Kosta Rika Ulusal At Geçit Töreni, yaklaşık 2.000 atın San José sokaklarında 3,5 kilometrelik bir marşrut boyunca ilərlediği büyük bir kültürel etkinliktir. Kalabalık, yüksək sesli müzik, uzun bekleme süreleri, fiziksel efor, binici müdahaleleri və çevresel uyarıcılar bu tür etkinliklerde at rifahına ilişkin önemli sorular doğurmaktadır.

Bu tədqiqat, 2023 yılında düzenlenen keçid mərasiminde atların stress və ya narahatlıqla ilişkiləndirilən gözlenebilir davranışlarının marşrut boyunca değişip değişmediğini incelemiştir. Araşdırmacılar başlanğıc, orta və finiş noktalarında toplam 557 atı birer dakika gözlemlemiş; burun deliği genişlemesi, boyun konumu, kulakların geriyə yatırılması, baş sallama, aşırı salya, terleme və yeriş biçimi gibi göstergeleri kaydetmiştir. Aynı zamanda binicilərin kamçı kullanımı, mahmuz taşıması, ata yönelik agresif davranışı və görünür alkol tüketimi değerlendirilmiştir.

Ayrıca 346 uygun göz fotoğrafı üzerinden göz çevresi qırışıqları və göz akının, yani skleranın görünürlüğü sınıflandırılmıştır. Bu göstergeler, ata dokunmadan və biyolojik örnek almadan sahada uygulanabiləcek rifah meyarleri olaraq istifadə edilmişdir.

Nəticələra göre boynun aşırı bükülmesi, kulakların geriyə yatırılması, baş sallama, aşırı salya, burun deliği genişlemesi və toplanmış tırıs kullanımı keçid mərasiminin son bölümüne doğru belirgin biçimde artmıştır. Binicilərde aşırı kamçı kullanımı və agresif davranış da finiş noktasında en yüksək düzeye ulaşmıştır. Mahmuz varlığı orta noktada zirvə yapmış; görünür alkol tüketimi ise marşrut boyunca əhəmiyyətli biçimde değişmemiştir.

Yüz göstergeleri fərqli bir zaman örüntüsü sergiləmiştir. Güçlü göz qırışıqları və görünür göz akı özellikle marşrutın orta bölümünde daha yüksək düzeyde görülmüştür. Araşdırmacılar bu fərqı, üz ifadelerinin daha erken və hızlı gelişen emosional uyarılmayı; bütün beden davranışlarının ise birikmiş yorgunluk, fiziksel yük və binici etkisini yansıtmasıyla açıklamaktadır.

Tədqiqat, atların keçid mərasimi boyunca stress yaşadığını doğrudan biyokimyasal olaraq kanıtlamamaktadır. Lakin birden fazla davranış və üz göstergesinin sistematik biçimde değişmesi, bazı atlarda rifah riski və artan narahatlıq olasılığı bulunduğuna işaret etmektedir. Bulgular, binici eğitimi, kamçı və mahmuz denetimi, dinlenme və su erişimi, daha dikkatli marşrut yönetimi və real vaxt rifah gözlemi için bilimsel bir əsas sunmaktadır.

Tədqiqatnın əsas problemi nədir?

Kosta Rika Ulusal At Geçit Töreni, her yıl 26 Aralık’ta Kosta Rika At Biniciləri Günü’nü anmak amacıyla San José’de düzenlenen geniş katılımlı bir etkinliktir. Yaklaşık 2.000 fərqli ırktan at, 3,5 kilometrelik marşrutta öğle saatlerinden akşama kadar kalabalık, müzik, hoparlörler, sunucular və hareketli seyircilər arasında ilərlemektedir.

Etkinlik belediye və hayvan sağlığı otoriteleri tarafından denetlense de hayvan koruma grupları daha önce bu konularda kaygı bildirmiştir:

• Onaylanmamış mahmuzların kullanılması,
• hayvanların dikkatsiz biçimde taşınması və ya indirilmesi,
• yeterli su və yem vərilmemesi,
• yüksək sese və yoğun müziğe uzun süre maruz kalma,
• deneyimsiz və ya alkollü binicilərin uygunsuz davranışları,
• yorulan atlara karşı giderek daha baskıcı fiziksel müdahaleler uygulanması.

Bu kaygıların önemli bir bölümü kamuoyunda gözleme dayansa da bilimsel değerlendirme için standartlaştırılmış, nesnel və tekrarlanabilir ölçmə gerekir. Araşdırmanın əsas problemi, büyük bir halka açık etkinlikte atların narahatlıq və ya stress əlamətlərinin sahada, hayvana fiziksel müdahale edilmeden ölçülüp ölçülemeyeceğidir.

