Kompaniya direktorlar kengashiga ayol a’zo tayinlanishi faqat vakillik tengligini oshiradimi yoki kompaniyaning atrof-muhit, xodimlar va boshqa manfaatdor tomonlarga oid qarorlarini ham o‘zgartirishi mumkinmi? Boxian Wang, Hyejin Park va Jiyoon Lee tomonidan tayyorlangan tadqiqot bu savolni Janubiy Koreyaning yirik ommaviy kompaniyalar uchun joriy etgan direktorlar kengashi gender kvotasidan foydalanib o‘rganadi.

Janubiy Koreyada 2020-yilda qabul qilingan va 2022-yil avgustida majburiy kuchga kirgan tartib umumiy aktivlari 2 trillion Koreya vonidan oshadigan ommaviy kompaniyalarning direktorlar kengashi to‘liq faqat bitta jins vakillaridan iborat bo‘lishini taqiqladi. Koreyada ushbu doiradagi ko‘plab kengashlar butunlay erkaklardan iborat bo‘lgani uchun, amalda bu tartib kompaniyalardan kamida bitta ayol direktorlar kengashi a’zosini tayinlashni talab qildi.

Tadqiqotchilar kvotadan oldin ayol a’zosi bo‘lmagan va qonundagi aktivlar chegarasidan oshgan 92 kompaniyani tajriba guruhi sifatida belgiladi. Aktivlar chegarasidan pastda qolgan yoki kvotadan oldin allaqachon ayol direktorlar kengashi a’zosiga ega bo‘lgan 342 kompaniya nazorat guruhini tashkil etdi. Moliyaviy kompaniyalar va ma’lumotlari yetishmaydigan kompaniyalar chiqarib tashlangach, 434 ta KOSPI kompaniyasiga tegishli 1.736 kompaniya-yil kuzatuvi tahlil qilindi.

Tadqiqot 2017–2018 davrini islohotdan oldingi, 2022–2023 davrini esa islohotdan keyingi davr sifatida taqqosladi. Kompaniyalarning ekologik va ijtimoiy ko‘rsatkichlari Korea Institute of Corporate Governance and Sustainability tomonidan beriladigan A+ dan D gacha bo‘lgan reytinglar asosida o‘lchandi. Reytinglar tahlil uchun 6 dan 1 gacha bo‘lgan sonli ballarga aylantirildi.

Farqlarning farqi tahlillarida kvota doirasidagi kompaniyalarning ekologik ko‘rsatkich bali nazorat o‘zgaruvchilari qo‘shilgandan keyin taxminan 0,907 ballga, ijtimoiy ko‘rsatkich bali esa taxminan 1,024 ballga ko‘proq oshgani aniqlandi. Har ikki baho ham tadqiqotda %1 darajasida statistik jihatdan ahamiyatlidir.

Ta’sir barcha kompaniyalarda bir xil emas. Ayol direktorlar kengashi tayinlovlarining ijobiy ta’siri korporativ boshqaruv reytingi past bo‘lgan kompaniyalarda va xorijiy institutsional investorlar egaligi kamroq bo‘lgan kompaniyalarda kuchliroqdir. Aksincha, asoschi oilalar va guruh ichidagi tarmoqlar kuchli bo‘lgan chaebol kompaniyalarida kvota ta’siri sezilarli darajada susayadi va nazoratli modellarda umumiy ta’sir taxminan nolga tushadi.

Natijalar erkaklar hukmron bo‘lgan direktorlar kengashlarida ayollar vakilligining boshlanishi kompaniyalarning ekologik va ijtimoiy siyosatlari bilan bog‘liq real o‘zgarish yaratishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq tadqiqot barcha tajriba kompaniyalari aynan faqat bitta ayolni tayinlaganini ko‘rsatmagani uchun, natijani “bitta ayolning aniq va mustaqil ta’siri”dan ko‘ra, butunlay erkaklardan iborat kengashdan ayol a’zo mavjud bo‘lgan kengashga o‘tish ta’siri sifatida talqin qilish lozim.

Tadqiqotning asosiy savoli

Tadqiqotning boshlang‘ich nuqtasi shundaki, direktorlar kengashi xilma-xilligi bilan korporativ ijtimoiy mas’uliyat o‘rtasidagi bog‘liqlik avvalgi tadqiqotlarda asosan korrelyatsiya sifatida o‘rganilgan. Ayol a’zolari bo‘lgan kompaniyalar yuqoriroq ekologik yoki ijtimoiy ko‘rsatkichlarga ega bo‘lishi mumkin, ammo buning sababi ayol a’zolar qarorlarni o‘zgartirgani bo‘lmasligi mumkin.

Masalan, ijtimoiy mas’uliyatga allaqachon katta ahamiyat beradigan kompaniya ayol a’zolarni tayinlashga ko‘proq moyil bo‘lishi mumkin. Xuddi shuningdek, ekologik va ijtimoiy masalalarga ahamiyat beradigan ayol rahbarlar ham bu sohalarda kuchli kompaniyalarga qo‘shilishni afzal ko‘rishi mumkin. Bunday holatda ayollar vakilligining yuqori bo‘lishi CSR ko‘rsatkichining sababi emas, balki kompaniyaning avvaldan mavjud yondashuvining natijasi bo‘lishi mumkin.

Tadqiqotchilar ushbu teskari sababiylik va kompaniya tanlovi muammosini kamaytirish uchun Janubiy Koreyadagi majburiy direktorlar kengashi kvotasidan tashqi siyosiy shok sifatida foydalanadilar. Asosiy savol quyidagicha:

Qonun sababli butunlay erkaklardan iborat direktorlar kengashlariga ayol a’zo qo‘shilishi kompaniyalarning ekologik va ijtimoiy ko‘rsatkichlarini oshiradimi?

Korporativ ijtimoiy mas’uliyat qanday ko‘rib chiqilgan?

