DAOlar, ya’ni markazlashmagan avtonom tashkilotlar, blokcheyn protokollariga oid qarorlarni token egalari orqali boshqarishni maqsad qiladi. Nazariy jihatdan har bir governance token egasi protokol kelajagiga ta’sir qiladigan ovoz berishlarda qatnashishi mumkin. Ammo amalda bu jarayon ancha murakkab.

Ushbu tadqiqot Ethereum’da joylashtirilgan va faol foydalaniladigan 48 ta yirik DAOning boshqaruv tuzilmalarini o‘rganadi. Tadqiqotchilar ayniqsa uchta mexanizmga e’tibor qaratadi: saylovchini ro‘yxatdan o‘tkazish, token staking va proxy/delegatsiya orqali ovoz berish. Bu mexanizmlar bir qarashda xavfsizlikni oshirish, hujumlarning oldini olish yoki ishtirokni yengillashtirish uchun ishlab chiqilgan. Biroq maqolaga ko‘ra, ayni mexanizmlar kutilmagan tarzda ovoz berish kuchini tor doiradagi guruh qo‘lida jamlashi ham mumkin.

Masalan, ayrim DAOlarda token egalarining katta qismi ovoz berish uchun ro‘yxatdan o‘tmagan. Ba’zilarida tokenlar markazlashgan birjalarda, DEX hovuzlarida yoki lending protokollarida saqlangani sababli haqiqiy foydalanuvchilarning ovoz berish huquqi amalda ishlamaydi. Staking tizimlarida esa foydalanuvchilar iqtisodiy daromadni saqlab qolish uchun vositachi platformalarga murojaat qiladi; bu vositachilar ham katta ovoz kuchini to‘plashi mumkin. Delegatsiya esa ishtirokni oshirgan holda ovoz kuchini bir necha mashhur vakilda jamlashi mumkin.

Muammo nimada?

DAO g‘oyasining markazida quyidagi va’da turadi: protokolni boshqaruvchi qarorlar kichik boshqaruv guruhi emas, token egalarining umumiy irodasi bilan qabul qilinadi. Ammo bu va’da amalga oshishi uchun ikki shart kerak. Birinchisi, token egalari ovoz bera olishi kerak. Ikkinchisi, ovoz kuchi juda oz sonli aktorlarda to‘planmasligi kerak.

Maqola ko‘rsatgan muammo shundaki, DAOlar bu ikki maqsadni bir vaqtda amalga oshirishda qiynaladi. Xavfsizlik uchun joriy etilgan ayrim mexanizmlar ishtirokni kamaytirishi mumkin. Ishtirokni oshirish uchun joriy etilgan delegatsiya mexanizmlari esa ovoz kuchini bir nechta kuchli vakilga o‘tkazishi mumkin. Staking mexanizmlari hujumlarni qiyinlashtiradi, biroq token egalarini uzoq muddatga bloklab, ularni vositachi platformalarga yo‘naltirishi mumkin.

Shu sababli DAO boshqaruvini faqat “necha kishi token saqlaydi?” degan savol bilan o‘lchab bo‘lmaydi. Muhimroq savollar quyidagilar: Necha token haqiqatan ham ovoz berish uchun ro‘yxatdan o‘tgan? Tokenlar markazlashgan birjada yoki smart-kontrakt hamyonlarida turibdimi? Staking qilganlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovoz beradimi yoki vositachi platformalar ovoz kuchini to‘playdimi? Delegatsiya ovoz kuchini tarqatadimi yoki uni yanada markazlashtiradimi?

Usul nimani taklif qiladi?

Tadqiqot 48 DAOning governance shartnomalari va ishlab chiquvchi hujjatlarini tekshirishdan boshlanadi. Ushbu DAOlar Ethereum’da governance shartnomalariga ega, katta xazinaga ega, ommaviy, faol va yaqinda ovoz berish o‘tkazgan loyihalar orasidan tanlangan.

Tadqiqotchilar har bir DAO uchun governance contract, governance token contract, staking contract, treasury hamyonlari, vesting shartnomalari, markazlashgan birja hamyonlari, DEX hovuzlari va lending protokollari bilan bog‘liq manzillarni tahlil qiladi. Shuningdek, Snapshot kabi off-chain ovoz berish platformalaridan ovoz ma’lumotlarini yig‘adi.