At rifahı niyə yalnızca yaralanma olup olmadığıyla değerlendiriləmez?

Bir atın görünür biçimde yaralanmamış olması, mutlaka iyi durumda olduğu anlamına gelmez. Refah; fiziksel bütünlüğün yanı sıra hayvanın emosional durumu, narahatlıq düzeyi, korkusu, yorgunluğu və çevresel kobullarla başa çıkma kapasitesini de kapsar.

Atlar stress və ya narahatlıq yaşadıklarında her zaman dramatik və kolay fərq edilən tepkilər vərmez. Daha ince işaretler ortaya çıkabilir:

• Kulakların uzun süre geriyə yatırılması,
• boynun aşırı bükülmesi,
• başın tekrarlı biçimde yukarı-aşağı hareket ettirilmesi,
• burun deliklerinin belirgin biçimde genişlemesi,
• ağız çevresinde aşırı köpük və salya,
• göz çevresi kaslarının gerilmesi,
• göz akının daha görünür hale gelmesi.

Bu göstergelerin hiçbiri tek başına kesin stress tanısı deyildir. Lakin birden fazla gösterge aynı hayvanda və ya aynı etkinlik aşamasında birlikte arttığında, rifah açısından əhəmiyyətli bir örüntü oluşabilir.

Etogram nədir?

Etogram, belirli bir hayvan türünde gözlenebilən davranışların açık, sistematik və operasyonel tanımlarını içeren listedir. Araşdırmacının “at rahatsız görünüyordu” gibi öznel bir yorum yapması əvəzinə, doğrudan görülebilən davranış kaydedilir.

Örneğin:

• “Kulaklar geriyə yatık” ifadesi, kulakların düzleşmiş və yatay biçimde arkaya yönelmiş olmasıyla tanımlanır.
• “Baş sallama”, başın tekrarlı biçimde yukarı-aşağı hareket ettirilmesidir.
• “Boyun hiperfleksiyonu”, burnun göğse yaklaştırılması və üzün düşey çizginin arkasına geçmesidir.
• “Aşırı salya”, ağız çevresinde belirgin və yoğun köpük oluşmasıdır.

Bu yaklaşım gözlemcilər arasındaki yorumsal fərqı azaltmayı və fərqli istasyonlarda elde edilən vəriləri karşılaştırılabilir hale getirmeyi məqsədlar.

Araşdırma necə tasarlandı?

Tədqiqat prospektif gözlemsel tasarıma sahiptir. Araşdırmacılar hayvanlara müdahale etmemiş, binicilərin davranışını dəyişdirmemiş və deneysel bir uygulama yapmamıştır. Önceden belirlenen göstergeleri doğal etkinlik kobullarında kaydetmiştir.

2023 keçid mərasiminde üç gözlem noktası kurulmuştur:

Eğitimli gözlemcilər her istasyonda rastgele atlar seçerek her birini bir dakika boyunca değerlendirmiştir. Toplam 557 at, saat 11.30 ilə 18.00 arasında gözlenmiştir.

Atlarda hansı göstergeler kaydedildi?

Binicilərde hansı davranışlar değerlendirildi?

Araşdırmacılar at davranışlarını binici etkisinden bağımsız görmemiştir. Şu değişkenler ayrıca kaydedilmiştir:

• Aşırı kamçı kullanımı,
• mahmuz varlığı,
• ata bağırma, aşırı sürme, rahatsız etme və ya vurmayı içeren agresif davranış,
• alkollü içecek taşıma və ya tüketme.

Mahmuz konusunda tədqiqat yalnızca mahmuzun görünür olup olmadığını kaydetmiştir. Mahmuzun ata aktif olaraq uygulanıp uygulanmadığı doğrudan ölçülmemiştir.

Göz fotoğrafları niyə kullanıldı?

Atların üz ifadeleri, daha hızlı gelişen emosional uyarılmanın göstergesi olabilir. Araşdırmacılar üç gözlem istasyonunda yolun iki tarafındaki atların göz fotoğraflarını çekmiş, uygun kaliteye sahip 346 görüntüyü analiz etmiştir.

Göz qırışıqları üç düzeyde sınıflandırılmıştır:

• Kırışıklık yok,
• hafif qırışıq,
• güclü qırışıq.

PDF’deki göz fotoğrafları, hafif qırışıqta göz üzerindeki kas çizgilərinin sınırlı belirginleştiğini; güclü qırışıqta ise göz çevresindeki gerilim çizgilərinin daha derin və keskin hale geldiğini göstərir.

