsentratsiyada baholangan[cite: 2]. MTT testi orqali metabolik faol hujayralarning hayotchanlik darajasi o‘lchangan[cite: 2].

1-jadval ma’lumotlariga ko‘ra, past va o‘rta konsentratsiyalarda CLQ va CLQ-R o‘rtasida sezilarli tafovut qayd etilmagan[cite: 2]. Eng yuqori konsentratsiya bo‘lgan 100 µM da esa hujayra hayotchanligi statistik jihatdan sezilarli darajada pasaygan[cite: 2]. Jadvalda 100 µM konsentratsiyada hujayra hayotchanligi CLQ uchun 68,1 ± 11%, CLQ-R uchun esa 61,1 ± 11% deb berilgan[cite: 2]. Mualliflar ushbu yuqori konsentratsiyadagi pasayishni xloroxinning ma’lum bo‘lgan hujayraviy ta’sirlari, xususan lizosomalar ichida to‘planishi, intralizosomal pH ni oshirishi va autofagiyaning kechki bosqichlarini izdan chiqarishi bilan bog‘laganlar[cite: 2]. Qatronning yakka o‘zi hujayra hayotchanligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmagani uning ushbu hujayra modeli uchun inert ekanini ko‘rsatadi[cite: 2].

Xloroxinning bezgakka qarshi ta’siri parazitning hazm vakuolida to‘planishi va gemoglobin hazmi paytida hosil bo‘ladigan toksik birikmalarning zararsizlantirilishini (detoksifikatsiyasini) buzishi bilan bog‘liqdir[cite: 2]. Tadqiqotda bu mexanizm qaytadan chuqur tajribalar bilan isbotlanmagan, ammo ilmiy adabiyotlarda qabul qilingan mexanizm doirasida muhokama qilingan[cite: 2]. CLQ-R ning erkin xloroxinga nisbatan yuqoriroq IC₅₀ ko‘rsatishi xloroxinning qatron kompleksidan ajralib chiqish kinetikasi farq qilishi bilan izohlangan[cite: 2]. Qatrondan xloroxin ajralishi pH ga sezgir; neytral pH ga yaqin muhitda ajralishning sekinlashishi parazitga yetib boruvchi erkin preparat vaqtiga ta’sir qilishi mumkin[cite: 2].

In vitro parazit tadqiqotida Plasmodium falciparum 3D7 shtammidan foydalanilgan[cite: 2]. Parazitlar sinxronlangan halqa bosqichida 96 uyali plastinkalarga ekilgan; yakuniy parazitemiya 0,5% va gematokrit 2% bo‘lishi ta’minlangan[cite: 2]. CLQ va CLQ-R ikki karrali ketma-ket suyultirishlar bilan 200 nM dan 3,12 nM gacha sinab ko‘rilgan[cite: 2]. 72 soatlik inkubatsiyadan so‘ng parazitlar proliferatsiyasi SYBR Safe DNK bo‘yog‘i yordamida o‘lchangan[cite: 2].

Tadqiqotdagi IC₅₀ tushunchasini quyidagicha tushunish mumkin[cite: 2]:

\[ IC_{50} \]

IC₅₀ — sinov sharoitida parazit proliferatsiyasini yoki biologik javobni 50% ga ingibitsiya qilish (bostirish) uchun zarur bo‘lgan konsentratsiyadir[cite: 2]. Ushbu qiymat qanchalik past bo‘lsa, tegishli tajriba sharoitida faollik shunchalik yuqori hisoblanadi[cite: 2]. Ushbu tadqiqotda CLQ uchun IC₅₀ 13 nM, CLQ-R uchun esa 30 nM deb ko‘rsatilgan[cite: 2]. CLQ-R qiymati nisbatan yuqoriroq bo‘lsa-da, nanomolyar diapazonda qolgani sababli kuchli antiplazmodial faollik saqlanib qolgan deb xulosa qilingan[cite: 2].

Tadqiqotda floresans o‘lchovlariga qatron sun’iy ravishda xalaqit bergan-bermagani ham nazorat qilingan[cite: 2]. Chunki SYBR Safe kabi floresans usullarida tekshirilayotgan material signalni kuchaytirsa yoki kamaytirsa, noto‘g‘ri xulosalar kelib chiqishi mumkin[cite: 2]. Tadqiqotchilar qatron qo‘llanilgan konsentratsiyalarda deyarli e’tiborga olinmaydigan darajada floresans interferensiyasini hosil qilganini qayd etganlar[cite: 2]. Bu nazorat CLQ-R ning antiplazmodial ta’siri o‘lchov artefakti tufayli emasligini tasdiqlash uchun muhimdir[cite: 2].

