Kosta Rika Ulusal At Geçit Töreni, yaklaşık 2.000 atın San José sokaklarında 3,5 kilometrelik bir güzergâh boyunca ilerlediği büyük bir kültürel etkinliktir. Kalabalık, yüksek sesli müzik, uzun bekleme süreleri, fiziksel efor, binici müdahaleleri ve çevresel uyarıcılar bu tür etkinliklerde at refahına ilişkin önemli sorular doğurmaktadır.

Bu çalışma, 2023 yılında düzenlenen geçit töreninde atların stres veya rahatsızlıkla ilişkilendirilen gözlenebilir davranışlarının güzergâh boyunca değişip değişmediğini incelemiştir. Araştırmacılar başlangıç, orta ve bitiş noktalarında toplam 557 atı birer dakika gözlemlemiş; burun deliği genişlemesi, boyun konumu, kulakların geriye yatırılması, baş sallama, aşırı salya, terleme ve yürüyüş biçimi gibi göstergeleri kaydetmiştir. Aynı zamanda binicilerin kamçı kullanımı, mahmuz taşıması, ata yönelik agresif davranışı ve görünür alkol tüketimi değerlendirilmiştir.

Ayrıca 346 uygun göz fotoğrafı üzerinden göz çevresi kırışıklıkları ve göz akının, yani skleranın görünürlüğü sınıflandırılmıştır. Bu göstergeler, ata dokunmadan ve biyolojik örnek almadan sahada uygulanabilecek refah ölçütleri olarak kullanılmıştır.

Sonuçlara göre boynun aşırı bükülmesi, kulakların geriye yatırılması, baş sallama, aşırı salya, burun deliği genişlemesi ve toplanmış tırıs kullanımı geçit töreninin son bölümüne doğru belirgin biçimde artmıştır. Binicilerde aşırı kamçı kullanımı ve agresif davranış da bitiş noktasında en yüksek düzeye ulaşmıştır. Mahmuz varlığı orta noktada zirve yapmış; görünür alkol tüketimi ise güzergâh boyunca anlamlı biçimde değişmemiştir.

Yüz göstergeleri farklı bir zaman örüntüsü sergilemiştir. Güçlü göz kırışıklıkları ve görünür göz akı özellikle güzergâhın orta bölümünde daha yüksek düzeyde görülmüştür. Araştırmacılar bu farkı, yüz ifadelerinin daha erken ve hızlı gelişen duygusal uyarılmayı; bütün beden davranışlarının ise birikmiş yorgunluk, fiziksel yük ve binici etkisini yansıtmasıyla açıklamaktadır.

Çalışma, atların geçit töreni boyunca stres yaşadığını doğrudan biyokimyasal olarak kanıtlamamaktadır. Ancak birden fazla davranış ve yüz göstergesinin sistematik biçimde değişmesi, bazı atlarda refah riski ve artan rahatsızlık olasılığı bulunduğuna işaret etmektedir. Bulgular, binici eğitimi, kamçı ve mahmuz denetimi, dinlenme ve su erişimi, daha dikkatli güzergâh yönetimi ve gerçek zamanlı refah gözlemi için bilimsel bir temel sunmaktadır.

Çalışmanın temel problemi nedir?

Kosta Rika Ulusal At Geçit Töreni, her yıl 26 Aralık’ta Kosta Rika At Binicileri Günü’nü anmak amacıyla San José’de düzenlenen geniş katılımlı bir etkinliktir. Yaklaşık 2.000 farklı ırktan at, 3,5 kilometrelik güzergâhta öğle saatlerinden akşama kadar kalabalık, müzik, hoparlörler, sunucular ve hareketli seyirciler arasında ilerlemektedir.

Etkinlik belediye ve hayvan sağlığı otoriteleri tarafından denetlense de hayvan koruma grupları daha önce şu konularda kaygı bildirmiştir:

• Onaylanmamış mahmuzların kullanılması,
• hayvanların dikkatsiz biçimde taşınması veya indirilmesi,
• yeterli su ve yem verilmemesi,
• yüksek sese ve yoğun müziğe uzun süre maruz kalma,
• deneyimsiz veya alkollü binicilerin uygunsuz davranışları,
• yorulan atlara karşı giderek daha baskıcı fiziksel müdahaleler uygulanması.