Göz akı görünürlüğü ise iki kategoriyle kaydedilmiştir:

• Sklera görünür,
• sklera görünmez.

Göz akının görünmesi yüksək uyarılma və ya avərsif uyaranla ilişkiləndiriləbilir. Lakin ırk, göz yapısı və bireysel anatomi de görünürlüğü etkiləyebiləceği için bu gösterge tek başına yorumlanmamalıdır.

İstatistiksel analiz necə yapıldı?

Başlangıç, orta və finiş noktalarındaki kategorik davranış dağılımları ki-kare bağımsızlık testiyle karşılaştırılmıştır.

Ki-kare istatistiğinin əsas biçimi şöyledir:

\[ \chi^2 = \sum \frac{(O_{ij}-E_{ij})^2}{E_{ij}} \]

Burada:

• O_ij, gözlenen frekansı,
• E_ij, değişkenler bağımsız olsaydı beklenen frekansı ifadə edir.

Bu formül tədqiqatda kullanılan ki-kare analizinin əsas matematiksel ilişkisidir. Yüksek ki-kare değeri, gözlenen dağılımın bağımsızlık varsayımından daha fazla ayrıldığını göstərir.

Genel test əhəmiyyətli çıktığında başlanğıc-orta, başlanğıc-finiş və orta-finiş çiftleri iki oran z-testiyle karşılaştırılmıştır. Çoklu karşılaştırmalardan kaynaklanan yanlış pozitif riskini azaltmak için Bonferroni düzeltmesi uygulanmıştır.

Düzeltilmiş əhəmiyyətlilik mantığı açıklama amacıyla bu şekilde gösteriləbilir:

\[ \alpha_{\mathrm{düzeltilmiş}} = \frac{\alpha}{m} \]

Burada:

• α, başlanğıctaki əhəmiyyətlilik düzeyini,
• m, yapılan karşılaştırma sayısını temsil eder.

Beklenen hücre sayısının beşten küçük olduğu durumlarda Fisher kesin testiyle təsdiqləmə yapılmıştır. Ayrıca davranış kategoriləri ilə marşrut noktaları arasındaki ilişkiyi görselleştirmek için uyum analizi istifadə edilmişdir.

At davranışları marşrut boyunca necə dəyişdi?

Tədqiqatnın 6. sayfasındaki grafik, birçox stress və ya narahatlıq göstergesinin son istasyonda belirgin biçimde arttığını göstərir.

Anlamlı dəyişmə gösteren başlıca göstergeler bunlardır:

Aşırı terleme için istasyonlar arasında əhəmiyyətli fərq bulunmamıştır:

\[ \chi^2 = 3.29,\quad p = 0.193 \]

Bu nəticə terlemenin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Terleme marşrutın bütün bölümlerinde görülmüştür və atların ısı dağıtma mekanizmasıdır. Fakat görülme sıklığı başlanğıc, orta və finiş arasında statistik olaraq fərqlilaşmamıştır.

Burun deliği genişlemesi ne anlatıyor?

Atlar zorunlu olaraq burundan soluyan hayvanlardır. Egzersiz sırasında solunum talebi arttığında burun deliklerinin genişlemesi hava akışını kolaylaştırır.

Tədqiqatda burun deliği genişlemesinin marşrut boyunca artması bu iki süreci birlikte yansıtabilir:

• Artan fiziksel efor və solunum ihtiyacı,
• yüksək emosional uyarılma və ya çevresel stress.

Araşdırmacılar özellikle finiş noktasında toplanmış tırısın artmasıyla burun deliği genişlemesinin aynı dönemde yükselmesine dikkat çekmektedir.

Toplanmış tırıs niyə önemlidir?

Toplanmış tırıs, dışarıdan kontrollü və yumuşak görünebilir. Lakin tədqiqat, literatürde bu yerişün önemli kardiyorespiratuvar yük oluşturabildiğini aktarmaktadır.

Önceki kontrollü araşdırmalarda bu yeriş sırasında kalp hızının yaklaşık 190 atım/dakikaya yaklaşabildiği və oksijen tüketiminin yükseldiği bildirilmiştir. Bu niyəle keçid mərasiminin son bölümünde toplanmış tırıs oranının artması, davranış göstergelerindeki yükselişin yalnızca psikolojik deyil, fiziksel yorgunlukla da ilişkili olabiləceğini düşündürmektedir.

Tədqiqatda gözlenen atların %34,8’inde etkinlik boyunca toplanmış tırıs kaydedilmiştir.