Tadqiqot korporativ ijtimoiy mas’uliyatni keng ESG tushunchasining barchasi bilan tenglashtirmaydi. Boshqaruv o‘lchovi ayol direktorlar kengashi tayinlovining ta’sirini tushuntiruvchi institutsional muhitning bir qismi sifatida baholanadi, natija o‘zgaruvchilari esa ikki sohaga ajratilgan:

• Ekologik ko‘rsatkich: Kompaniyaning ekologik amaliyotlariga oid KCGS reytingi;
• Ijtimoiy ko‘rsatkich: Xodimlar, jamiyat va boshqa manfaatdor tomonlar bilan bog‘liq ijtimoiy amaliyotlarga oid KCGS reytingi.

Bu ajratish direktorlar kengashidagi o‘zgarishni kompaniyaning bevosita ekologik va ijtimoiy mas’uliyat natijalari bilan bog‘lashni maqsad qiladi.

Nima uchun ayol direktorlar kengashi a’zolari CSR’ga ta’sir qilishi mumkin?

Maqola ushbu bog‘liqlikni tushuntirish uchun uchta asosiy nazariy yondashuvni birlashtiradi: agentlik nazariyasi, resurslarga qaramlik nazariyasi va ijtimoiy rol nazariyasi.

Agentlik nazariyasi

Agentlik nazariyasiga ko‘ra direktorlar kengashining asosiy vazifalaridan biri rahbarlarning qarorlarini kompaniyaning uzoq muddatli manfaatlari bilan uyg‘unlashtirishdir. Rahbarlar qisqa muddatli xarajatlardan qochish uchun uzoq muddatda foyda keltirishi mumkin bo‘lgan ekologik va ijtimoiy investitsiyalarni kechiktirishi mumkin. Aksincha, shaxsiy obro‘sini oshirish maqsadida kompaniya uchun ortiqcha yoki samarasiz ijtimoiy mas’uliyat xarajatlarini ham amalga oshirishi mumkin.

Tadqiqotga ko‘ra ayol a’zolar kuchliroq nazorat va maslahat orqali har ikki muammoni kamaytirishi mumkin. Ular uzoq muddatli qiymatga hissa qo‘shadigan CSR investitsiyalarining e’tibordan chetda qolishining oldini olishi va rahbarlarning shaxsiy maqsadlarda haddan tashqari CSR xarajatlari qilishini cheklashi mumkin.

Resurslarga qaramlik nazariyasi

Resurslarga qaramlik yondashuvi direktorlar kengashini faqat nazorat organi emas, balki kompaniyaga axborot, ekspertiza, tashqi aloqalar va legitimlik beradigan resurs sifatida ko‘radi.

Tadqiqotda ayol a’zolar turli ta’lim, kasbiy tajriba va manfaatdor tomonlar tarmoqlari orqali direktorlar kengashining bilim bazasini kengaytirishi mumkinligi ilgari suriladi. Bu xilma-xillik xodimlar, investorlar, jamiyat va ekologik manfaatdor tomonlarning kutishlarini yanada kengroq baholash imkonini berishi mumkin.

Bu mexanizm direktorlar kengashlari tarixan nihoyatda bir xil tarkibga ega bo‘lgan Janubiy Koreyada yanada yaqqol bo‘lishi mumkinligi ta’kidlanadi. Avval vakillik qilinmagan nuqtai nazarning kengashga kirishi son jihatdan kichik bo‘lsa ham, kengashning bilim va munosabatlar tuzilmasida mazmunli o‘zgarish yaratishi mumkin.

Ijtimoiy rol nazariyasi

Ijtimoiy rol nazariyasi ayol va erkaklardan kutiladigan ijtimoiy rollar xatti-harakat va ustuvorliklarga ta’sir qilishi mumkinligini ilgari suradi. Maqola ayollar ijtimoiy jihatdan g‘amxo‘rlik, hamjihatlik va manfaatdor tomonlarga sezgirlik bilan ko‘proq bog‘lanishini qayd etgan avvalgi tadqiqotlardan foydalanadi.

Ushbu yondashuv doirasida ayol a’zolar xayriya, xodimlar farovonligi, jamiyat bilan munosabatlar va ekologik mas’uliyat kabi masalalarga ko‘proq e’tibor qaratishi mumkin deb hisoblanadi.

Bu izoh barcha ayollar bir xil qadriyatlar yoki qaror uslubiga ega degani emas. Tadqiqotda ijtimoiy rol nazariyasi ijtimoiy kutishlar bilan direktorlar kengashi xatti-harakati o‘rtasidagi ehtimoliy o‘rtacha bog‘liqlikni tushuntiruvchi nazariy yondashuv sifatida qo‘llaniladi.

Kritik massa nazariyasi nima uchun muhim?

Kritik massa yondashuviga ko‘ra direktorlar kengashidagi yagona ayol a’zo osonlik bilan ramziy vakilga aylanishi mumkin. Son jihatdan ozchilikda qolgan a’zoning fikrlari “ayol nuqtai nazari” sifatida alohida ajratilishi, kengash me’yorlarini o‘zgartirishi qiyinlashishi va qaror jarayonlarida haqiqiy ta’sir o‘tkazishi uchun ma’lum bir vakillik chegarasiga yetish zarur bo‘lishi mumkin.

Maqolada keltirilgan avvalgi tadqiqotlar samarali vakillik uchun kamida uch ayol a’zo yoki taxminan %15 ayollar ulushi kabi chegaralarni taklif qilgan. Janubiy Koreya tartibi esa faqat kengashning butunlay bir jins vakillaridan iborat bo‘lishini taqiqlaydi va amalda ko‘pchilik kompaniyalarga kamida bitta ayol tayinlash majburiyatini yuklaydi.

Shu sababli tadqiqot ikki raqobatlashuvchi gipotezani qo‘yadi:

Tadqiqot natijalari Gipoteza 1b bilan mos keladi. Biroq qo‘llanilgan dizayn aynan faqat bitta ayol bo‘lgan kompaniyalarni alohida guruh sifatida baholamagani uchun natija kritik massa nazariyasini har qanday sharoitda rad etuvchi umumiy dalil emas.