Bu kaygıların önemli bir bölümü kamuoyunda gözleme dayansa da bilimsel değerlendirme için standartlaştırılmış, nesnel ve tekrarlanabilir ölçüm gerekir. Araştırmanın temel problemi, büyük bir halka açık etkinlikte atların rahatsızlık veya stres belirtilerinin sahada, hayvana fiziksel müdahale edilmeden ölçülüp ölçülemeyeceğidir.

At refahı neden yalnızca yaralanma olup olmadığıyla değerlendirilemez?

Bir atın görünür biçimde yaralanmamış olması, mutlaka iyi durumda olduğu anlamına gelmez. Refah; fiziksel bütünlüğün yanı sıra hayvanın duygusal durumu, rahatsızlık düzeyi, korkusu, yorgunluğu ve çevresel koşullarla başa çıkma kapasitesini de kapsar.

Atlar stres veya rahatsızlık yaşadıklarında her zaman dramatik ve kolay fark edilen tepkiler vermez. Daha ince işaretler ortaya çıkabilir:

• Kulakların uzun süre geriye yatırılması,
• boynun aşırı bükülmesi,
• başın tekrarlı biçimde yukarı-aşağı hareket ettirilmesi,
• burun deliklerinin belirgin biçimde genişlemesi,
• ağız çevresinde aşırı köpük ve salya,
• göz çevresi kaslarının gerilmesi,
• göz akının daha görünür hale gelmesi.

Bu göstergelerin hiçbiri tek başına kesin stres tanısı değildir. Ancak birden fazla gösterge aynı hayvanda veya aynı etkinlik aşamasında birlikte arttığında, refah açısından anlamlı bir örüntü oluşabilir.

Etogram nedir?

Etogram, belirli bir hayvan türünde gözlenebilen davranışların açık, sistematik ve operasyonel tanımlarını içeren listedir. Araştırmacının “at rahatsız görünüyordu” gibi öznel bir yorum yapması yerine, doğrudan görülebilen davranış kaydedilir.

Örneğin:

• “Kulaklar geriye yatık” ifadesi, kulakların düzleşmiş ve yatay biçimde arkaya yönelmiş olmasıyla tanımlanır.
• “Baş sallama”, başın tekrarlı biçimde yukarı-aşağı hareket ettirilmesidir.
• “Boyun hiperfleksiyonu”, burnun göğse yaklaştırılması ve yüzün düşey çizginin arkasına geçmesidir.
• “Aşırı salya”, ağız çevresinde belirgin ve yoğun köpük oluşmasıdır.

Bu yaklaşım gözlemciler arasındaki yorumsal farkı azaltmayı ve farklı istasyonlarda elde edilen verileri karşılaştırılabilir hale getirmeyi amaçlar.

Araştırma nasıl tasarlandı?

Çalışma prospektif gözlemsel tasarıma sahiptir. Araştırmacılar hayvanlara müdahale etmemiş, binicilerin davranışını değiştirmemiş ve deneysel bir uygulama yapmamıştır. Önceden belirlenen göstergeleri doğal etkinlik koşullarında kaydetmiştir.

2023 geçit töreninde üç gözlem noktası kurulmuştur:

Eğitimli gözlemciler her istasyonda rastgele atlar seçerek her birini bir dakika boyunca değerlendirmiştir. Toplam 557 at, saat 11.30 ile 18.00 arasında gözlenmiştir.

Atlarda hangi göstergeler kaydedildi?

Binicilerde hangi davranışlar değerlendirildi?

Araştırmacılar at davranışlarını binici etkisinden bağımsız görmemiştir. Şu değişkenler ayrıca kaydedilmiştir:

• Aşırı kamçı kullanımı,
• mahmuz varlığı,
• ata bağırma, aşırı sürme, rahatsız etme veya vurmayı içeren agresif davranış,
• alkollü içecek taşıma veya tüketme.

Mahmuz konusunda çalışma yalnızca mahmuzun görünür olup olmadığını kaydetmiştir. Mahmuzun ata aktif olarak uygulanıp uygulanmadığı doğrudan ölçülmemiştir.

Göz fotoğrafları neden kullanıldı?

Atların yüz ifadeleri, daha hızlı gelişen duygusal uyarılmanın göstergesi olabilir. Araştırmacılar üç gözlem istasyonunda yolun iki tarafındaki atların göz fotoğraflarını çekmiş, uygun kaliteye sahip 346 görüntüyü analiz etmiştir.

Göz kırışıklıkları üç düzeyde sınıflandırılmıştır:

• Kırışıklık yok,
• hafif kırışıklık,
• güçlü kırışıklık.