Boyun hiperfleksiyonu niyə rifah sorunu olabilir?

Boyun hiperfleksiyonu, atın burnunun göğse yaklaşması və başın düşey çizginin arkasına geçmesiyle karakterizedir. Bu pozisyon atların doğal serbest hareketinde seyrek görülür.

Tədqiqatda finiş istasyonundaki atların yaklaşık %46’sında hiperfleksiyon kaydedilmiştir. Araşdırmacılar bu durumu önemli bir rifah alanı olaraq değerlendirmektedir.

Hiperfleksiyon:

• Normal hareket örüntüsünü etkiləyebilir,
• baş-boyun bölgesinde mekanik baskı yaratabilir,
• gem və dizgin baskısıyla ilişkili olabilir,
• atın tercih ettiği doğal baş pozisyonunu sınırlandırabilir.

Lakin gözlemsel tasarım niyəiyle hiperfleksiyonun doğrudan binici zorlamasından mı, yeriş stilinden mi, eğitim biçiminden mi və ya başka bir faktörden mi kaynaklandığı kesin biçimde belirlenememektedir.

Kulakların geriyə yatırılması ne anlama geliyor?

Kulakların uzun süre geriyə yatırılması at davranış araşdırmalarında irritasyon, ağrı, çatışma və ya olumsuz uyaranla ilişkiləndirilən göstergelerden biridir.

Tədqiqatda bu davranışın özellikle finiş istasyonunda artması bu etkenlerin birleşimiyle açıklanabilir:

• Birikmiş fiziksel yorgunluk,
• boyun hiperfleksiyonu,
• kamçı və ya başka avərsif yardımlar,
• kalabalık və gürültüye uzun süre maruz kalma,
• binici-at çatışmasının artması.

Yine de bu davranışın tek bir niyəi bulunduğu tədqiqat tarafından kanıtlanmamıştır.

Baş sallama niyə arttı?

Baş sallama, atın başını tekrarlı biçimde yukarı-aşağı hareket ettirmesi olaraq kaydedilmiştir. Bu davranış zorlanmış baş-boyun pozisyonları, gem baskısı, narahatlıq, çatışma və ya uzun süreli zorlayıcı kobullarla ilişkiləndiriləbilir.

Başlangıç ilə orta nokta arasında əhəmiyyətli fərq görülmezken finiş noktasında belirgin bir artış olması, araşdırmacılar tarafından birikimli stress və yorgunluk örüntüsü olaraq değerlendirilmiştir.

Aşırı salya niyə yalnızca “rahat ağız” göstergesi deyildir?

Atlarda ağız çevresindeki köpük bazen eğitim və ya binicilik kültüründe rahatlık göstergesi olaraq yorumlanabilir. Bu tədqiqat ise aşırı salyanın mekanik, fizyolojik və çevresel etkenlerle ilişkili olabiləceğini vurgulamaktadır.

Olası mekanizmalar bunlardır:

• Gem ilə ağız dokularının uyarılması,
• yüksək dizgin gerilimi,
• dil və dudak köşelerindeki mekanoreseptörlerin uyarılması,
• yutma sıklığının değişmesi,
• tükürüğün ağızda birikmesi,
• tükürükteki latherin proteininin hava ilə birleşerek köpük oluşturması.

Araşdırma dizgin gerilimini və ya gem baskısını doğrudan ölçmemiştir. Bu niyəle artan salyanın kesin niyəinin daha yüksək dizgin baskısı olduğu söylenemez; bu yalnızca tartışılan olası mekanizmalardan biridir.

Binici davranışları necə dəyişdi?

Tədqiqatnın 7. sayfasındaki grafik, aşırı kamçı kullanımı və agresif binici davranışının finişe doğru belirgin biçimde arttığını göstərir.

Aşırı kamçı kullanımı başlanğıc və orta bölümde aşağı kalmış, finiş bölümünde yaklaşık %16–17 düzeyine yükselmiştir. Agresif davranış da finiş noktasında benzer orana ulaşmıştır.

Mahmuz varlığı başlanğıcta yaklaşık %15 iken orta bölümde yaklaşık %41’e çıkmış, finişte yaklaşık %25’e geriləmiştir. Etkinlikte mahmuz kullanımına izin vərilmediği əlamətlmektedir. Lakin araşdırmacılar yalnızca mahmuzun varlığını görmüş, aktif kullanımını değerlendirmemiştir.

Binicilər niyə finişe doğru daha fazla güç kullanmış olabilir?