Gemoliz testi ham muhim xavfsizlik ko‘rsatkichidir[cite: 2]. O+ guruhidagi inson qizil qon tanachalari parazit proliferatsiyasi sharoitlariga o‘xshash tarzda CLQ-R va qatron bilan birga inkubatsiya qilingan[cite: 2]. Gemoglobin ajralishi 545 nm to‘lqin uzunligidagi absorbans o‘lchovi bilan aniqlangan[cite: 2]. Gemoliz darajasi quyidagi formula bo‘yicha hisoblangan[cite: 2]:

\[ \%\,gemoliz = \frac{A_{namuna} - A_{salbiy\,nazorat}}{A_{ijobiy\,nazorat} - A_{salbiy\,nazorat}} \times 100 \]

Ushbu formulada A_namuna — tekshirilayotgan namunada o‘lchangan absorbans; A_{salbiy nazorat} — lizis bo‘lmagan nazorat namunasi absorbansi; A_{ijobiy nazorat} esa to‘liq lizis nazoratining absorbansidir[cite: 2]. Formula namuna eritrotsitlarni necha foizga yemirishini ifodalaydi[cite: 2]. Tadqiqotda CLQ-R va qatronning o‘zi past gemolitik faollik ko‘rsatgan, barcha sinov konsentratsiyalarida gemoliz qiymatlari 10% dan past bo‘lgan[cite: 2]. Bu topilma formula in vitro sharoitda qizil qon tanachalariga sezilarli zarar yetkazmasligini bildiradi[cite: 2].

Farmakokinetik baholash CLQ-R oshqozon-ichak traktida xloroxinni ajratib chiqarishi va plazmada erkin xloroxinga o‘xshash tizimli ta’sir darajasini ta’minlay olishini bilish uchun o‘tkazilgan[cite: 2]. Sichqonlarga peroral zond (gavaj) orqali CLQ, CLQ-R yoki qatron yuborilgan[cite: 2]. CLQ guruhi uchun 15,6 mg/kg asos-xloroxin, CLQ-R uchun 26 mg/kg asos-xloroxin, qatron guruhi uchun esa CLQ-R dozasidagi qatron massasiga mos 61 mg/kg miqdor yuborilgan[cite: 2]. Qon namunalari 0,08; 0,25; 0,5; 0,75; 1; 2; 4 va 6-soatlarda olingan[cite: 2].

Plazmadagi xloroxin miqdori LC-MS/MS usulida o‘lchangan[cite: 2]. Xloroxin uchun 319,8 > 246,9, ichki standart karbamazepin uchun 237,0 > 194,0 massa o‘tishlari qo‘llanilgan[cite: 2]. Usul 10–2000 ng/mL oralig‘ida validatsiyadan o‘tkazilgan, ANVISA mezonlariga muvofiq sezgirlik, aniqlik, kun ichi va kunlararo takrorlanuvchanlik, to‘g‘ri chiziqlilik, barqarorlik, carryover, matritsa ta’siri va selektivlik kabi parametrlar baholangan[cite: 2].

Farmakokinetik jadvalda dozaga normallashtirilgan ko‘rsatkichlar bo‘yicha CLQ va CLQ-R juda yaqin profillarni namoyon etgan[cite: 2]. t_max CLQ uchun 0,50 soat, CLQ-R uchun 0,75 soatni tashkil qilgan[cite: 2]. AUC_0-6h/Dose CLQ uchun 2,33, CLQ-R uchun 2,30 deb berilgan[cite: 2]. AUC_∞/Dose CLQ uchun 2,79, CLQ-R uchun 3,31 ga teng bo‘lgan[cite: 2]. Yarim chiqib ketish davri (t_1/2) CLQ uchun 2,34 soat, CLQ-R uchun esa 3,15 soatni tashkil etgan[cite: 2]. Bu natijalar xloroxinning qatronga birikishi tizimli biomavjudlikka jiddiy putur yetkazmasligini ko‘rsatadi[cite: 2].

