Kosta-Rika Milliy otlar paradi taxminan 2 000 ta otning San-Xose ko‘chalarida 3,5 kilometrlik marshrut bo‘ylab harakatlanadigan yirik madaniy tadbiridir[cite: 8]. Odamlarning ko‘pligi, baland ovozli musiqa, uzoq kutish vaqtlari, jismoniy zo‘riqish, chavandozning harakatlari va atrof-muhitdagi qo‘zg‘atuvchilar bunday tadbirlarda otlar farovonligi bo‘yicha muhim savollarni o‘rtaga tashlaydi[cite: 8].

Ushbu tadqiqot 2023-yilgi paradda otlarning stress yoki noqulaylik bilan bog‘liq kuzatiladigan xatti-harakatlari marshrut davomida o‘zgargan-o‘zgarmaganini o‘rgandi[cite: 8]. Tadqiqotchilar boshlang‘ich, o‘rta va yakuniy nuqtalarda jami 557 ta otni bir daqiqadan kuzatib, burun teshiklarining kengayishi, bo‘yin holati, quloqlarning orqaga yotqizilishi, bosh chayqash, ortiqcha so‘lak oqishi, terlash va yurish uslubi kabi ko‘rsatkichlarni qayd etdilar[cite: 8]. Shu bilan birga, chavandozlarning qamchidan foydalanishi, pashsha (shpora) taqishi, otga nisbatan tajovuzkor xatti-harakati va spirtli ichimlik iste’moli baholandi[cite: 8].

Shuningdek, 346 ta sifatli ko‘z fotosuratlari orqali ko‘z atrofidagi ajinlar va ko‘z oqi (sklera)ning ko‘rinishi tasniflandi[cite: 8]. Ushbu ko‘rsatkichlar otga teginmasdan va biologik namunalar olmasdan dala sharoitida qo‘llaniladigan farovonlik mezonlari sifatida ishlatildi[cite: 8].

Natijalarga ko‘ra, bo‘yinning haddan tashqari bukilishi (giperfleksiya), quloqlarning orqaga yotishi, bosh chayqash, ortiqcha so‘lak ajralishi, burun teshiklarining kengayishi va yig‘ilgan yo‘rtish (to‘plangan yo‘rg‘a)dan foydalanish paradning oxirgi qismiga kelib keskin oshdi[cite: 8]. Chavandozlarda qamchidan haddan tashqari foydalanish va tajovuzkor xatti-harakatlar ham yakuniy nuqtada eng yuqori darajaga yetdi[cite: 8]. Shpora mavjudligi o‘rta nuqtada cho‘qqiga chiqdi; spirtli ichimlik iste’moli esa marshrut davomida sezilarli darajada o‘zgarmadi[cite: 8].

Yuz ifodasi ko‘rsatkichlari boshqacha vaqt dinamikasini ko‘rsatdi[cite: 8]. Kuchli ko‘z ajinlari va ko‘z oqining ko‘rinishi ayniqsa marshrutning o‘rta qismida ancha yuqori darajada kuzatildi[cite: 8]. Tadqiqotchilar ushbu farqni yuz ifodalarining ertaroq va tezroq rivojlanadigan hissiy qo‘zg‘alishni, butun tana harakatlarining esa to‘plangan charchoq, jismoniy yuk va chavandoz bosimini aks ettirishi bilan izohlamoqdalar[cite: 8].

Tadqiqot otlarning parad davomida stressni boshdan kechirganini to‘g‘ridan-to‘g‘ri biokimyoviy jihatdan isbotlamaydi[cite: 8]. Biroq bir nechta xulq-atvor va yuz ifodalari ko‘rsatkichlarining tizimli ravishda o‘zgarishi ayrim otlarda farovonlik xavfi va ortib boruvchi noqulaylik mavjudligidan dalolat beradi[cite: 8]. Natijalar chavandozlarni o‘qitish, qamchi va shporalarni nazorat qilish, dam olish va suvdan foydalanish imkoniyatini yaratish, marshrutni to‘g‘ri boshqarish va real vaqtdagi monitoring uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi[cite: 8].

Tadqiqotning asosiy muammosi nima?

Kosta-Rika Milliy otlar paradi har yili 26-dekabrda San-Xoseda keng miqyosda nishonlanadigan tadbirdir[cite: 8]. Turli zotlarga mansub 2 000 ga yaqin ot 3,5 kilometrlik masofada tushdan kechgacha olomon, musiqa, karnaylar va harakatchan tomoshabinlar orasida yuradi[cite: 8].