Janubiy Koreya konteksti nima uchun boshqacha bo‘lishi mumkin?

Maqola Janubiy Koreyada ayollarning direktorlar kengashlaridagi ulushi islohotdan oldin va islohotning dastlabki davrlarida OECD o‘rtachasidan ancha past bo‘lganini qayd etadi. Kengashlarning muhim qismi butunlay erkaklardan iborat edi.

Tadqiqotchilarga ko‘ra, bunday past boshlang‘ich darajada birinchi ayol a’zoning qo‘shilishi ayollar vakilligi allaqachon ancha shakllangan G‘arb kompaniyalaridagi kichik marjinal oshishdan boshqa natija berishi mumkin. Birinchi tayinlov:

• Kengashning butunlay erkaklardan iborat tuzilishini birinchi marta buzishi mumkin;
• Shakllangan qaror me’yorlarini ko‘rinadigan qilishi mumkin;
• Yangi manfaatdor tomonlar nuqtai nazarlarini olib kirishi mumkin;
• Kompaniyaning ijtimoiy kutishlarga javob berayotganiga oid institutsional signal yaratishi mumkin;
• Ekologik va ijtimoiy masalalarning kengash kun tartibida ko‘proq o‘rin olishiga yordam berishi mumkin.

Shu sababli ayni sonli vakillik darajasining ta’siri boshlang‘ich gender muvozanati va institutsional madaniyatga qarab o‘zgarishi mumkin.

Janubiy Koreyaning direktorlar kengashi gender kvotasi

PDFning 36-sahifasidagi I-rasm islohotning vaqt jadvalini ko‘rsatadi. Jarayon 2018-yilda boshlangan dastlabki qonun taklifidan 2022-yildagi majburiy qo‘llashgacha davom etadi.

Qonun gender jihatidan neytral tilda kengashning butunlay bir jins vakillaridan iborat bo‘lishini taqiqlaydi. Ammo doiradagi kengashlarning aksariyati butunlay erkaklardan iborat bo‘lgani uchun tartibning amaldagi natijasi kamida bitta ayol a’zo tayinlash bo‘ldi.

O‘tish yillari nima uchun tahlildan chiqarildi?

Kompaniyalar qonun rasman qabul qilinishidan oldin, 2019-yildagi qayta ko‘rib chiqilgan taklif jamoatchilikka e’lon qilingach, ayol a’zolar tayinlashni boshlagan bo‘lishi mumkin. Ayrim kompaniyalar esa 2022-yil avgustdagi yakuniy muddatgacha kutgan bo‘lishi mumkin.

Turlicha moslashuv vaqtlarining islohotdan oldingi va keyingi davrlarni aralashtirib yubormasligi uchun tadqiqotchilar 2019, 2020 va 2021-yillarni asosiy tahlildan chiqarib tashlagan:

• Islohotdan oldingi davr: 2017–2018
• O‘tish davri: 2019–2021, tahlildan tashqarida
• Islohotdan keyingi davr: 2022–2023

Bu yondashuv erta moslashuv xatti-harakatining ta’sirini kamaytiradi. Buning evaziga ayol a’zolar aynan qaysi yilda tayinlangani va kompaniya siyosatlari o‘tish davrida qanday o‘zgargani bevosita kuzatilmaydi.

Namuna qanday tuzildi?

Tahlil Korea Composite Stock Price Index bozorida savdo qilinadigan kompaniyalar bilan cheklangan. Buning ikkita asosiy sababi mavjud:

1. KCGS ekologik, ijtimoiy va boshqaruv reytinglarining asosan KOSPI kompaniyalari uchun mavjudligi;
2. Kvota doirasidagi yirik kompaniyalar bilan nazorat kompaniyalari o‘rtasidagi taqqoslanuvchanlikni oshirish.

Moliyaviy tashkilotlar o‘ziga xos tartibga solish va buxgalteriya tuzilmalari tufayli namunadan chiqarilgan. To‘rt tahlil yilining barchasida zarur o‘zgaruvchilarga ega bo‘lmagan kompaniyalar ham chiqarib tashlangan.

Tajriba va nazorat guruhlari

Tajriba guruhi 2018-yilda umumiy aktivlari 2 trillion vondan yuqori bo‘lgan va direktorlar kengashida hech qanday ayol a’zosi bo‘lmagan kompaniyalardan iborat. Bular qonun sababli ayol a’zo tayinlashga majbur bo‘lgan kompaniyalardir.

Nazorat guruhi esa ikki xil kompaniya turini birgalikda o‘z ichiga oladi:

• Aktivlari 2 trillion von chegarasidan past bo‘lgani uchun kvota doirasiga kirmaydigan kompaniyalar;
• Aktivlar chegarasidan oshsa ham 2018-yilda allaqachon kamida bitta ayol a’zoga ega bo‘lgani uchun yangi tayinlov majburiyatiga duch kelmagan kompaniyalar.

Bu tuzilma nazorat guruhi bir xil turdan iborat emasligini ko‘rsatadi. Firma sobit ta’sirlari kompaniyalarning vaqt davomida o‘zgarmaydigan xususiyatlarini nazorat qiladi, biroq turli nazorat kompaniyasi turlarining islohot davridagi ehtimoliy turli dinamikalari to‘liq bartaraf etilganini qat’iy aytib bo‘lmaydi.

CSR reytinglari qanday sonlashtirildi?

KCGS kompaniyalarga ekologik va ijtimoiy ko‘rsatkichlar uchun oltita toifadan birini beradi:

Namunada ekologik ko‘rsatkichning o‘rtacha bali 2,89, ijtimoiy ko‘rsatkichning o‘rtacha bali 3,31’dir. Bu shkala tartibli toifalarning sonli ballarga aylantirilishiga asoslangan. Bir ballik oshish ekologik yoki ijtimoiy faoliyatda har bir reyting darajasida bir xil miqdordagi haqiqiy o‘zgarish yaratishi ko‘rsatilmagan.