Farmakokinetikada qo‘llaniladigan asosiy tushunchalardan biri AUC hisoblanadi[cite: 2]. Tadqiqot mantiqini quyidagi asosiy bog‘liqlik orqali tushunish mumkin[cite: 2]:

\[ AUC = \int_{0}^{t} C(t)\,dt \]

Bu yerda C(t) — plazmadagi dori konsentratsiyasining vaqt bo‘yicha o‘zgarishi; AUC esa konsentratsiya-vaqt egri chizig‘i ostidagi maydondir[cite: 2]. AUC organizmning dori bilan umumiy qamrab olinishini ifodalaydi[cite: 2]. Tadqiqotda AUC qiymatlarining CLQ va CLQ-R uchun yaqin bo‘lishi kompleks ichga qabul qilingandan so‘ng xloroxinni tizimli qon aylanishiga yetkazib bera olishini tasdiqlaydi[cite: 2].

3-jadval biokimyoviy parametrlarni ko‘rsatadi[cite: 2]. Tadqiqotchilar xolesterin, siydik kislotasi, AST, ALT, albumin, umumiy oqsil, mochevina, ishqoriy fosfataza, glyukoza va kreatinin kabi ko‘rsatkichlarni 24 va 48 soatdan keyin baholaganlar[cite: 2]. CLQ va CLQ-R 48 soatdan keyin ishqoriy fosfataza darajasining oshishiga olib kelgan[cite: 2]. CLQ-R guruhida kreatinin miqdori nazorat guruhiga nisbatan yuqori bo‘lgan[cite: 2]. Biroq mualliflar ushbu o‘zgarishlar ilmiy adabiyotlarda keltirilgan fiziologik me’yor chegaralaridan chiqmaganini ta’kidlaganlar[cite: 2]. Shu sababli tadqiqot sichqonlardagi qisqa muddatli baholashda aniq tizimli biokimyoviy toksiklik belgisi kuzatilmaganini bildiradi[cite: 2]. Shunga qaramay, bu natija uzoq muddatli yoki insonlardagi xavfsizlikni anglatmaydi[cite: 2].

In vivo bezgakka qarshi samaradorlikni baholash uchun Plasmodium berghei ANKA GFP bilan zararlangan C57BL/6 sichqonlaridan foydalanilgan[cite: 2]. Ushbu model inson bezgagining barcha xususiyatlarini to‘liq takrorlamasa-da, antimalarial birikmalarni skrining qilishda keng qo‘llaniladigan kemiruvchilar modelidir[cite: 2]. Tadqiqotda ikkita asosiy in vivo sinov o‘tkazilgan: to‘rt kunlik bostirish (supressiya) testi va davolashdan keyin infeksiyaning qaytalanishini kuzatuvchi rekrudessensiya testi[cite: 2].

To‘rt kunlik bostirish testida sichqonlar zararlangandan ikki soat o‘tgach guruhlarga bo‘lingan va CLQ, CLQ-R yoki qatron bilan kunlik davolash boshlangan[cite: 2]. Davolash 4-kungacha davom etgan va parazitemiya oqimli sitometriya orqali o‘lchangan[cite: 2]. Antiplazmodial faollik quyidagi formula bo‘yicha hisoblangan[cite: 2]:

\[ Faollik(\%) = 100 - \left(\frac{o‘rtacha\,parazitemiya_{davolangan}}{o‘rtacha\,parazitemiya_{davolanmagan}} \times 100\right) \]

Ushbu formula davolangan guruhdagi o‘rtacha parazitemiya davolanmagan guruhga nisbatan necha foizga kamayganini ifodalaydi[cite: 2]. Agar davolangan guruhda parazitemiya juda past bo‘lsa, faollik foizi yuqori chiqadi[cite: 2]. Tadqiqotda 14-kun oxirida CLQ uchun 99,84%, CLQ-R uchun 98,54% ingibitsiya qayd etilgan[cite: 2]. Qatronning o‘zi sezilarli antimalarial faollik ko‘rsatmagan[cite: 2].