Tədqiqatnın gözlemsel yapısı kesin niyə-nəticə belirlemeye izin vərmez. Araşdırmacılar birkaç olası açıklama sunmaktadır:

• Atların yoruldukça daha az istekli və ya daha zor yönlendiriləbilir hale gelmesi,
• binicilərin finişe yaklaşırken kontrolü artırmaya tədqiqatsı,
• kalabalık və uyarılmanın binicilərde de gerilim yaratması,
• binicinin hayvanın yorgunluk işaretlerini ilətişimsizlik və ya itaatsizlik olaraq yorumlaması,
• alkol etkisinin zaman içinde birikmesi.

Alkol varlığı istasyonlar arasında değişmemiştir. Bu niyəle tədqiqat, alkolün agresif davranıştaki artışın niyəi olduğunu kanıtlamamaktadır. Yalnızca etkinlik boyunca nispeten sabit görünmesinin, olası etkilərinin konumdan çox zamanla birikmiş olabiləceğini tartışmaktadır.

Uyum analizi ne gösterdi?

Uyum analizi, istasyonların hansı davranış kategoriləriyle daha yakın ilişki gösterdiğini görselleştirmiştir.

Başlangıç noktası bu özelliklerle ilişkiləndirilmiştir:

• Rahat burun delikleri,
• normal salya,
• aşırı terlemenin olmaması,
• baş sallamanın görülmemesi,
• mahmuz bulunmaması.

Orta nokta bu özelliklerle daha yakın ilişki göstərmişdir:

• Burun deliği genişlemesi,
• aşırı terleme,
• normal boyun pozisyonu,
• mahmuz varlığı.

Bitiş noktası ise bu göstergelerle ilişkiləndirilmiştir:

• Aşırı salya,
• boyun hiperfleksiyonu,
• baş sallama,
• kulakların geriyə yatırılması,
• kamçı kullanımı,
• agresif binici davranışı.

Bu analiz tek tek niyəler göstermemekte, kategorilərin vəri uzayında hansı istasyonlara daha yakın kümelendiğini göstərir.

Göz qırışıqları və göz akı ne gösterdi?

Yüz göstergeleri bütün beden davranışlarından fərqli bir örüntü sergiləmiştir. Güçlü göz qırışıqları və görünür sklera orta istasyonda en yüksək düzeye ulaşmıştır.

Grafikte yaklaşık olaraq:

• Başlangıçta görünür göz akı oranı %34,
• orta noktada yaklaşık %40,
• finişte yaklaşık %21–22 düzeyindedir.

Güçlü qırışıq oranı başlanğıcta yaklaşık %35, orta noktada %44 və finişte yaklaşık %30 olaraq görünmektedir.

Hafif qırışıq ise orta istasyonda daha aşağı, finişte daha yüksək bulunmuştur. Orta və finiş arasındaki hafif qırışıq fərqı ilə sklera görünürlüğü fərqı statistik olaraq əhəmiyyətlidır.

Niyə üz göstergeleri ortada, beden göstergeleri sonda yükseldi?

Araşdırmacılar bu ayrımı stress yanıtının fərqli zaman biləşenleriyle açıklamaktadır.

Yüz kaslarındaki gerilim və göz akının görünmesi:

• Yeni uyaranlara,
• kalabalık və gürültüye,
• çevresel belirsizliğe,
• hızlı gelişen emosional uyarılmaya daha erken yanıt vərebilir.

Bütün beden davranışları ise:

• birikmiş yorgunluk,
• uzun süreli fiziksel yük,
• artan binici baskısı,
• çevresel uyaranlara uzamış maruziyet sonucunda finişe doğru yoğunlaşabilir.

Bu niyəle üz göstergelerindeki orta bölüm zirvəsi ilə beden davranışlarındaki son bölüm zirvəsi birbiriyle çelişmek zorunda deyildir. İki ölçmə fərqli stress biləşenlerini yakalıyor olabilir.

Güçlü qırışıq ilə görünür göz akı arasında ilişki var mıydı?

Hafif və güclü qırışıqlar birlikte değerlendirildiğinde, göz akı görünürlüğü qırışıq olmayan atlarda %22,3; qırışıq görülenlerde %30,5 olmuştur. Lakin bu fərq əhəmiyyətli deyildir:

\[ \chi^2 = 2.01,\quad p = 0.157 \]

Hafif qırışıq tek başına görünür sklerayla ilişkili deyildir:

\[ \chi^2 = 1.36,\quad p = 0.244 \]

Buna karşılık güclü qırışıq ilə görünür sklera arasında əhəmiyyətli ilişki bulunmuştur:

\[ \chi^2 = 7.23,\quad p = 0.007 \]

Güçlü qırışıq gösteren atların %37,6’sında göz akı görünürken, güclü kırışıklığı olmayan atlarda bu oran %23,3’tür.