Farqlarning farqi modeli

Tadqiqotning asosiy modeli quyidagi shaklda taqdim etiladi:

\[ Y_{i,t} = \beta_0 + \beta_1 \left( Treat_i \times Post_t \right) + \sum \alpha_k Controls_{i,t-1} + \text{Firma Sabit Etkileri} + \text{Yıl Sabit Etkileri} + \varepsilon_{i,t-1} \]

Bu yerda:

• \(Y_{i,t}\), kompaniyaning ekologik yoki ijtimoiy ko‘rsatkich balini;
• \(Treat_i\), kvota sababli ayol a’zo tayinlashga majbur bo‘lgan kompaniyalarni;
• \(Post_t\), 2022–2023 davrini;
• \(Treat_i \times Post_t\), islohotdan keyin tajriba kompaniyalarida nazorat guruhiga nisbatan yuzaga kelgan qo‘shimcha o‘zgarishni;
• \(Controls_{i,t-1}\), bir yil kechiktirilgan kompaniya o‘zgaruvchilarini;
• \(\beta_1\), kvotaning baholangan farqlarning farqi ta’sirini ko‘rsatadi.

Firma sobit ta’sirlari kompaniya madaniyati yoki sohadagi doimiy mavqe kabi vaqt davomida o‘zgarmaydigan kompaniya xususiyatlarini nazorat qiladi. Yil sobit ta’sirlari esa barcha kompaniyalarga ta’sir qiluvchi umumiy iqtisodiy va tartibga solishdagi rivojlanishlarni qamrab oladi.

Nazorat o‘zgaruvchilari

Asosiy modellarda quyidagi kompaniya xususiyatlaridan foydalaniladi:

• Umumiy aktivlarning natural logarifmi bilan o‘lchanadigan kompaniya hajmi;
• Umumiy qarzning aktivlarga nisbati bilan o‘lchanadigan moliyaviy leveraj;
• Naqd pul va qisqa muddatli investitsiyalarning kechiktirilgan aktivlarga nisbati;
• Kapital xarajatlari;
• Sotuvlar o‘sishi;
• Ar-Ge intensivligi;
• Reklama xarajatlari intensivligi;
• Aktivlar rentabelligi;
• Tobin’ning Q koeffitsienti;
• Direktorlar kengashi hajmi;
• Mustaqil direktorlar kengashi a’zolari ulushi;
• Kompaniya yoshi.

Uzluksiz o‘zgaruvchilar ekstremal qiymatlar ta’sirini kamaytirish uchun birinchi va to‘qson to‘qqizinchi percentillarda kesilgan.

Asosiy ekologik ko‘rsatkich natijasi

III-jadvalda nazorat o‘zgaruvchilari bo‘lmagan modelda `Treat × Post` koeffitsienti ekologik ko‘rsatkich uchun 0,929’dir. Nazoratlar qo‘shilganda koeffitsient 0,907 deb baholangan. Har ikki natija ham %1 darajasida statistik jihatdan ahamiyatli.

Natija kvota doirasidagi kompaniyalarning ekologik reytinglarida nazorat kompaniyalariga nisbatan taxminan bir toifaga yaqin qo‘shimcha o‘sish bilan mos keladi. Biroq natija o‘zgaruvchisi tartibli reytinglardan tuzilganligi sababli, koeffitsient emissiyalar, energiya samaradorligi yoki ekologik investitsiyalarning ma’lum foizga o‘zgarganini bevosita ko‘rsatmaydi.

Asosiy ijtimoiy ko‘rsatkich natijasi

Ijtimoiy ko‘rsatkich uchun nazoratsiz koeffitsient 1,066, nazoratli koeffitsient 1,024’dir. Har ikki natija ham %1 darajasida statistik jihatdan ahamiyatli.

Tadqiqot talqiniga ko‘ra bu natija ayollar direktorlar kengashidagi vakilligi kompaniyaning xodimlar va boshqa manfaatdor tomonlarga oid ijtimoiy mas’uliyat siyosatlariga ham ta’sir ko‘rsatishini bildiradi.

Nima uchun zaif boshqaruvda ta’sir kuchliroq?

Gipoteza 2 ayol a’zolar an’anaviy nazorat mexanizmlari zaif bo‘lgan kompaniyalarda kattaroq hissa qo‘shishini bashorat qiladi.

`WeakGov`, 2018 KCGS boshqaruv reytingi namuna medianasidan past bo‘lgan kompaniyalar uchun 1 qiymatini oladi. Uch karra farq modeli quyidagi o‘zaro ta’sirni tekshiradi:

\[ Treat_i \times Post_t \times WeakGov_i \]

Nazoratli modellarda uch karra o‘zaro ta’sir koeffitsienti:

• Ekologik ko‘rsatkich uchun 1,080;
• Ijtimoiy ko‘rsatkich uchun 0,762’dir.

Zaif boshqaruvli tajriba kompaniyalarining umumiy baholangan ta’siri asosiy `Treat × Post` koeffitsienti bilan uch karra o‘zaro ta’sir yig‘indisidir:

Ekologik ko‘rsatkichda kuchli boshqaruvli kompaniyalarga tegishli asosiy ta’sir statistik jihatdan ahamiyatli emas; o‘sish asosan boshqaruvi zaif kompaniyalarda jamlangan. Ijtimoiy ko‘rsatkichda esa ham asosiy ta’sir, ham zaif boshqaruvning qo‘shimcha ta’siri ijobiydir.

Bu naqsh ayol a’zolar boshqa nazorat mexanizmlari yetarli bo‘lmagan joyda to‘ldiruvchi rol o‘ynashi mumkin degan qarash bilan mos keladi.

Xorijiy investor egaligi nima uchun farq yaratadi?