2-rasm in vivo bostirish testining uchta asosiy natijasini ko‘rsatadi[cite: 2]. A panelida muolajalarning tana vazniga ta’siri baholanadi va CLQ, CLQ-R yoki qatron davolanmagan guruhga nisbatan tana vaznida sezilarli farq hosil qilmagani ko‘rsatiladi[cite: 2]. B panelida parazitemiya egri chizig‘i berilgan; davolanmagan guruh va qatron guruhida parazitemiya oshib borgani holda, CLQ va CLQ-R guruhlarida parazitlar o‘sishi kuchli darajada bostirilgan[cite: 2]. C panelidagi jadval 4, 7 va 14-kunlardagi antiplazmodial faollik foizlarini beradi[cite: 2]. CLQ-R ning 4-kunda 98,64%, 7-kunda 99,72%, 14-kunda 98,54% faollik ko‘rsatishi kompleksning in vivo samaradorlikni to‘liq saqlab qolganini tasdiqlaydi[cite: 2].

Rekrudessensiya testida sichqonlar infeksiyaning 3-kunida bir martalik doza shaklida CLQ, CLQ-R yoki qatron qabul qilganlar[cite: 2]. Shundan so‘ng parazitemiya 96 soatgacha, tirik qolish ko‘rsatkichi esa 22-kungacha kuzatilgan[cite: 2]. 3A-rasmda davolanmagan va qatron guruhlarida parazitemiya keskin oshgani, CLQ va CLQ-R guruhlarida esa past darajada qolgani ko‘rinadi[cite: 2]. 3B-rasmda 22-kundagi tirik qolish natijalari berilgan: davolanmagan guruh va qatron guruhida tirik qolish 0% bo‘lgan; CLQ guruhida 40%, CLQ-R guruhida esa 50% tirik qolish qayd etilgan[cite: 2]. Ushbu natija CLQ-R erkin xloroxinga o‘xshash antimalarial samaradorlikni saqlagan deb xulosa qilingan[cite: 2].

Ta’mni niqoblash tajribasi ushbu tadqiqotda juda muhim o‘rin tutadi[cite: 2]. Chunki CLQ-R formulasining asl maqsadi dorining ta’sirini saqlagan holda uning ta’mini qabul qilishga qulayroq qilishdir[cite: 2]. Shu maqsadda 48 soatlik ikki shishali tanlash testi o‘tkazilgan[cite: 2]. Sichqonlarga bir vaqtning o‘zida suv va sinov eritmasi bo‘lgan ikkita shisha taqdim etilgan[cite: 2]. Iste’mol qilingan suyuqlik hajmi o‘lchanib, tanlov ko‘rsatkichi (preference ratio, PR) hisoblangan[cite: 2]:

\[ PR(\%) = \frac{ta’m\,beruvchi\,eritma\,iste’moli}{ta’m\,beruvchi\,eritma\,iste’moli + suv\,iste’moli} \times 100 \]

Ushbu formulada PR tanlash nisbatini ifodalaydi[cite: 2]. Agar PR 50% dan past bo‘lsa, hayvonlar suvni sinov eritmasidan afzal ko‘rganini, ya’ni sinov eritmasiga nisbatan jirkanish/yoqtirmaslik (aversiya) borligini bildiradi[cite: 2]. Agar PR 50% dan yuqori bo‘lsa, bu sinov eritmasiga nisbatan qiziqish borligi deb baholanadi[cite: 2].

Dastlabki testlarda past xloroxin konsentratsiyalarida (10^-5 mM va 10^-2 mM) sichqonlar eritmaga nisbatan sezilarli aversiya bildirmagan[cite: 2]. 10 mM konsentratsiyada esa suvga nisbatan xloroxin eritmasini iste’mol qilish keskin kamaygan[cite: 2]. Shu sababli 10 mM keyingi ta’mni niqoblash sinovlari uchun achchiqlik seziladigan chegara konsentratsiyasi sifatida tanlangan[cite: 2].

4-rasm CLQ va CLQ-R o‘rtasidagi ta’m tanlovi farqini ko‘rsatadi[cite: 2]. CLQ eritmasida sichqonlar ko‘proq suv ichganlar va CLQ uchun tanlov bali taxminan 34,9% bo‘lgan[cite: 2]. Ushbu qiymat 50% dan past bo‘lgani uchun erkin xloroxindan qochish borligini ko‘rsatadi[cite: 2]. CLQ-R eritmasida esa tanlov bali taxminan 50,4% ni tashkil etgan[cite: 2]. Bu ko‘rsatkich CLQ-R erkin xloroxinga qaraganda ta’mni ancha yaxshi niqoblaganidan dalolat beradi[cite: 2]. Qatronning o‘zi esa taxminan 59,17% tanlov balini ko‘rsatgan; mualliflar buni qatron eritmaning ichilish yoqimliligini biroz oshirgan bo‘lishi mumkin deb izohlaganlar[cite: 2].