Usul uchta asosiy yo‘nalishda olib boriladi:

1. Token egaligi va token turlari: DAO tokenlari kompaniya aksiyalari bilan taqqoslanadi. Authorized, issued, treasury, unvested, outstanding va floating token toifalari orqali qaysi tokenlar haqiqatan ham boshqaruv va iqtisodiy huquq berishi kerakligi muhokama qilinadi.

2. Saylovchini ro‘yxatdan o‘tkazish va staking ta’siri: Token egasi bo‘lish bilan ovoz bera olish o‘rtasidagi farq o‘rganiladi. Ayrim DAOlarda foydalanuvchi ovoz berishi uchun ro‘yxatdan o‘tishi, boshqalarida esa tokenlarini bloklashi kerak.

3. Proxy voting va delegatsiya ta’siri: Foydalanuvchilarning ovoz kuchini boshqa hamyonlarga yoki vakillarga topshirishi tahlil qilinadi. Delegatsiya ishtirokni oshiradimi va ovoz kuchini qanday jamlaydi, shular o‘rganiladi.

Formulalar nimani anglatadi?

PDFda klassik ma’nodagi matematik model yoki uzun tenglamalar to‘plami yo‘q. Tadqiqot ko‘proq empirik o‘lchov, nisbatlarni taqqoslash va boshqaruv mexanizmlarini tahlil qilishga asoslangan. Shunga qaramay, maqolaning tahliliy mantiqini tushunish uchun ayrim nisbatlarni sodda shaklda yozish mumkin.

1. Outstanding token nisbati

Bu nisbat vakolat berilgan umumiy token taklifi ichida haqiqatan ham muomalada bo‘lgan va huquqlardan foydalanishga yaroqli deb qaralishi mumkin bo‘lgan tokenlar ulushini tushunishga yordam beradi. Maqolada ko‘plab DAOlarda treasury va vesting shartnomalaridagi tokenlar hisobga olinmasa, bozor qiymati va boshqaruv kuchi hisoblari sun’iy ravishda oshib ketishi mumkinligi ta’kidlanadi.

2. Ro‘yxatdan o‘tgan ovoz tokenlari nisbati

Bu nisbat ovoz berishga yaroqli tokenlarning qanchasi haqiqatan ham boshqaruv uchun ro‘yxatdan o‘tganini ko‘rsatadi. Tadqiqotda ro‘yxatdan o‘tishni talab qiladigan DAOlarning ko‘pchiligida bu nisbat past ekani, natijada ovoz kuchi ro‘yxatdan o‘tgan oz sonli aktorlarda jamlanishi qayd etiladi.

3. Stakingdan keyingi floating token nisbati

Staking tokenlarni boshqaruv nuqtai nazaridan xavfsizroq qilishi mumkin, biroq ayni paytda erkin sotib olinib-sotiladigan tokenlar miqdorini kamaytiradi. Bu esa likvidlik va bozor narxiga kamroq sonli aktorlar ta’sir ko‘rsatishiga olib kelishi mumkin.

4. Ovoz kuchining jamlanishi

Bu nisbat eng yirik 10 ta ovoz beruvchi hamyon jami ishlatilgan ovoz kuchining qanchasini nazorat qilishini ko‘rsatadi. Maqolada DAOlarning katta qismida ovoz kuchi dastlabki 10 ta hamyonda yuqori darajada jamlangani qayd etiladi.

Grafik, jadval va sxemaning asosiy mazmuni

3-sahifadagi katta DAO jadvali: 48 DAOning authorized, issued, treasury, unvested, outstanding, registered, staking va floating token nisbatlari keltirilgan. Ushbu jadval DAO token egaligini faqat “umumiy taklif” bilan tushunib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Token chiqarilgan bo‘lishi uning albatta ovoz kuchiga ega ekanini anglatmasligi mumkin.

5-sahifadagi ro‘yxatdan o‘tgan tokenlar grafigi: Ushbu grafik outstanding tokenlarning qanchasi ovoz berish uchun ro‘yxatdan o‘tganini ko‘rsatadi. Asosiy xulosa shuki, ro‘yxatdan o‘tishni talab qiladigan ko‘plab DAOlarda ovoz berishga yaroqli tokenlarning katta qismi amalda ovoz berish mexanizmiga qo‘shilmagan.

5-sahifadagi CEX va on-chain market grafigi: Ushbu grafik outstanding tokenlarning qanchasi markazlashgan birjalarda, DEXlarda yoki lending protokollarida saqlanayotganini ko‘rsatadi. Muhim xulosa shuki: tokenlar iqtisodiy jihatdan foydalanuvchilarga tegishli ko‘rinsa ham, texnik jihatdan birja yoki smart-kontrakt hamyonida saqlansa, governance huquqi amalda muzlab qolishi mumkin.