Maqola Shimoliy Amerika va Yevropa markazli xorijiy institutsional investorlar Koreya kompaniyalariga nisbatan kuchliroq barqarorlik kutishlarini shakllantirishi mumkinligini ilgari suradi. Xorijiy egalik yuqori bo‘lgan kompaniyalar kvotadan oldin ham ekologik va ijtimoiy masalalarda kuchliroq tashqi bosim ostida bo‘lishi mumkin.

`LowFIO`, 2018-yilda xorijiy institutsional egalik namuna medianasidan past bo‘lgan kompaniyalarni ko‘rsatadi. Nazoratli modellarda past xorijiy egalikka oid qo‘shimcha ta’sir:

• Ekologik ko‘rsatkich uchun 0,709;
• Ijtimoiy ko‘rsatkich uchun 1,115’dir.

Bu natijalar ayol a’zolar faqat mavjud xorijiy investor bosimining aks-sadosi emasligini ko‘rsatadi. Bunday tashqi barqarorlik bosimi zaifroq bo‘lgan kompaniyalarda ta’sirning kattaroq bo‘lishi ayol a’zolarning mustaqil marjinal hissasi bilan mos keladi.

Chaebol tuzilmasi ayol a’zolarning ta’sirini qanday cheklaydi?

Chaebol kompaniyalari asoschi oilalarning kuchli nazorati, guruh kompaniyalari o‘rtasidagi o‘zaro aksiyadorlik va shakllangan rahbarlar tarmoqlari bilan tavsiflanadi. Maqolaga ko‘ra bunday tuzilma tashqaridan kelgan yoki mavjud guruh tarmoqlariga kirmaydigan a’zolarning ta’sirini cheklashi mumkin.

Chaebol a’zoligi kengash shaklan xilma-xil bo‘lsa ham, qaror kuchining mavjud oila va rahbar tarmoqlarida qolishiga olib kelishi mumkin. Ayol a’zo qonuniy moslikni ta’minlaydigan ramziy rolga tushib qolishi va ekologik yoki ijtimoiy strategiyalarni o‘zgartirishda qiynalishi mumkin.

Nazoratli modellarda `Treat × Post × Chaebol` koeffitsientlari:

• Ekologik ko‘rsatkich uchun −1,059;
• Ijtimoiy ko‘rsatkich uchun −1,365’dir.

Umumiy koeffitsientlar chaebol kompaniyalarida taxminan nolga teng. Shu sababli natija ayol a’zolarning ta’siri faqat ularning individual xususiyatlariga emas, balki kengashda haqiqiy ovoz huquqidan foydalanishiga imkon beradigan hokimiyat tuzilmasiga ham bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.

VI-jadvalda `Post × Chaebol` koeffitsientlarining ijobiy bo‘lishi chaebol kompaniyalari umuman islohotdan keyingi davrda CSR ballarini oshirganini ko‘rsatadi. Biroq kvota doirasidagi chaebol kompaniyalarida ayol tayinloviga bog‘lanadigan qo‘shimcha yaxshilanish chaebol bo‘lmagan kompaniyalarga nisbatan ancha zaifdir.

Parallel tendensiya farazi

Farqlarning farqi yondashuvining asosiy farazi shuki, agar islohot bo‘lmaganida tajriba va nazorat kompaniyalari o‘xshash tendensiyalarni kuzatgan bo‘lardi.

Tadqiqotchilar 2012–2017 davriga oid yillik tajriba o‘zaro ta’sirlarini baholagan va 2018-yilni tayanch yil sifatida qo‘llagan. VII-jadvalda 2012–2017 koeffitsientlarining hech biri ekologik yoki ijtimoiy ko‘rsatkichlar uchun statistik jihatdan ahamiyatli emas.

Islohotdan keyingi koeffitsientlar esa ijobiy:

To‘rtta koeffitsient ham %1 darajasida ahamiyatli. Bu naqsh asosiy natijalarni islohotdan oldin boshlangan boshqacha CSR tendensiyasi bilan izohlash ehtimolini kamaytiradi.

Shunga qaramay, islohotdan oldingi koeffitsientlarning statistik jihatdan ahamiyatsiz bo‘lishi parallel tendensiya farazi qat’iy isbotlangan degani emas. Ayniqsa yillik reytinglarning o‘lchov tuzilmasi va tajriba-nazorat guruhlari tarkibi e’tiborga olinishi kerak.

Soxta siyosat vaqti testi

Birinchi plasebo tahlilida 2014-yil soxta islohot yili sifatida qabul qilingan. 2011–2012 soxta oldingi davr, 2016–2017 esa soxta keyingi davr sifatida qo‘llanilgan; 2013–2015 o‘tish davri sifatida chiqarib tashlangan.

Soxta islohotning ekologik ko‘rsatkich koeffitsienti 0,212, ijtimoiy ko‘rsatkich koeffitsienti 0,140’dir. Har ikki koeffitsient ham statistik jihatdan ahamiyatli emas.

Bu natija asosiy topilmalar islohotga aloqasi bo‘lmagan umumiy vaqt tendensiyalaridan kelib chiqqan degan izohni zaiflashtiradi. Biroq VIII-jadval izohida `Post` o‘zgaruvchisining oldingi va keyingi davr kodlanishi asosiy matnga teskari yozilgan.

Tasodifiy tajriba tayinlash testi

Ikkinchi plasebo testida haqiqiy tajriba tuzilmasi saqlangan holda 434 kompaniya orasidan tasodifiy 92 kompaniya tajriba guruhi sifatida tanlangan va tahlil 500 marta takrorlangan.

PDFning 46-sahifasidagi II-rasm va III-rasmda soxta koeffitsientlar taqsimoti nol atrofida to‘planadi. Haqiqiy ekologik va ijtimoiy ko‘rsatkich koeffitsientlarini ko‘rsatadigan vertikal yashil chiziqlar har ikki taqsimotning ham eng o‘ng chekka dumida joylashgan.