PDF’deki göz fotoğrafları, hafif kırışıklıkta göz üzerindeki kas çizgilerinin sınırlı belirginleştiğini; güçlü kırışıklıkta ise göz çevresindeki gerilim çizgilerinin daha derin ve keskin hale geldiğini göstermektedir.

Göz akı görünürlüğü ise iki kategoriyle kaydedilmiştir:

• Sklera görünür,
• sklera görünmez.

Göz akının görünmesi yüksek uyarılma veya aversif uyaranla ilişkilendirilebilir. Ancak ırk, göz yapısı ve bireysel anatomi de görünürlüğü etkileyebileceği için bu gösterge tek başına yorumlanmamalıdır.

İstatistiksel analiz nasıl yapıldı?

Başlangıç, orta ve bitiş noktalarındaki kategorik davranış dağılımları ki-kare bağımsızlık testiyle karşılaştırılmıştır.

Ki-kare istatistiğinin temel biçimi şöyledir:

\[ \chi^2 = \sum \frac{(O_{ij}-E_{ij})^2}{E_{ij}} \]

Burada:

• O_ij, gözlenen frekansı,
• E_ij, değişkenler bağımsız olsaydı beklenen frekansı ifade eder.

Bu formül çalışmada kullanılan ki-kare analizinin temel matematiksel ilişkisidir. Yüksek ki-kare değeri, gözlenen dağılımın bağımsızlık varsayımından daha fazla ayrıldığını gösterir.

Genel test anlamlı çıktığında başlangıç-orta, başlangıç-bitiş ve orta-bitiş çiftleri iki oran z-testiyle karşılaştırılmıştır. Çoklu karşılaştırmalardan kaynaklanan yanlış pozitif riskini azaltmak için Bonferroni düzeltmesi uygulanmıştır.

Düzeltilmiş anlamlılık mantığı açıklama amacıyla şu şekilde gösterilebilir:

\[ \alpha_{\mathrm{düzeltilmiş}} = \frac{\alpha}{m} \]

Burada:

• α, başlangıçtaki anlamlılık düzeyini,
• m, yapılan karşılaştırma sayısını temsil eder.

Beklenen hücre sayısının beşten küçük olduğu durumlarda Fisher kesin testiyle doğrulama yapılmıştır. Ayrıca davranış kategorileri ile güzergâh noktaları arasındaki ilişkiyi görselleştirmek için uyum analizi kullanılmıştır.

At davranışları güzergâh boyunca nasıl değişti?

Çalışmanın 6. sayfasındaki grafik, birçok stres veya rahatsızlık göstergesinin son istasyonda belirgin biçimde arttığını göstermektedir.

Anlamlı değişim gösteren başlıca göstergeler şunlardır:

Aşırı terleme için istasyonlar arasında anlamlı fark bulunmamıştır:

\[ \chi^2 = 3.29,\quad p = 0.193 \]

Bu sonuç terlemenin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Terleme güzergâhın bütün bölümlerinde görülmüştür ve atların ısı dağıtma mekanizmasıdır. Fakat görülme sıklığı başlangıç, orta ve bitiş arasında istatistiksel olarak farklılaşmamıştır.

Burun deliği genişlemesi ne anlatıyor?

Atlar zorunlu olarak burundan soluyan hayvanlardır. Egzersiz sırasında solunum talebi arttığında burun deliklerinin genişlemesi hava akışını kolaylaştırır.

Çalışmada burun deliği genişlemesinin güzergâh boyunca artması şu iki süreci birlikte yansıtabilir:

• Artan fiziksel efor ve solunum ihtiyacı,
• yüksek duygusal uyarılma veya çevresel stres.

Araştırmacılar özellikle bitiş noktasında toplanmış tırısın artmasıyla burun deliği genişlemesinin aynı dönemde yükselmesine dikkat çekmektedir.

Toplanmış tırıs neden önemlidir?

Toplanmış tırıs, dışarıdan kontrollü ve yumuşak görünebilir. Ancak çalışma, literatürde bu yürüyüşün önemli kardiyorespiratuvar yük oluşturabildiğini aktarmaktadır.

Önceki kontrollü araştırmalarda bu yürüyüş sırasında kalp hızının yaklaşık 190 atım/dakikaya yaklaşabildiği ve oksijen tüketiminin yükseldiği bildirilmiştir. Bu nedenle geçit töreninin son bölümünde toplanmış tırıs oranının artması, davranış göstergelerindeki yükselişin yalnızca psikolojik değil, fiziksel yorgunlukla da ilişkili olabileceğini düşündürmektedir.