Bu xulosa bolalar formulalari nuqtai nazaridan amaliy ahamiyatga ega[cite: 2]. Achchiq dorilar bolalarda davolanishga to‘sqinlik qiladi[cite: 2]. Agar dori shakli uning ta’mini niqoblab, samaradorligini saqlab qolsa, u qabul qilishga qulay og‘iz orqali qabul qilinadigan dori vositalarini yaratishda istiqbolli yondashuv bo‘lishi mumkin[cite: 2]. Biroq sichqonlardagi ta’m tanlash testi bolalardagi haqiqiy qabul qilinuvchanlik o‘rnini bosmaydi[cite: 2]. Inson bolalarida ta’m, hid, tuzilish, hajm, qabul qilish chastotasi, ota-onaning munosabati va madaniy omillar kabi ko‘plab qo‘shimcha omillar mavjud[cite: 2].

Tadqiqotning kuchli tomonlari bir nechta yo‘nalishda namoyon bo‘ladi[cite: 2]. Birinchidan, u faqatgina fizik-kimyoviy ta’mni niqoblash bilan cheklanmay, farmakologik faollikni ham tekshirgan[cite: 2]. Ikkinchidan, P. falciparum ning in vitro modeli, inson qoni gemoliz testi, sichqonlar farmakokinetikasi, biokimyoviy tahlillar, in vivo P. berghei modeli va xatti-harakatga asoslangan ta’m testi kabi ko‘p bosqichli baholash o‘tkazilgan[cite: 2]. Uchinchidan, qatronning o‘zi parazitlarni kamaytirmasligi, floresans o‘lchoviga xalaqit bermasligi va gemoliz chaqirmasligi nazorat qilingan[cite: 2]. To‘rtinchidan, kompleks ta’mni niqoblab, dorini ta’sirsiz qilib qo‘ymagani ham in vitro, ham in vivo ma’lumotlar bilan isbotlangan[cite: 2].

Tadqiqotning cheklovlari ham ochiq aytilishi lozim[cite: 2]. Birinchidan, bu ish taqrizdan o‘tmagan preprintdir[cite: 2]. Ikkinchidan, bu klinik tadqiqot emas; bolalarda qo‘llanish qulayligi, doza aniqligi, davolashga rioya qilish, uzoq muddatli xavfsizlik yoki klinik samaradorlik tekshirilmagan[cite: 2]. Uchinchidan, qo‘llanilgan hayvonlar modellari inson kasalligining barcha jihatlarini to‘liq aks ettirmaydi[cite: 2]. To‘rtinchidan, ta’mni baholash sichqonlar xatti-harakatiga tayanadi; bu bolalar uchun faqat dastlabki signal bo‘lishi mumkin[cite: 2]. Beshinchidan, CLQ-R ning IC₅₀ ko‘rsatkichi erkin xloroxindan yuqoriroq; bu farq pH ga bog‘liq ajralish bilan izohlangan[cite: 2]. Oltinchidan, biokimyoviy tahlillar qisqa muddatli baholashdir; surunkali qo‘llash, turli yosh guruhlari va takroriy davolash xavfsizligi bo‘yicha kengroq izlanishlar talab etiladi[cite: 2].

Tarixiy nuqtai nazardan qaraganda, xloroxin uzoq vaqtdan beri ma’lum va ma’lum bezgak turlarida hamon muhim vositadir[cite: 2]. Biroq eski dorilarni bolalar uchun qulay shaklga keltirish, ayniqsa resurslari cheklangan hududlarda haligacha dolzarb muammodir[cite: 2]. Bugungi kun nuqtai nazaridan ushbu tadqiqot mavjud preparatni yangi farmatsevtik tashuvchi orqali yanada qulayroq qilish g‘oyasini tasdiqlaydi[cite: 2]. Kelajakda esa CLQ-R kabi qatron komplekslari asosida pediatrik suspenziyalar, chaynaladigan tabletkalar yoki qayta ishlangan dozalash shakllari yaratilishi mumkin[cite: 2]. Biroq buning haqiqiy mahsulotga aylanishi uchun farmatsevtik barqarorlik, ishlab chiqarishni kengaytirish, dozalar bir xilligi, odamlardagi ta’m sinovlari, bolalarda qabul qilinuvchanlik va klinik moslik kabi qo‘shimcha bosqichlar bajarilishi zarur[cite: 2].