Bu nəticə güclü kırışıklığın kesin və ya üstün bir stress testi olduğunu kanıtlamaz. Yalnızca bu vəri setinde güclü kırışıklığın, hafif kırışıklığa göre sklera görünürlüğüyle daha əhəmiyyətli ilişki gösterdiğini ortaya koyar.

Tədqiqatnın geçmiş açısından önemi

At rifahı araşdırmalarında kortizol, kalp hızı və laktat gibi fizyolojik ölçməler yaygın olaraq istifadə olunur. Lakin bu ölçməler büyük halk etkinliklerinde üzlerce at üzerinde pratik olmayabilir və örnek alma işlemi hayvana ek müdahale gerektirebilir.

Bu tədqiqat, yapılandırılmış etogram və üz fotoğrafı sınıflandırmasının kitlesel etkinliklerde hızlı və müdahalesiz izleme aracı olaraq kullanılabiləceğini göstermeye tədqiqatktadır.

Bugün açısından önemi

Bulgular, rifah denetiminin yalnızca başlanğıc kontrolünden ibaret olmaması gerektiğini göstərir. Atlar etkinliğe sağlıklı başlamış olsa bilə marşrut boyunca kobullar değişebilir.

Özellikle finişe yakın bu göstergelerdeki artış, mobil gözlem ekiplerinin marşrutın son bölümünde yoğunlaştırılmasının yararlı olabiləceğini düşündürmektedir:

• Boyun hiperfleksiyonu,
• kulakların geriyə yatırılması,
• baş sallama,
• aşırı salya,
• kamçı kullanımı,
• agresif binici davranışı.

Gündelik uygulamaya olası etkiləri

Tədqiqatnın bulgularından hareketle büyük binicilik etkinliklerinde bu uygulamalar değerlendiriləbilir:

• Başlangıç, orta və finişte bağımsız rifah kontrol noktaları kurulması,
• eğitimli gözlemcilərin standart etogram kullanması,
• belirli sayıda stress göstergesi birlikte görüldüğünde atın dinlendirilmesi,
• su və gölge erişiminin artırılması,
• kamçı və mahmuz kurallarının yalnızca girişte deyil marşrut boyunca denetlenmesi,
• biniciləre hayvan davranışı və çatışmasız kontrol eğitimi vərilmesi,
• alkollü binicilərin etkinliğe katılımının daha sıkı denetlenmesi,
• uzun süreli hiperfleksiyon və agresif yardımlar için açık yaptırımlar oluşturulması,
• göz və üz görüntülerinden destek alan dijital rifah izleme sistemlerinin geliştirilmesi.

Bu önerilərin rifahı kesin olaraq iyiləştireceği mevcut tədqiqat tarafından deneysel olaraq test edilmemiştir. Bunlar gözlemsel bulguların yönetim açısından olası uygulamalarıdır.

Tədqiqatnın güclü yönleri

• Gerçek və büyük ölçekli bir halka açık etkinlikte yürütülmüştür.
• Toplam 557 at gözlenmiştir.
• Güzergâhın başlanğıc, orta və finiş aşamaları karşılaştırılmıştır.
• At və binici davranışları aynı tədqiqat içinde birlikte değerlendirilmiştir.
• Davranış göstergeleri açık etogram tanımlarıyla kaydedilmiştir.
• 346 göz fotoğrafıyla üz ifadeleri ayrıca analiz edilmiştir.
• Bütün beden davranışları ilə hızlı üz tepkilərinin fərqli zaman örüntüleri gösterdiği ortaya konmuştur.
• Ki-kare, post hoc oran testleri, Bonferroni düzeltmesi və uyum analizi birlikte istifadə edilmişdir.
• Hayvanlara fiziksel müdahale edilmeden saha uygulanabilirliği gösterilmiştir.