Tadbir rasmiylar tomonidan nazorat qilinsa-da, hayvonlarni himoya qilish tashkilotlari quyidagi xavotirlarni bildirib kelgan[cite: 8]:

• Ruxsat etilmagan shporalardan foydalanish[cite: 8],
• otlarni ehtiyotsizlik bilan tashish va tushirish[cite: 8],
• yetarli suv va yem berilmasligi[cite: 8],
• baland shovqin va musiqaga uzoq vaqt duchor bo‘lish[cite: 8],
• tajribasiz yoki mast chavandozlarning nomaqbul xatti-harakatlari[cite: 8],
• charchagan otlarga nisbatan majburiy jismoniy jazolarning qo‘llanilishi[cite: 8].

Tadqiqotning asosiy maqsadi — yirik ommaviy tadbirlarda otlarning noqulaylik yoki stress belgilarini dala sharoitida, hayvonga jismoniy aralashuvisiz xolisona o‘lchash mumkinligini tekshirishdir[cite: 8].

Etogramma nima?

Etogramma — muayyan hayvon turida kuzatilishi mumkin bo‘lgan xatti-harakatlarning aniq, tizimli va amaliy ta’riflarini o‘z ichiga olgan ro‘yxatdir[cite: 8]. Tadqiqotchi “ot bezovta ko‘rindi” degan subyektiv fikr o‘rniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rinadigan harakatni qayd etadi[cite: 8].

Masalan[cite: 8]:

• “Quloqlar orqaga yotgan” — quloqlarning yassilanib, gorizontal holda orqaga yo‘nalishi[cite: 8].
• “Bosh chayqash” — boshning takroriy ravishda yuqoriga va pastga harakatlanishi[cite: 8].
• “Bo‘yin giperfleksiyasi” — burunning ko‘krakka yaqinlashishi va yuzning vertikal chiziqdan orqaga o‘tishi[cite: 8].
• “Ortiqcha so‘lak” — og‘iz atrofida quyuq ko‘pikning hosil bo‘lishi[cite: 8].

Tadqiqot qanday o‘tkazildi?

Tadqiqot prospektiv kuzatuv dizayniga ega[cite: 8]. Hayvonlarga aralashuv qilinmagan va tabiiy sharoitda 3 ta nazorat nuqtasida kuzatuv olib borilgan[cite: 8]:

Maxsus o‘rgatilgan kuzatuvchilar har bir stansiyada tasodifiy otlarni tanlab, ularni 1 daqiqa davomida baholaganlar (jami 557 ta ot)[cite: 8].

Asosiy natijalar va xulq-atvor dinamikasi

Kategoriyali ma’lumotlar xi-kvadrat mustaqillik testi orqali tahlil qilindi[cite: 8]:

\[ \chi^2 = \sum \frac{(O_{ij}-E_{ij})^2}{E_{ij}} \]

Juftliklarni qiyoslashda Bonferroni to‘g‘rilashi qo‘llanildi[cite: 8]:

Chavandozlar xatti-harakati

Ko‘z ajinlari va ko‘z oqi (sklera)

Kuchli ko‘z ajinlari va ko‘z oqining ko‘rinishi o‘rta stansiyada eng yuqori bo‘ldi (ko‘z oqi 40%, kuchli ajin 44%)[cite: 8].

Kuchli ko‘z ajinlari bilan ko‘z oqining ko‘rinishi o‘rtasida statistik ishonchli bog‘liqlik topildi (\(\chi^2 = 7{,}23;\; p = 0{,}007\))[cite: 8].

Tadqiqotchilar yuz ifodalari tashqi qo‘zg‘atuvchilarga (shovqin, olomon) erta hissiy javob sifatida tezroq yuzaga kelishini, butun tana belgilari esa charchoq va chavandoz bosimi tufayli oxirida to‘planishini ta’kidlaydilar[cite: 8].

Tadqiqot uslubi va natijalari

Manba va uslubiy izoh

Ushbu sharh “From Tradition to Equine Welfare: Measuring Observational Stress Indicators During Costa Rica’s National Horse Parade” nomli tadqiqotga asoslangan (mualliflar qatorida Ana Arias-Eskivel ko‘rsatilgan)[cite: 8].

Ushbu ish SSRN platformasidagi preprint maqola bo‘lib, ilmiy taqrizdan o‘tmagan[cite: 8]. Tadqiqot qondagi kortizol yoki yurak urishini o‘lchamagan, barcha xulosalar vizual etogramma kuzatuvlariga asoslanadi[cite: 8].