Bu vizual natija asosiy baholar tasodifiy tanlangan shunga o‘xshash hajmdagi tajriba guruhlari bilan osonlikcha hosil qilinmasligini ko‘rsatadi.

Bitta ayol haqiqatan ham yolg‘iz o‘zi farq yaratganmi?

Tadqiqot sarlavhasi va talqinlari hatto bitta ayol a’zo ham o‘zgarish yarata olishini ta’kidlaydi. Bu talqinning asosi Janubiy Koreya qonuni asosan butunlay erkaklardan iborat kengashlarga kamida bitta ayol qo‘shishni talab qilganidir.

Biroq empirik modelda quyidagi farqlar ajratilmagan:

• Islohotdan keyin faqat bitta ayol a’zosi bo‘lgan kompaniyalar;
• Ikki yoki undan ortiq ayol a’zo tayinlagan kompaniyalar;
• Ayol a’zoning ijrochi yoki mustaqil bo‘lishi;
• Ayol a’zoning qaysi qo‘mitalarda ishlashi;
• A’zoning kasbiy ekspertizasi va kengashdagi haqiqiy ta’siri.

Shu sababli eng kuchli va to‘g‘ridan-to‘g‘ri xulosa quyidagicha: Kvota sababli butunlay erkak kengashdan ayol a’zo mavjud kengashga o‘tish namunada ekologik va ijtimoiy ko‘rsatkichlarning oshishi bilan bog‘liq. Ta’sir aynan faqat birinchi ayol a’zodan kelib chiqqanini ko‘rsatish uchun ayol a’zolar soni va vazifalariga asoslangan qo‘shimcha tahlil talab etiladi.

Tadqiqotning kuchli tomonlari

• Ayollar vakilligi kompaniya tanlovi bilan belgilanadigan oddiy korrelyatsion tahlillar o‘rniga tashqi tartibga soluvchi o‘zgarishdan foydalanishi;
• Firma va yil sobit ta’sirlarini o‘z ichiga olgan farqlarning farqi modelini qo‘llashi;
• Siyosatdan oldingi tendensiyalarni uzoqroq 2012–2017 davri bilan tekshirishi;
• O‘tish davrini chiqarib tashlab erta moslashuv va turli tayinlov vaqtlarini kamaytirishga urinishi;
• Ekologik va ijtimoiy natijalarni alohida ko‘rib chiqishi;
• Boshqaruv sifati, xorijiy egalik va chaebol tuzilmasi orqali institutsional chegara shartlarini o‘rganishi;
• Soxta siyosat vaqti va 500 tasodifiy tayinlovga asoslangan ikki alohida plasebo yondashuvini qo‘llashi;
• Ayollar vakilligining nafaqat tenglik, balki kompaniya siyosati nuqtai nazaridan ham ehtimoliy natijalarini baholashi.

Cheklovlar

• Tadqiqot faqat Janubiy Koreyadagi KOSPI kompaniyalari va moliyaviy bo‘lmagan korxonalarni qamrab oladi.
• Islohotdan keyingi kuzatuv davri faqat 2022 va 2023-yillardan iborat.
• 2022-yilning butun davri keyingi davr deb qabul qilingan bo‘lsa-da, majburiy qo‘llash 2022-yil avgustida boshlangan.
• 2019–2021-yillarning chiqarilishi bosqichma-bosqich moslashuv jarayonini o‘rganishga to‘sqinlik qiladi.
• Nazorat guruhi aktivlar chegarasidan pastdagi kompaniyalar bilan ilgari ayol a’zoga ega bo‘lgan kompaniyalarni birgalikda o‘z ichiga oladi.
• Kompaniyalarning aktivlar chegarasi atrofidagi yaqin taqqoslashiga asoslangan regressiya uzluksizligi tahlili o‘tkazilmagan.
• KCGS toifalari teng oraliqli sonli shkala kabi baholangan.
• Standart xatolarning klasterlash usuli jadval izohlarida ko‘rsatilmagan.
• Ayol a’zolar soni, vazifasi, mustaqilligi, qo‘mita a’zoligi va kasbiy ekspertizasiga ko‘ra alohida ta’sirlar berilmagan.
• Tajriba kompaniyalari islohotdan keyin aynan nechta ayol a’zo tayinlagani ko‘rsatilmagan.
• CSR reytinglaridagi oshish qaysi aniq ekologik yoki ijtimoiy amaliyotlardan kelib chiqqani aniqlanmagan.
• Chaebol kengashdagi mustahkam o‘rnashganlikning taxminiy ko‘rsatkichi sifatida ishlatilgan; barcha chaebol kengashlari bir xil hokimiyat tuzilmasiga ega bo‘lmasligi mumkin.
• Xorijiy egalik darajasi barqarorlik bosimini to‘liq o‘lchashi ko‘rsatilmagan.
• Tadqiqot hakamlikdan o‘tgan jurnalda qabul qilingan yakuniy nashr emas.

Tadqiqot nima deydi?

• Kvota sababli ayol a’zo qo‘shgan yirik Koreya kompaniyalari nazorat kompaniyalariga qaraganda ekologik va ijtimoiy reytinglarini ko‘proq oshirgan.
• Yaxshilanish boshqaruv reytingi zaif kompaniyalarda kattaroq.
• Yaxshilanish xorijiy institutsional egalik past bo‘lgan kompaniyalarda yanada yaqqol.
• Chaebol bilan bog‘liq hokimiyat tuzilmalari ayol a’zolarning baholangan ta’sirini katta darajada cheklaydi.
• Islohotdan oldin mazmunli farqli tendensiya topilmagani va plasebo natijalari siyosatga asoslangan talqinni qo‘llab-quvvatlaydi.
• Ayollar vakilligining ta’siri faqat a’zolar soniga emas, balki kengashning boshqaruv va hokimiyat tuzilmasiga ham bog‘liq.

Tadqiqot nima demaydi?