Tadqiqot uslubi va natijalari

Tadqiqot uslubi xloroxin–qatron kompleksini tayyorlash hamda uni in vitro, in vivo, farmakokinetik, biokimyoviy va ta’m idroki jihatidan sinovdan o‘tkazishga asoslangan[cite: 2]. Quyidagi jadval uslubning asosiy tarkibiy qismlarini umumlashtiradi[cite: 2].

CLQ-R kompleksini tayyorlash: Xloroxin rezinati tadqiqot guruhining oldingi ishida tavsiflangan davriy usul bilan tayyorlangan[cite: 2]. Xloroxin va qatron 1:1 dori/qatron nisbatida olingan[cite: 2]. Aralashma pH 4,5–5,0 kislotali muhitda, xona haroratida, qorong‘ida 24 soat davomida aralashtirilgan[cite: 2]. So‘ngra vakuum ostida filtrlanib, mahsulot 30 °C da 48 soat quritilgan[cite: 2]. Dori yuklash unumi supernatantdagi xloroxin miqdorining kompleks hosil bo‘lishidan oldingi va keyingi farqiga ko‘ra UV-ko‘rinadigan spektrofotometriya orqali hisoblangan[cite: 2]. Kompleksdagi asosiy xloroxin miqdori 42,6% ni tashkil etgani bildirilgan[cite: 2].

Caco-2 hujayra hayotchanligi natijalari: CLQ va CLQ-R 0,01; 0,1; 1; 10 va 100 µM konsentratsiyalarda sinovdan o‘tkazilgan[cite: 2]. Qatronning o‘zi 74 µg/mL konsentratsiyada baholangan[cite: 2]. 1-jadvalda keltirilgan ma’lumotlar quyidagicha[cite: 2]:

* p<0,05 va ** p<0,01 darajasida nazorat guruhiga nisbatan statistik ahamiyatlilik berilgan[cite: 2]. Ushbu jadval qatronning o‘zi Caco-2 hayotchanligini pasaytirmasligini, yuqori konsentratsiyada esa CLQ va CLQ-R hayotchanlikni kamaytirishini ko‘rsatadi[cite: 2]. Tadqiqotda bu ta’sir xloroxinning lizosomal to‘planishi va autofagiyaga ta’siri bilan mos kelishi muhokama qilingan[cite: 2].

In vitro antiplazmodial faollik: CLQ va CLQ-R P. falciparum 3D7 parazitlarida SYBR Safe floresans testi bilan baholangan[cite: 2]. 1A-rasmda doza-javob egri chiziqlari, 1B-rasmda IC₅₀ taqqoslanishi, 1C-rasmda esa gemoliz ma’lumotlari ko‘rsatilgan[cite: 2]. CLQ uchun IC₅₀ 13 nM, CLQ-R uchun 30 nM deb qayd etilgan[cite: 2]. CLQ-R qiymati statistik jihatdan yuqoriroq bo‘lsa-da, nanomolyar darajada kuchli faollikni saqlab qolgan[cite: 2].

Farmakokinetik natijalar: CLQ va CLQ-R plazma konsentratsiyasi profillari ichga bir marta yuborilgandan so‘ng qiyoslangan[cite: 2]. Dozaga normallashtirilgan parametrlar 2-jadvalda keltirilgan[cite: 2]:

Ushbu ma’lumotlar CLQ-R ichga qabul qilingandan keyin xloroxinni tizimli qonga yetkaza olishini va umumiy farmakokinetik profil erkin CLQ ga yaqin ekanini ko‘rsatadi[cite: 2]. Mualliflar CLQ-R oshqozonga tushganda me’da shirasidagi raqobatbardosh ionlar va kislotali muhit tufayli xloroxin polimer matritsadan ajralishini bildiradilar[cite: 2].