Çalışmada gözlenen atların %34,8’inde etkinlik boyunca toplanmış tırıs kaydedilmiştir.

Boyun hiperfleksiyonu neden refah sorunu olabilir?

Boyun hiperfleksiyonu, atın burnunun göğse yaklaşması ve başın düşey çizginin arkasına geçmesiyle karakterizedir. Bu pozisyon atların doğal serbest hareketinde seyrek görülür.

Çalışmada bitiş istasyonundaki atların yaklaşık %46’sında hiperfleksiyon kaydedilmiştir. Araştırmacılar bu durumu önemli bir refah alanı olarak değerlendirmektedir.

Hiperfleksiyon:

• Normal hareket örüntüsünü etkileyebilir,
• baş-boyun bölgesinde mekanik baskı yaratabilir,
• gem ve dizgin baskısıyla ilişkili olabilir,
• atın tercih ettiği doğal baş pozisyonunu sınırlandırabilir.

Ancak gözlemsel tasarım nedeniyle hiperfleksiyonun doğrudan binici zorlamasından mı, yürüyüş stilinden mi, eğitim biçiminden mi veya başka bir faktörden mi kaynaklandığı kesin biçimde belirlenememektedir.

Kulakların geriye yatırılması ne anlama geliyor?

Kulakların uzun süre geriye yatırılması at davranış araştırmalarında irritasyon, ağrı, çatışma veya olumsuz uyaranla ilişkilendirilen göstergelerden biridir.

Çalışmada bu davranışın özellikle bitiş istasyonunda artması şu etkenlerin birleşimiyle açıklanabilir:

• Birikmiş fiziksel yorgunluk,
• boyun hiperfleksiyonu,
• kamçı veya başka aversif yardımlar,
• kalabalık ve gürültüye uzun süre maruz kalma,
• binici-at çatışmasının artması.

Yine de bu davranışın tek bir nedeni bulunduğu çalışma tarafından kanıtlanmamıştır.

Baş sallama neden arttı?

Baş sallama, atın başını tekrarlı biçimde yukarı-aşağı hareket ettirmesi olarak kaydedilmiştir. Bu davranış zorlanmış baş-boyun pozisyonları, gem baskısı, rahatsızlık, çatışma veya uzun süreli zorlayıcı koşullarla ilişkilendirilebilir.

Başlangıç ile orta nokta arasında anlamlı fark görülmezken bitiş noktasında belirgin bir artış olması, araştırmacılar tarafından birikimli stres ve yorgunluk örüntüsü olarak değerlendirilmiştir.

Aşırı salya neden yalnızca “rahat ağız” göstergesi değildir?

Atlarda ağız çevresindeki köpük bazen eğitim veya binicilik kültüründe rahatlık göstergesi olarak yorumlanabilir. Bu çalışma ise aşırı salyanın mekanik, fizyolojik ve çevresel etkenlerle ilişkili olabileceğini vurgulamaktadır.

Olası mekanizmalar şunlardır:

• Gem ile ağız dokularının uyarılması,
• yüksek dizgin gerilimi,
• dil ve dudak köşelerindeki mekanoreseptörlerin uyarılması,
• yutma sıklığının değişmesi,
• tükürüğün ağızda birikmesi,
• tükürükteki latherin proteininin hava ile birleşerek köpük oluşturması.

Araştırma dizgin gerilimini veya gem baskısını doğrudan ölçmemiştir. Bu nedenle artan salyanın kesin nedeninin daha yüksek dizgin baskısı olduğu söylenemez; bu yalnızca tartışılan olası mekanizmalardan biridir.

Binici davranışları nasıl değişti?

Çalışmanın 7. sayfasındaki grafik, aşırı kamçı kullanımı ve agresif binici davranışının bitişe doğru belirgin biçimde arttığını göstermektedir.

Aşırı kamçı kullanımı başlangıç ve orta bölümde düşük kalmış, bitiş bölümünde yaklaşık %16–17 düzeyine yükselmiştir. Agresif davranış da bitiş noktasında benzer orana ulaşmıştır.

Mahmuz varlığı başlangıçta yaklaşık %15 iken orta bölümde yaklaşık %41’e çıkmış, bitişte yaklaşık %25’e gerilemiştir. Etkinlikte mahmuz kullanımına izin verilmediği belirtilmektedir. Ancak araştırmacılar yalnızca mahmuzun varlığını görmüş, aktif kullanımını değerlendirmemiştir.