8-sahifadagi top 10 ovoz kuchi grafigi: Ushbu tasvir ko‘plab DAOlarda ovoz kuchi eng yirik 10 ta hamyonda jamlanganini ko‘rsatadi. Delegatsiya ishtirokni oshirishi mumkin, biroq ovoz kuchini mashhur vakil manzillarida to‘plash xavfini ham tug‘diradi.

12-sahifadagi governance structure jadvali: 48 DAOning ro‘yxatdan o‘tish talabi, ro‘yxatdan o‘tish usuli va ovoz berish shakli keltirilgan. Jadval DAOlarning boshqaruv dizaynlari bir-biridan jiddiy farq qilishini va “DAO” so‘zi yagona tipdagi boshqaruv modelini anglatmasligini ko‘rsatadi.

Tajriba qanday o‘tkazilgan?

Bu tadqiqotdagi eksperimental jarayon klassik laboratoriya tajribasi emas; u smart-kontrakt, token taqsimoti va boshqaruv ma’lumotlarini tahlil qilish shaklidadir. Tadqiqotchilar avval 48 DAOni tanlaydi. Tanlashda Ethereum’da governance shartnomasi mavjudligi, katta xazina hajmiga egaligi, ommaviyligi va yaqinda faol ovoz berish o‘tkazgani kabi mezonlardan foydalaniladi.

Keyin DAOlarning shartnoma manzillari, governance token shartnomalari, staking shartnomalari, treasury va vesting hamyonlari Etherscan orqali tekshiriladi. Markazlashgan birjalarga tegishli hamyonlar, DEX hovuzlari va lending protokol manzillari alohida yig‘iladi. Ethereum archive node yordamida ma’lum blok balandligida token egaligi va shartnoma holatlari tahlil qilinadi.

Ovoz berish qismida esa off-chain boshqaruv ma’lumotlari Snapshot API orqali yig‘iladi. Shu tariqa zanjir ustidagi token egaligi bilan zanjirdan tashqaridagi ovoz berish xulqi birgalikda baholanadi.

Tadqiqotning maqsadi muayyan bir DAOni alohida ayblash emas. Asosiy maqsad DAO dizaynida qo‘llanadigan mexanizmlar tizimli ravishda ovoz kuchining markazlashuviga qanday hissa qo‘shishi mumkinligini ko‘rsatishdir.

Natijalar nimani ko‘rsatadi?

1. Token egasi bo‘lish ovoz egasi bo‘lish degani emas. Ko‘plab DAOlarda token saqlovchi hamyonlar ovoz berishi uchun qo‘shimcha ravishda ro‘yxatdan o‘tishi kerak. Bu ro‘yxatdan o‘tish mexanizmi treasury va unvested tokenlarning ovoz berishiga to‘sqinlik qilish uchun foydali bo‘lishi mumkin, biroq amalda ko‘plab qonuniy token egalarini ham governance jarayonidan tashqarida qoldirishi mumkin.

2. Ro‘yxatdan o‘tish mexanizmlari ishtirokni keskin kamaytirishi mumkin. Tadqiqotda ro‘yxatdan o‘tishni talab qiladigan 36 DAOning faqat 4 tasida outstanding supplyning yarmidan ko‘pi ovoz berish uchun ro‘yxatdan o‘tgan. O‘rtacha ro‘yxatdan o‘tgan tokenlar ulushi taxminan %21 deb qayd etiladi. Bu ovoz kuchining amalda ancha kichik guruh ichida jamlanishiga olib kelishi mumkin.

3. Markazlashgan birjalar va smart-kontraktlar governance huquqini bloklashi mumkin. Ko‘plab foydalanuvchilar tokenlarini CEXlarda, DEX hovuzlarida yoki lending protokollarida saqlaydi. Bu tokenlar iqtisodiy jihatdan foydalanuvchilarning aktividek ko‘rinsa ham, governance nuqtai nazaridan ko‘pincha faol ovoz huquqiga aylanmaydi. Agar CEX yoki smart-kontrakt hamyoni ro‘yxatdan o‘ta olmasa, uning ortidagi foydalanuvchilar ham ovoz bera olmaydi.

4. Staking hujumlarning oldini olishi mumkin, ammo vositachilarni kuchaytiradi. Token staking qisqa muddatda token sotib olib zararli proposal o‘tkazish kabi hujumlarni qiyinlashtirishi mumkin. Biroq uzoq bloklash muddatlari foydalanuvchilarni Convex, StakeDAO yoki Aura kabi vositachilarga yo‘naltirishi mumkin. Bu vositachilar foydalanuvchilar nomidan staking qilarkan, governance kuchini o‘z qo‘lida jamlashi mumkin.