• Har bir ayol direktorlar kengashi a’zosi har bir kompaniyada CSR’ni oshirishini ko‘rsatmaydi.
• Barcha tajriba kompaniyalari faqat bitta ayol tayinlaganini ko‘rsatmaydi.
• Ayollar tabiatan erkaklarga qaraganda ijtimoiyroq yoki ekologiyaparvarroq ekanini isbotlamaydi.
• CSR ballari taxminan %31–32 oshganini bevosita ko‘rsatmaydi; bu nisbat koeffitsientni kategorik ball o‘rtachasiga bo‘lish orqali olinadi.
• Ekologik reytingdagi oshish emissiyalar xuddi shu nisbatda kamayganini anglatishini ko‘rsatmaydi.
• Ijtimoiy balldagi oshish xodimlar ish haqi, xavfsizligi yoki farovonligidagi ma’lum o‘zgarishga mos kelishini o‘lchamaydi.
• Bitta ayol kvotasi uch ayol yoki yuqoriroq ulushni o‘z ichiga olgan kvotalardan samaraliroq ekanini ko‘rsatmaydi.
• Natijalar barcha mamlakatlar, xususiy kompaniyalar yoki kichik korxonalarga umumlashtirilishi mumkinligini isbotlamaydi.
• Chaebol kompaniyalarida ayol a’zolar shaxsan yetarli emasligini aytmaydi; muammo kengashning shakllangan hokimiyat tuzilmasi bilan bog‘lanadi.

Siyosat nuqtai nazaridan ma’nosi

Tadqiqot direktorlar kengashi gender kvotasining natijalari faqat ayol a’zolar soni bilan baholanmasligi kerakligini ilgari suradi. Kvota kompaniyalarning ekologik va ijtimoiy siyosatlarida qo‘shimcha natijalar keltirib chiqarishi mumkin.

Shu bilan birga, faqat qonuniy tayinlov majburiyati haqiqiy ta’sir uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin. Chaebol natijalari ayol a’zoning kengashda mavjud bo‘lishi bilan qarorlarga ta’sir qila olishi o‘rtasida farq borligini ko‘rsatadi.

Maqolada muhokama qilingan to‘ldiruvchi tartiblar quyidagilardir:

• Direktorlar kengashi mustaqilligini kuchaytirish;
• A’zolar nomzodini ko‘rsatish jarayonlarini shaffoflashtirish;
• Tayinlovlarni malaka asosida va ochiq mezonlar bilan amalga oshirish;
• Ayol a’zolarni ramziy vazifalar bilan cheklamaslik;
• Kompaniyalarning kengash xilma-xilligi va CSR natijalarini yanada ochiq hisobot qilishi;
• Kuchli oila va guruh nazoratining mustaqil a’zolarga ta’sirini kamaytirish.

O‘tmish, bugun va kelajak nuqtai nazaridan ahamiyati

O‘tmishda direktorlar kengashi xilma-xilligi bo‘yicha tadqiqotlarning muhim qismi ayollar vakilligi bilan kompaniya ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi korrelyatsiyani o‘rgangan. Bunday tadqiqotlar ayol a’zolar natijani o‘zgartiradimi yoki ma’lum turdagi kompaniyalar ayollarni tayinlaydimi degan savolni to‘liq hal qila olmagan.

Bu tadqiqot majburiy kvota islohotidan foydalanib ayollar vakilligida tashqi o‘zgarishni kuzatishga urinadi. Shu jihatdan ayol direktorlar kengashi a’zoligini faqat vakillik ko‘rsatkichi emas, balki kompaniya siyosatiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan boshqaruv aralashuvi sifatida baholaydi.

Bugungi kun uchun asosiy natija shuki, ayollar vakilligi past bo‘lgan institutsional muhitlarda dastlabki tayinlovlar o‘lchanadigan o‘zgarishlar bilan birga kuzatilishi mumkin. Biroq ta’sirning yuzaga chiqishi yangi a’zoning haqiqiy nazorat va maslahat funksiyasidan foydalanishiga imkon beradigan boshqaruv tuzilmasiga bog‘liq.

Kelajakda islohotdan keyingi uzoqroq davrlardan foydalanib natijalar barqarormi yoki yo‘qmi o‘rganilishi mumkin. Ayol a’zolar soni, mustaqillik holati, qo‘mita vazifalari, ekspertiza sohasi va kengash muhokamalaridagi ishtiroki o‘lchanib, ta’sir qaysi mexanizm orqali yuzaga kelishi tekshirilishi mumkin. Turli mamlakatlarning “kamida bitta ayol”, foizlik kvota yoki uch a’zo kabi turli dizaynlari taqqoslanib, kritik massa institutsional kontekstga qarab o‘zgaradimi yoki yo‘qmi sinovdan o‘tkazilishi mumkin.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot dizaynining texnik xulosasi

Asosiy DID modeli

\[ Y_{i,t} = \beta_0 + \beta_1(Treat_i \times Post_t) + \sum_{k}\alpha_k X_{k,i,t-1} + \mu_i + \lambda_t + \varepsilon_{i,t-1} \]

O‘zgaruvchilar:

• \(Y_{i,t}\): ekologik yoki ijtimoiy ko‘rsatkich bali;
• \(Treat_i\): kvota doirasidagi va boshlang‘ichda butunlay erkaklar kengashiga ega kompaniya;
• \(Post_t\): 2022 yoki 2023 kuzatuvi;
• \(X_{k,i,t-1}\): kechiktirilgan kompaniya nazorat o‘zgaruvchilari;
• \(\mu_i\): firma sobit ta’siri;
• \(\lambda_t\): yil sobit ta’siri;
• \(\beta_1\): kvota doirasidagi kompaniyalarning islohotdan keyingi nisbiy o‘zgarishi.