Biniciler neden bitişe doğru daha fazla güç kullanmış olabilir?

Çalışmanın gözlemsel yapısı kesin neden-sonuç belirlemeye izin vermez. Araştırmacılar birkaç olası açıklama sunmaktadır:

• Atların yoruldukça daha az istekli veya daha zor yönlendirilebilir hale gelmesi,
• binicilerin bitişe yaklaşırken kontrolü artırmaya çalışması,
• kalabalık ve uyarılmanın binicilerde de gerilim yaratması,
• binicinin hayvanın yorgunluk işaretlerini iletişimsizlik veya itaatsizlik olarak yorumlaması,
• alkol etkisinin zaman içinde birikmesi.

Alkol varlığı istasyonlar arasında değişmemiştir. Bu nedenle çalışma, alkolün agresif davranıştaki artışın nedeni olduğunu kanıtlamamaktadır. Yalnızca etkinlik boyunca nispeten sabit görünmesinin, olası etkilerinin konumdan çok zamanla birikmiş olabileceğini tartışmaktadır.

Uyum analizi ne gösterdi?

Uyum analizi, istasyonların hangi davranış kategorileriyle daha yakın ilişki gösterdiğini görselleştirmiştir.

Başlangıç noktası şu özelliklerle ilişkilendirilmiştir:

• Rahat burun delikleri,
• normal salya,
• aşırı terlemenin olmaması,
• baş sallamanın görülmemesi,
• mahmuz bulunmaması.

Orta nokta şu özelliklerle daha yakın ilişki göstermiştir:

• Burun deliği genişlemesi,
• aşırı terleme,
• normal boyun pozisyonu,
• mahmuz varlığı.

Bitiş noktası ise şu göstergelerle ilişkilendirilmiştir:

• Aşırı salya,
• boyun hiperfleksiyonu,
• baş sallama,
• kulakların geriye yatırılması,
• kamçı kullanımı,
• agresif binici davranışı.

Bu analiz tek tek nedenler göstermemekte, kategorilerin veri uzayında hangi istasyonlara daha yakın kümelendiğini göstermektedir.

Göz kırışıklıkları ve göz akı ne gösterdi?

Yüz göstergeleri bütün beden davranışlarından farklı bir örüntü sergilemiştir. Güçlü göz kırışıklıkları ve görünür sklera orta istasyonda en yüksek düzeye ulaşmıştır.

Grafikte yaklaşık olarak:

• Başlangıçta görünür göz akı oranı %34,
• orta noktada yaklaşık %40,
• bitişte yaklaşık %21–22 düzeyindedir.

Güçlü kırışıklık oranı başlangıçta yaklaşık %35, orta noktada %44 ve bitişte yaklaşık %30 olarak görünmektedir.

Hafif kırışıklık ise orta istasyonda daha düşük, bitişte daha yüksek bulunmuştur. Orta ve bitiş arasındaki hafif kırışıklık farkı ile sklera görünürlüğü farkı istatistiksel olarak anlamlıdır.

Neden yüz göstergeleri ortada, beden göstergeleri sonda yükseldi?

Araştırmacılar bu ayrımı stres yanıtının farklı zaman bileşenleriyle açıklamaktadır.

Yüz kaslarındaki gerilim ve göz akının görünmesi:

• Yeni uyaranlara,
• kalabalık ve gürültüye,
• çevresel belirsizliğe,
• hızlı gelişen duygusal uyarılmaya daha erken yanıt verebilir.

Bütün beden davranışları ise:

• birikmiş yorgunluk,
• uzun süreli fiziksel yük,
• artan binici baskısı,
• çevresel uyaranlara uzamış maruziyet sonucunda bitişe doğru yoğunlaşabilir.

Bu nedenle yüz göstergelerindeki orta bölüm zirvesi ile beden davranışlarındaki son bölüm zirvesi birbiriyle çelişmek zorunda değildir. İki ölçüm farklı stres bileşenlerini yakalıyor olabilir.

Güçlü kırışıklık ile görünür göz akı arasında ilişki var mıydı?

Hafif ve güçlü kırışıklıklar birlikte değerlendirildiğinde, göz akı görünürlüğü kırışıklık olmayan atlarda %22,3; kırışıklık görülenlerde %30,5 olmuştur. Ancak bu fark anlamlı değildir:

\[ \chi^2 = 2.01,\quad p = 0.157 \]

Hafif kırışıklık tek başına görünür sklerayla ilişkili değildir:

\[ \chi^2 = 1.36,\quad p = 0.244 \]

Buna karşılık güçlü kırışıklık ile görünür sklera arasında anlamlı ilişki bulunmuştur:

\[ \chi^2 = 7.23,\quad p = 0.007 \]

Güçlü kırışıklık gösteren atların %37,6’sında göz akı görünürken, güçlü kırışıklığı olmayan atlarda bu oran %23,3’tür.