Biokimyoviy parametrlar: 24 va 48 soatdan keyin o‘lchangan biokimyoviy parametrlarda umumiy fiziologik me’yorlardan chetga chiqish kuzatilmagan[cite: 2]. 48 soat yakunida CLQ va CLQ-R guruhlarida ishqoriy fosfataza oshishi, CLQ-R guruhida esa kreatinin oshishi statistik jihatdan ahamiyatli deb topilgan; ammo bu o‘zgarishlar referens oraliqlardan chiqmagani aytilgan[cite: 2]. Bu holat qisqa muddatli sichqon tajribasida yaqqol biokimyoviy toksiklik yo‘qligi deb baholangan[cite: 2].

In vivo to‘rt kunlik supressiya testi: C57BL/6 sichqonlari P. berghei ANKA GFP bilan zararlanib, CLQ, CLQ-R yoki qatron bilan davolangan[cite: 2]. Parazitemiya oqimli sitometriya yordamida kuzatilgan[cite: 2]. 2C-rasmda berilgan antiplazmodial faollik qiymatlari quyidagicha[cite: 2]:

DPI — zararlanishdan keyingi kunni bildiradi[cite: 2]. Ushbu jadval CLQ va CLQ-R parazitemiyani kuchli darajada bostirganini, qatronning o‘zi esa antimalarial faollik ko‘rsatmaganini isbotlaydi[cite: 2].

Rekrudessensiya va tirik qolish testi: 3A-rasmda davolashdan keyingi parazitemiya, 3B-rasmda esa 22-kundagi tirik qolish ma’lumotlari ko‘rsatilgan[cite: 2]. Davolanmagan guruh va qatron guruhi 22-kunda 0% tirik qolishni namoyon qilgan[cite: 2]. CLQ guruhida tirik qolish 40%, CLQ-R guruhida esa 50% deb qayd etilgan[cite: 2]. Bu natija CLQ-R infeksiyaning qaytalanishini to‘xtatishda erkin xloroxinga o‘xshash samaradorlik berishini ko‘rsatadi[cite: 2].

Ta’mni niqoblash va tanlov testi: 48 soatlik ikki shishali tanlash testida sichqonlarga suv va sinov eritmasi birga taqdim etilgan[cite: 2]. 4-rasmda CLQ, CLQ-R va qatronga oid iste’mol va tanlov ko‘rsatkichlari berilgan[cite: 2]. CLQ uchun tanlov bali taxminan 34,9%, CLQ-R uchun 50,4%, qatron uchun esa 59,17% deb ko‘rsatilgan[cite: 2].

CLQ-R ning CLQ ga nisbatan tanlov balidagi o‘sishi quyidagicha hisoblanadi[cite: 2]:

[ 50.4 - 34.9 = 15.5 ]

Ushbu ko‘rsatkich CLQ-R erkin xloroxinga nisbatan 15,5 punkt yuqori tanlov ko‘rsatganini bildiradi[cite: 2]. Bu natija bolalar formulasi yaratish nuqtai nazaridan eng muhim amaliy xulosadir; ammo hayvonlardagi xatti-harakat testi bolalardagi ta’m qabul qilinishining to‘g‘ridan-to‘g‘ri klinik isboti hisoblanmaydi[cite: 2].

Tadqiqotning umumiy xulosalari:

• CLQ-R kompleksi 1:1 nisbatda tayyorlangan va 42,6% asos-xloroxin tarkibiga ega bo‘lgan[cite: 2].
• Qatronning o‘zi Caco-2 hayotchanligini pasaytirmagan[cite: 2].
• 100 µM konsentratsiyada ham CLQ, ham CLQ-R Caco-2 hujayra hayotchanligini sezilarli kamaytirgan[cite: 2].
• CLQ-R P. falciparum 3D7 ga qarshi 30 nM IC₅₀ qiymati bilan nanomolyar darajadagi kuchli faollikni saqlab qolgan[cite: 2].
• CLQ-R va qatron inson qonida past gemolitik faollik ko‘rsatgan; gemoliz 10% dan oshmagan[cite: 2].
• CLQ-R ning farmakokinetik parametrlari erkin CLQ ga juda yaqin bo‘lgan[cite: 2].
• CLQ-R P. berghei ANKA sichqon modelida parazitemiyani kuchli darajada bostirgan[cite: 2].
• To‘rt kunlik testda 14-kunda CLQ-R antiplazmodial faolligi 98,54% ni tashkil etgan[cite: 2].
• Rekrudessensiya testida CLQ-R qabul qilgan hayvonlarda 22-kunda tirik qolish 50% bo‘lgan[cite: 2].
• Ikki shishali testda CLQ-R erkin xloroxinga qaraganda ancha yuqori tanlov balini ko‘rsatgan[cite: 2].
• Tadqiqot CLQ-R ning bolalar uchun qulay dori shakllarini ishlab chiqishda istiqbolga ega ekanini ko‘rsatadi, ammo bu klinik tadqiqot emas[cite: 2].