Tədqiqatnın sınırlılıkları

• Hakemlik tamamlanmamıştır: Tədqiqat preprinttir.
• Gözlemsel tasarım: Davranış dəyişikliklerinin niyəleri kesin olaraq belirlenemez.
• Aynı atın izlenmesi belirsizdir: Başlangıç, orta və finişte aynı bireylerin tekrar ölçülüp ölçülmediği açık deyildir.
• Bireysel eşleştirme yoktur: Farklı istasyonlardaki örnekler bireysel düzeyde izlenmediği için dəyişmə grup düzeyindedir.
• Fizyolojik təsdiqləmə yoktur: Kortizol, kalp hızı, solunum hızı, laktat və ya vücut sıcaklığı ölçülmemiştir.
• Tek etkinlik və tek yıl: Nəticələr 2023’teki tek bir keçid mərasimine dayanır.
• Irk və yaş etkiləri: Irk, yaş, cinsiyet, kondisyon və eğitim geçmişi ayrıntılı biçimde modellenmemiştir.
• Çevresel değişkenler: Gürültü, sıcaklık, nem və kalabalık yoğunluğu istasyon bazında nicel olaraq ölçülmemiştir.
• Göz fotoğrafı seçimi: Yalnızca yeterli kalitedeki 346 görüntü istifadə edilmişdir; görüntü seçimi örneklem yanlılığı oluşturabilir.
• Sklera anatomisi: Göz akı görünürlüğü ırksal və bireysel morfolojiden etkilənebilir.
• Mahmuz kullanımı: Yalnızca mahmuzun varlığı görülmüş, aktif kullanım ölçülmemiştir.
• Alkol ölçməü: Yalnızca görünür taşıma və ya tüketim kaydedilmiş; gerçek kan alkol düzeyi belirlenmemiştir.
• Gözlemci etibarilirliği: Gözlemcilər arası uyum katsayıları metinde raporlanmamıştır.
• Çoklu niyəler: Aynı davranış ağrı, yorgunluk, eğitim, yeriş biçimi və ya çevresel uyarılma gibi fərqli niyəlerle ortaya çıkabilir.

Tədqiqat ne söylüyor?

• Birçox stress və ya narahatlıqla ilişkili davranış keçid mərasiminin sonuna doğru artmıştır.
• Boyun hiperfleksiyonu, geriyə yatık kulaklar, baş sallama və aşırı salya finişte en yüksək düzeye ulaşmıştır.
• Toplanmış tırısın finişte artması fiziksel yükteki artışla ilişkili olabilir.
• Aşırı kamçı kullanımı və agresif binici davranışı finişe doğru artmıştır.
• Mahmuz varlığı orta istasyonda en yüksək düzeydedir.
• Görünür alkol varlığı marşrut boyunca əhəmiyyətli biçimde değişmemiştir.
• Güçlü göz qırışıqları və görünür göz akı orta bölümde daha belirgindir.
• Güçlü göz kırışıklığı görünür sklerayla əhəmiyyətli biçimde ilişkilidir.
• Etogram və üz göstergeleri büyük etkinliklerde saha rifah değerlendirmesi için istifadə oluna bilər.

Tədqiqat ne söylemiyor?

• Gözlenen her atın klinik stress yaşadığını kesin olaraq kanıtlamıyor.
• Belirli bir davranışın tek niyəinin kötü binicilik olduğunu göstermiyor.
• Göz kırışıklığının tek başına etibarilir stress tanısı olduğunu söylemiyor.
• Mahmuz taşıyan her binicinin mahmuzu kullandığını göstermiyor.
• Alkolün agresif davranış artışına niyə olduğunu kanıtlamıyor.
• Aşırı salyanın kesin olaraq gem baskısından kaynaklandığını göstermiyor.
• Bitiş noktasındaki tüm dəyişməin yorgunluktan kaynaklandığını kanıtlamıyor.
• Geçit töreninin bütün atlar için kabul ediləmez olduğunu söylemiyor.
• Önerilən yönetim önlemlerinin etkisini deneysel olaraq sınamıyor.

Gelecek araşdırmalar için anlamı

Sonraki tədqiqatların aynı atları RFID, numaralandırma və ya video takibiyle başlanğıctan finişe kadar bireysel olaraq izlemesi önemlidir. Böylece grup fərqı əvəzinə her attaki gerçek dəyişmə ölçülebilir.

Ayrıca bu ölçməler eklenebilir:

• Kalp hızı və kalp hızı değişkenliği,
• solunum hızı,
• vücut və göz sıcaklığı,
• tükürük kortizolü,
• kan laktatı,
• gürültü seviyesi,
• hava sıcaklığı və nem,
• dizgin gerilimi,
• kamçı və mahmuz kullanımının video təsdiqləməsı,
• gözlemcilər arası etibarilirlik,
• etkinlik sonrası toparlanma süresi.

Bu çox yöntemli yaklaşım, davranış göstergelerinin fizyolojik stressle ne ölçüde örtüştüğünü və hansı müdahalelerin gerçekten rifahı iyiləştirdiğini gösterebilir.