Bu sonuç güçlü kırışıklığın kesin veya üstün bir stres testi olduğunu kanıtlamaz. Yalnızca bu veri setinde güçlü kırışıklığın, hafif kırışıklığa göre sklera görünürlüğüyle daha anlamlı ilişki gösterdiğini ortaya koyar.

Çalışmanın geçmiş açısından önemi

At refahı araştırmalarında kortizol, kalp hızı ve laktat gibi fizyolojik ölçümler yaygın olarak kullanılır. Ancak bu ölçümler büyük halk etkinliklerinde yüzlerce at üzerinde pratik olmayabilir ve örnek alma işlemi hayvana ek müdahale gerektirebilir.

Bu çalışma, yapılandırılmış etogram ve yüz fotoğrafı sınıflandırmasının kitlesel etkinliklerde hızlı ve müdahalesiz izleme aracı olarak kullanılabileceğini göstermeye çalışmaktadır.

Bugün açısından önemi

Bulgular, refah denetiminin yalnızca başlangıç kontrolünden ibaret olmaması gerektiğini göstermektedir. Atlar etkinliğe sağlıklı başlamış olsa bile güzergâh boyunca koşullar değişebilir.

Özellikle bitişe yakın şu göstergelerdeki artış, mobil gözlem ekiplerinin güzergâhın son bölümünde yoğunlaştırılmasının yararlı olabileceğini düşündürmektedir:

• Boyun hiperfleksiyonu,
• kulakların geriye yatırılması,
• baş sallama,
• aşırı salya,
• kamçı kullanımı,
• agresif binici davranışı.

Gündelik uygulamaya olası etkileri

Çalışmanın bulgularından hareketle büyük binicilik etkinliklerinde şu uygulamalar değerlendirilebilir:

• Başlangıç, orta ve bitişte bağımsız refah kontrol noktaları kurulması,
• eğitimli gözlemcilerin standart etogram kullanması,
• belirli sayıda stres göstergesi birlikte görüldüğünde atın dinlendirilmesi,
• su ve gölge erişiminin artırılması,
• kamçı ve mahmuz kurallarının yalnızca girişte değil güzergâh boyunca denetlenmesi,
• binicilere hayvan davranışı ve çatışmasız kontrol eğitimi verilmesi,
• alkollü binicilerin etkinliğe katılımının daha sıkı denetlenmesi,
• uzun süreli hiperfleksiyon ve agresif yardımlar için açık yaptırımlar oluşturulması,
• göz ve yüz görüntülerinden destek alan dijital refah izleme sistemlerinin geliştirilmesi.

Bu önerilerin refahı kesin olarak iyileştireceği mevcut çalışma tarafından deneysel olarak test edilmemiştir. Bunlar gözlemsel bulguların yönetim açısından olası uygulamalarıdır.

Çalışmanın güçlü yönleri

• Gerçek ve büyük ölçekli bir halka açık etkinlikte yürütülmüştür.
• Toplam 557 at gözlenmiştir.
• Güzergâhın başlangıç, orta ve bitiş aşamaları karşılaştırılmıştır.
• At ve binici davranışları aynı çalışma içinde birlikte değerlendirilmiştir.
• Davranış göstergeleri açık etogram tanımlarıyla kaydedilmiştir.
• 346 göz fotoğrafıyla yüz ifadeleri ayrıca analiz edilmiştir.
• Bütün beden davranışları ile hızlı yüz tepkilerinin farklı zaman örüntüleri gösterdiği ortaya konmuştur.
• Ki-kare, post hoc oran testleri, Bonferroni düzeltmesi ve uyum analizi birlikte kullanılmıştır.
• Hayvanlara fiziksel müdahale edilmeden saha uygulanabilirliği gösterilmiştir.