Uch karra farq modeli

\[ \begin{aligned} Y_{i,t} =\;& \beta_0 + \beta_1(Treat_i \times Post_t \times Moderator_i) \\ &+ \beta_2(Treat_i \times Post_t) + \beta_3(Treat_i \times Moderator_i) \\ &+ \beta_4(Post_t \times Moderator_i) + \sum_k \alpha_k X_{k,i,t-1} + \mu_i + \lambda_t + \varepsilon_{i,t-1} \end{aligned} \]

`Moderator` o‘zgaruvchisi modelga qarab zaif boshqaruv, past xorijiy egalik yoki chaebol a’zoligidir. \(\beta_1\), ushbu kompaniya xususiyati kvota ta’sirini qanchalik oshirishi yoki kamaytirishini ko‘rsatadi.

Asosiy natijalar xulosasi

*** %1, ** %5 darajasida statistik ahamiyatlilikni ko‘rsatadi.

Parallel tendensiya natijalari

Plasebo natijalari

Rasm va jadvallarning vazifasi

Identifikatsiya kuchi va qolgan noaniqlik

Siyosat shoki, firma sobit ta’sirlari, islohotdan oldingi ahamiyatsiz o‘zaro ta’sirlar va plasebo testlari birgalikda baholanganda, tadqiqot oddiy kesimiy korrelyatsiyaga qaraganda kuchliroq sababiy talqin taqdim etadi.

Biroq nazorat guruhining tarkibi, aktivlar chegarasiga asoslangan yanada lokal dizayn qo‘llanmagani, standart xatolar klasterlanishining izohlanmagani, o‘tish yillarining chiqarilishi va CSR reytinglarining chiziqli shkala sifatida qabul qilinishi sababli natijani “bahssiz eksperimental dalil” sifatida baholamaslik kerak.

Manba va usul haqida izoh

Tadqiqotning asl nomi: Can One Make a Difference? Female Directors and Corporate Social Responsibility

Mualliflar va PDFdagi tartibi: Boxian Wang, Hyejin Park, Jiyoon Lee

Teng hissa yoki qo‘shma birinchi mualliflik: PDFda ko‘rsatilmagan.

Mas’ul muallif: Hyejin Park

Mualliflarning muassasalari:

• Boxian Wang: Department of Finance, School of Business, Yonsei University, Seoul, Janubiy Koreya
• Hyejin Park: School of Economics, Hanyang University ERICA Campus, Ansan, Janubiy Koreya
• Jiyoon Lee: Department of Finance, School of Business, Yonsei University, Seoul, Janubiy Koreya

Matn sanasi: 2026-yil 6-iyun

SSRN’ga yuklangan sana: 2026-yil 26-iyun

Sahifalar soni: 48

SSRN qayd raqami: 6888978

DOI: PDFda va mavjud rasmiy SSRN qayd ma’lumotlarida DOI aniq ko‘rsatilmagan. Shu sababli DOI taxmin qilinmagan.

Jurnal yoki konferensiya: Hakamlikdan o‘tgan jurnal yoki konferensiyada qabul qilingan nashr ma’lumoti mavjud emas.

Nashr platformasi: SSRN

Nashriyot: Hakamlikdan o‘tgan akademik nashriyot ko‘rsatilmagan. SSRN tadqiqot matni ulashilgan tadqiqot platformasidir.

Hakamlik holati: Hakamlikdan o‘tgan jurnalda qabul qilingan yoki chop etilganligi tasdiqlanmagan. Tadqiqot SSRN tadqiqot matni sifatida baholanishi kerak.

Rasmiy havola:SSRN tadqiqot qaydi

Min natdorchilik bildirilgan uchrashuvlar: 2025 Spring Conference of The Korea Academy of Business Ethics, 2025 Korea Money and Finance Association yillik yig‘ilishi, 2025 Massey Sustainable Finance Conference va 2025 Joint International Conference of The Korea Academy of Business Ethics.

Moliyalashtirish: PDFda alohida moliyalashtirish bayonoti mavjud emas.

Manfaatlar to‘qnashuvi: PDFda alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti mavjud emas.

Etika qo‘mitasi: PDFda etika qo‘mitasi yoki inson ishtirokchilari baholashi haqida bayonot mavjud emas. Tadqiqot kompaniya va bozor ma’lumotlar bazalariga asoslangan arxiv tahlilidir; biroq etika qo‘mitasi holati mualliflar tomonidan alohida ko‘rsatilmagan.

Tadqiqot turi: Panel ma’lumotlari tahlili, yarim tabiiy tajriba, farqlarning farqi va uch karra farq modellari

Asosiy ma’lumot manbalari: TS2000, FnGuide, Janubiy Koreya Moliyaviy nazorat xizmatining DART tizimi va Korea Institute of Corporate Governance and Sustainability reytinglari

Asosiy namuna: 434 KOSPI kompaniyasiga oid 1.736 kompaniya-yil kuzatuvi; 92 tajriba va 342 nazorat kompaniyasi

Asosiy metodologik cheklov: Tajriba aynan faqat bitta ayol a’zoning ta’sirini emas, balki kvota sababli butunlay erkak kengashdan ayol a’zo mavjud kengashga o‘tishni o‘lchaydi. CSR natijalari tartibli harf reytinglarini chiziqli ballarga aylantirishga asoslangan.

Manba ichidagi taqdimot muammolari: VII-jadvalning tayanch davr izohi, VIII-jadvaldagi Post o‘zgaruvchisi kodlanishi, A ilovasidagi BoardInd ta’rifi va tenglamadagi xato hadining vaqt indeksi asosiy matn bilan to‘liq mos emas.

Ilmiy o‘qish ogohlantirishi: Tadqiqot Janubiy Koreya kvotasining ekologik va ijtimoiy ko‘rsatkichlarga ta’siri uchun kuchli va ko‘p qirrali yarim eksperimental natijalarni taqdim etadi. Shunga qaramay, natijalar barcha ayol direktorlar kengashi a’zolari har qanday institutsional muhitda bir xil natija yaratadi yoki aynan faqat bitta ayol a’zo albatta yetarli degan tarzda umumlashtirilmasligi kerak.