Tədqiqatnın Yöntemi və Bulguları

Araşdırma tasarımının teknik özeti

Temel statistik yöntemler

1. Davranışlar və istasyonlar çapraz tablolarda özetlendi.
2. İstasyon ilə davranış kategoriləri arasındaki ilişki ki-kare bağımsızlık testiyle değerlendirildi.
3. Genel nəticə əhəmiyyətliysa iki oran z-testleriyle istasyon çiftleri karşılaştırıldı.
4. Çoklu test hatası Bonferroni düzeltmesiyle kontrol edildi.
5. Beklenen hücre sayısı aşağıse Fisher kesin testi kullanıldı.
6. İstasyon və davranış kategorilərinin yakınlığını göstermek için uyum analizi yapıldı.
7. Göz kırışıklığı və sklera görünürlüğü ayrıca ki-kare testleriyle değerlendirildi.

At davranışlarının teknik nəticələrı

Binici davranışlarının teknik nəticələrı

Göz göstergelerinin teknik özeti

Başlıca bilimsel çıkarımlar

1. Stres və ya narahatlıqla ilişkiləndirilən bütün beden davranışlarının önemli bölümü marşrutın sonunda yoğunlaşmıştır.
2. Yüz ifadeleri, bütün beden davranışlarından daha erken bir emosional uyarılma zirvəsi göstərmişdir.
3. At davranışları ilə binici davranışları paralel biçimde olumsuz yönde değişmiştir.
4. Terleme tek başına marşrut ilərlemesini ayırt eden bir gösterge olmamıştır.
5. Güçlü göz kırışıklığı, görünür sklerayla hafif qırışıqtan daha belirgin ilişki göstərmişdir.
6. Tek bir gösterge əvəzinə davranış, üz ifadesi və binici etkiləşiminin birlikte değerlendirilmesi daha kapsamlı rifah bilgisi sunmaktadır.

Kaynak və Yöntem Notu

Bu içerik, “From Tradition to Equine Welfare: Measuring Observational Stress Indicators During Costa Rica’s National Horse Parade” başlıklı tədqiqatya dayanmaktadır. PDF üstvərisinde yazar olaraq Ana Arias-Esquivəl görünmektedir; lakin makalenin erişiləbilir ana metninde eksiksiz yazar listesi bulunmadığından diğer olası yazarlar metin üzerinden doğrulanamamıştır.

Tədqiqat SSRN üzerinde erişime sunulmuş bir preprint araşdırma makalesidir. Metinde açık biçimde “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadesi bulunmaktadır. Dolayısıyla tədqiqat hakem değerlendirmesinden geçmemiştir.

Araşdırma prospektif gözlemsel saha tədqiqatsıdır. Araşdırmacılar atlara müdahale etmemiş, deneysel kobul oluşturmamış və niyə-nəticə ilişkisini doğrudan sınamamıştır. Bulgular, 2023 Kosta Rika Ulusal At Geçit Töreni sırasında gözlenen davranış dağılımlarına dayanmaktadır.

Stres hormonları, kalp hızı, solunum hızı, laktat və ya vücut sıcaklığı ölçülmemiştir. Bu niyəle tədqiqat klinik və ya biyokimyasal stress tanısı sunmamaktadır. Kulakların geriyə yatırılması, baş sallama, hiperfleksiyon, aşırı salya, burun deliği genişlemesi, göz qırışıqları və sklera görünürlüğü, literatürde stress və ya narahatlıqla ilişkiləndirilən gözlemsel göstergeler olaraq istifadə edilmişdir.

Gözlenen davranışların tek bir niyəi olduğu varsayılamaz. Fiziksel efor, yorgunluk, çevresel uyarılma, binici yardımları, gem və dizgin kullanımı, bireysel eğitim, ırk və anatomik fərqlilıklar nəticələrı etkiləyebilir.

Tədqiqat, tüm atların kesin biçimde zarar gördüğünü və ya kültürel at etkinliklerinin bütünüyle sonlandırılması gerektiğini söylememektedir. Bulgular, bazı atlarda etkinlik ilərledikçe rifah riskiyle uyumlu davranış və üz göstergelerinin arttığını göstərir.

Bu makale yalnızca yüklenen tədqiqatdaki yöntem, etogramlar, tablolar, göz fotoğrafları, grafikler, statistik nəticələr və yazarların yorumları esas alınarak hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan kesin stress tanısı, hayvan istismarı hükmü, niyəsellik, klinik xəstəlık və ya belirli bir binicinin kusurlu olduğu yönünde iddia eklenmemiştir.