Çalışmanın sınırlılıkları

• Hakemlik tamamlanmamıştır: Çalışma preprinttir.
• Gözlemsel tasarım: Davranış değişikliklerinin nedenleri kesin olarak belirlenemez.
• Aynı atın izlenmesi belirsizdir: Başlangıç, orta ve bitişte aynı bireylerin tekrar ölçülüp ölçülmediği açık değildir.
• Bireysel eşleştirme yoktur: Farklı istasyonlardaki örnekler bireysel düzeyde izlenmediği için değişim grup düzeyindedir.
• Fizyolojik doğrulama yoktur: Kortizol, kalp hızı, solunum hızı, laktat veya vücut sıcaklığı ölçülmemiştir.
• Tek etkinlik ve tek yıl: Sonuçlar 2023’teki tek bir geçit törenine dayanır.
• Irk ve yaş etkileri: Irk, yaş, cinsiyet, kondisyon ve eğitim geçmişi ayrıntılı biçimde modellenmemiştir.
• Çevresel değişkenler: Gürültü, sıcaklık, nem ve kalabalık yoğunluğu istasyon bazında nicel olarak ölçülmemiştir.
• Göz fotoğrafı seçimi: Yalnızca yeterli kalitedeki 346 görüntü kullanılmıştır; görüntü seçimi örneklem yanlılığı oluşturabilir.
• Sklera anatomisi: Göz akı görünürlüğü ırksal ve bireysel morfolojiden etkilenebilir.
• Mahmuz kullanımı: Yalnızca mahmuzun varlığı görülmüş, aktif kullanım ölçülmemiştir.
• Alkol ölçümü: Yalnızca görünür taşıma veya tüketim kaydedilmiş; gerçek kan alkol düzeyi belirlenmemiştir.
• Gözlemci güvenilirliği: Gözlemciler arası uyum katsayıları metinde raporlanmamıştır.
• Çoklu nedenler: Aynı davranış ağrı, yorgunluk, eğitim, yürüyüş biçimi veya çevresel uyarılma gibi farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.

Çalışma ne söylüyor?

• Birçok stres veya rahatsızlıkla ilişkili davranış geçit töreninin sonuna doğru artmıştır.
• Boyun hiperfleksiyonu, geriye yatık kulaklar, baş sallama ve aşırı salya bitişte en yüksek düzeye ulaşmıştır.
• Toplanmış tırısın bitişte artması fiziksel yükteki artışla ilişkili olabilir.
• Aşırı kamçı kullanımı ve agresif binici davranışı bitişe doğru artmıştır.
• Mahmuz varlığı orta istasyonda en yüksek düzeydedir.
• Görünür alkol varlığı güzergâh boyunca anlamlı biçimde değişmemiştir.
• Güçlü göz kırışıklıkları ve görünür göz akı orta bölümde daha belirgindir.
• Güçlü göz kırışıklığı görünür sklerayla anlamlı biçimde ilişkilidir.
• Etogram ve yüz göstergeleri büyük etkinliklerde saha refah değerlendirmesi için kullanılabilir.

Çalışma ne söylemiyor?

• Gözlenen her atın klinik stres yaşadığını kesin olarak kanıtlamıyor.
• Belirli bir davranışın tek nedeninin kötü binicilik olduğunu göstermiyor.
• Göz kırışıklığının tek başına güvenilir stres tanısı olduğunu söylemiyor.
• Mahmuz taşıyan her binicinin mahmuzu kullandığını göstermiyor.
• Alkolün agresif davranış artışına neden olduğunu kanıtlamıyor.
• Aşırı salyanın kesin olarak gem baskısından kaynaklandığını göstermiyor.
• Bitiş noktasındaki tüm değişimin yorgunluktan kaynaklandığını kanıtlamıyor.
• Geçit töreninin bütün atlar için kabul edilemez olduğunu söylemiyor.
• Önerilen yönetim önlemlerinin etkisini deneysel olarak sınamıyor.

Gelecek araştırmalar için anlamı

Sonraki çalışmaların aynı atları RFID, numaralandırma veya video takibiyle başlangıçtan bitişe kadar bireysel olarak izlemesi önemlidir. Böylece grup farkı yerine her attaki gerçek değişim ölçülebilir.

Ayrıca şu ölçümler eklenebilir:

• Kalp hızı ve kalp hızı değişkenliği,
• solunum hızı,
• vücut ve göz sıcaklığı,
• tükürük kortizolü,
• kan laktatı,
• gürültü seviyesi,
• hava sıcaklığı ve nem,
• dizgin gerilimi,
• kamçı ve mahmuz kullanımının video doğrulaması,
• gözlemciler arası güvenilirlik,
• etkinlik sonrası toparlanma süresi.