Manba va uslubiy izoh

Ushbu sharh Tatyana A. Padua (Tatiana A. Pádua), Mariana X. V. Passos (Mariana X. V. Passos), Ellen D. Maskarenyas (Ellen D. Mascarenhas), Tadeu Estevam M. M. Kosta (Thadeu Estevam M. M. Costa), Gabriel P. E. Silveyra (Gabriel P. E. Silveira), Duglas P. Pinto (Douglas P. Pinto), Ramayana M. M. Brito (Ramayana M. M. Brito), Aleksandr G. Mayer (Alexander G. Maier), Lilian L. Bueno (Lilian L. Bueno), Eduardo G. R. de Sousa (Eduardo G. R. de Sousa), Eleyn K. Rozas (Elaine C. Rosas) va Tiago F. Gimaraynsh (Thiago F. Guimarães) tomonidan tayyorlangan “Functional Assessment of Chloroquine–Resin Complexes for Improved Oral Antimalarial Formulations” nomli maqolaga asoslangan[cite: 2].

Manba turi preprint tadqiqot maqolasidir[cite: 2]. Matnda ochiqchasiga “This preprint research paper has not been peer reviewed” (Ushbu preprint ilmiy maqola taqrizdan o‘tmagan) degan qayd keltirilgan[cite: 2]. Shu sababli tadqiqot ilmiy taqrizdan o‘tmagan hisoblanadi[cite: 2]. DOI, yakuniy jurnal qabuli yoki taqriz jarayoni yakunlanganini ko‘rsatuvchi ma’lumotlar matnda mavjud emas[cite: 2].

Ushbu maqoladagi izohlar tadqiqot usullari, jadvallari, rasmlari, farmakokinetik ma’lumotlari, in vitro va in vivo sinov natijalari, ta’m tanlovi testi va mualliflarning xulosalariga tayanadi[cite: 2]. Asl nusxada bo‘lmagan klinik muvaffaqiyat, bolalarda bevosita samaradorlik, ro‘yxatdan o‘tgan dori, davolash kafolati, xavfsizlik kafolati yoki insonlarda qo‘llash tavsiyalari kiritilmagan[cite: 2].

Bu ish klinik tadqiqot emas[cite: 2]. Bolalarda ta’m qabul qilinishi, davolashga rioya qilish, farmakokinetika, xavfsizlik yoki samaradorlik baholanmagan[cite: 2]. In vitro bo‘limda P. falciparum 3D7 parazitlari, Caco-2 hujayralari va inson qizil qon tanachalari ishlatilgan[cite: 2]. In vivo bo‘limda Swiss Webster va C57BL/6 sichqonlaridan foydalanilgan[cite: 2]. Bezgakka qarshi faollik P. berghei ANKA sichqon modeli orqali o‘rganilgan[cite: 2]. Ta’mni niqoblash esa sichqonlardagi ikki shishali tanlov testi orqali tekshirilgan[cite: 2].

CLQ-R kompleksi bolalar uchun mos dori shakllarini yaratishda salohiyatga ega degan xulosaga kelish mumkin; biroq bu salohiyat haqiqiy preparatga aylanishi uchun farmatsevtik barqarorlik, doza aniqligi, ishlab chiqarishni sanoatlashtirish, insonlardagi ta’m sinovlari, bolalarda qabul qilinishi, klinik xavfsizlik va samaradorlik kabi qo‘shimcha bosqichlar talab etiladi[cite: 2]. Preprint maqomi tufayli ma’lumotlar ilmiy taqrizdan so‘ng o‘zgarishi yoki qo‘shimcha tasdiq talab qilishi mumkinligini inobatga olish lozim[cite: 2].