Bu çok yöntemli yaklaşım, davranış göstergelerinin fizyolojik stresle ne ölçüde örtüştüğünü ve hangi müdahalelerin gerçekten refahı iyileştirdiğini gösterebilir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Araştırma tasarımının teknik özeti

Temel istatistiksel yöntemler

1. Davranışlar ve istasyonlar çapraz tablolarda özetlendi.
2. İstasyon ile davranış kategorileri arasındaki ilişki ki-kare bağımsızlık testiyle değerlendirildi.
3. Genel sonuç anlamlıysa iki oran z-testleriyle istasyon çiftleri karşılaştırıldı.
4. Çoklu test hatası Bonferroni düzeltmesiyle kontrol edildi.
5. Beklenen hücre sayısı düşükse Fisher kesin testi kullanıldı.
6. İstasyon ve davranış kategorilerinin yakınlığını göstermek için uyum analizi yapıldı.
7. Göz kırışıklığı ve sklera görünürlüğü ayrıca ki-kare testleriyle değerlendirildi.

At davranışlarının teknik sonuçları

Binici davranışlarının teknik sonuçları

Göz göstergelerinin teknik özeti

Başlıca bilimsel çıkarımlar

1. Stres veya rahatsızlıkla ilişkilendirilen bütün beden davranışlarının önemli bölümü güzergâhın sonunda yoğunlaşmıştır.
2. Yüz ifadeleri, bütün beden davranışlarından daha erken bir duygusal uyarılma zirvesi göstermiştir.
3. At davranışları ile binici davranışları paralel biçimde olumsuz yönde değişmiştir.
4. Terleme tek başına güzergâh ilerlemesini ayırt eden bir gösterge olmamıştır.
5. Güçlü göz kırışıklığı, görünür sklerayla hafif kırışıklıktan daha belirgin ilişki göstermiştir.
6. Tek bir gösterge yerine davranış, yüz ifadesi ve binici etkileşiminin birlikte değerlendirilmesi daha kapsamlı refah bilgisi sunmaktadır.

Kaynak ve Yöntem Notu

Bu içerik, “From Tradition to Equine Welfare: Measuring Observational Stress Indicators During Costa Rica’s National Horse Parade” başlıklı çalışmaya dayanmaktadır. PDF üstverisinde yazar olarak Ana Arias-Esquivel görünmektedir; ancak makalenin erişilebilir ana metninde eksiksiz yazar listesi bulunmadığından diğer olası yazarlar metin üzerinden doğrulanamamıştır.

Çalışma SSRN üzerinde erişime sunulmuş bir preprint araştırma makalesidir. Metinde açık biçimde “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadesi bulunmaktadır. Dolayısıyla çalışma hakem değerlendirmesinden geçmemiştir.

Araştırma prospektif gözlemsel saha çalışmasıdır. Araştırmacılar atlara müdahale etmemiş, deneysel koşul oluşturmamış ve neden-sonuç ilişkisini doğrudan sınamamıştır. Bulgular, 2023 Kosta Rika Ulusal At Geçit Töreni sırasında gözlenen davranış dağılımlarına dayanmaktadır.

Stres hormonları, kalp hızı, solunum hızı, laktat veya vücut sıcaklığı ölçülmemiştir. Bu nedenle çalışma klinik veya biyokimyasal stres tanısı sunmamaktadır. Kulakların geriye yatırılması, baş sallama, hiperfleksiyon, aşırı salya, burun deliği genişlemesi, göz kırışıklıkları ve sklera görünürlüğü, literatürde stres veya rahatsızlıkla ilişkilendirilen gözlemsel göstergeler olarak kullanılmıştır.

Gözlenen davranışların tek bir nedeni olduğu varsayılamaz. Fiziksel efor, yorgunluk, çevresel uyarılma, binici yardımları, gem ve dizgin kullanımı, bireysel eğitim, ırk ve anatomik farklılıklar sonuçları etkileyebilir.

Çalışma, tüm atların kesin biçimde zarar gördüğünü veya kültürel at etkinliklerinin bütünüyle sonlandırılması gerektiğini söylememektedir. Bulgular, bazı atlarda etkinlik ilerledikçe refah riskiyle uyumlu davranış ve yüz göstergelerinin arttığını göstermektedir.

Bu makale yalnızca yüklenen çalışmadaki yöntem, etogramlar, tablolar, göz fotoğrafları, grafikler, istatistiksel sonuçlar ve yazarların yorumları esas alınarak hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan kesin stres tanısı, hayvan istismarı hükmü, nedensellik, klinik hastalık veya belirli bir binicinin kusurlu olduğu yönünde iddia eklenmemiştir.