5. Delegatsiya ishtirokni oshirishi bilan birga markazlashuvni ham kuchaytirishi mumkin. Delegatsiya passiv token egalariga ovoz huquqini bilimliroq vakillarga topshirish imkonini beradi. Ammo ko‘p tizimlarda foydalanuvchi barcha ovoz kuchini bitta manzilga topshirgani sababli mashhur delegatlar juda katta ovoz bloklarini shakllantirishi mumkin.

6. DAO dizayni xavfsizlik, foydalanish qulayligi va markazlashmaganlik o‘rtasida muvozanat talab qiladi. Maqolaning asosiy xulosasi shu. Har bir mexanizm bir muammoni hal qilarkan, boshqasini kuchaytirishi mumkin. Ro‘yxatdan o‘tish xavfsizlikni oshiradi, ammo ishtirokni kamaytiradi. Staking hujum xarajatini oshiradi, ammo likvidlikni pasaytiradi va vositachilarni kuchaytiradi. Delegatsiya passivlikni kamaytiradi, ammo ovoz kuchini vakillarda jamlaydi.

Bu nima uchun muhim?

DAOlar Web3 dunyosida faqat texnik protokollar emas; ular iqtisodiy va siyosiy qaror qabul qilish tizimlari hamdir. DeFi protokolini yangilash, uning xazinasidan foydalanish, yangi moliyaviy mahsulotlarni ochish yoki risk parametrlarini o‘zgartirish DAO ovoz berishlari orqali belgilanadi.

Agar ovoz kuchi bir nechta hamyonda, yirik birjada, staking vositachisida yoki mashhur delegatda jamlansa, DAOning markazlashmaganlik haqidagi da’vosi zaiflashadi. Bunday holatda foydalanuvchilar protokolni haqiqatan ham hamjamiyat boshqaradimi yoki ko‘rinmas yirik aktorlarmi, degan savolni berishi mumkin.

Maqola shuningdek DAOlar kompaniya aksiyalariga o‘xshash, biroq ulardan murakkabroq tuzilishga ega ekanini ko‘rsatadi. Kompaniyalarda treasury shares, outstanding shares va voting rights kabi farqlar huquqiy tizimda aniqroq belgilangan. DAOlarda esa barcha governance tokenlar texnik jihatdan o‘xshash ko‘ringani uchun qaysi token qaysi huquqni berishi qo‘shimcha mexanizmlar orqali belgilanishi kerak bo‘ladi.

E’tibor berish kerak bo‘lgan jihatlar

1. Tadqiqot preprintdir. Natijalarni yakuniy ekspertiza qilingan maqola darajasidagi aniqlik bilan qabul qilmaslik kerak.

2. DAO ma’lumotlari vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin. Token taqsimoti, staking nisbatlari, delegatsiya tuzilmalari va governance shartnomalari o‘zgarishi mumkin. Maqoladagi tahlil ma’lum ma’lumot yig‘ish sanalari va blok balandligi kontekstida baholanishi kerak.

3. Markazlashuv har doim yomon niyatni anglatmaydi. Ovoz kuchining jamlanishi boshqaruv xavfini tug‘dirishi mumkin, ammo bu avtomatik ravishda suiiste’mol yoki hujum borligini anglatmaydi.

4. KYC va anonimlik o‘rtasida murakkab muvozanat mavjud. Verified registration yomon niyatli aktorlarni cheklashi mumkin, biroq foydalanuvchi maxfiyligi va ishtirok qulayligini kamaytirishi mumkin.

5. CEX tokenlari murakkab mulkchilik muammosini yuzaga keltiradi. Birja hamyonidagi tokenlarning haqiqiy boshqaruv huquqi kimga tegishli: birjagami yoki uning foydalanuvchilarigami? Bu savol texnik bo‘lishi bilan birga huquqiy va iqtisodiy savoldir.

6. Staking xavfsizlikni oshirish bilan birga bozor likvidligini kamaytirishi mumkin. Uzoq muddat bloklangan tokenlar governance hujumlarini qiyinlashtirishi mumkin, biroq floating supply kamayadi va narx/likvidlik kamroq sonli aktorlarning xulqiga bog‘liq bo‘lib qolishi mumkin.

Soha: Blokcheyn boshqaruvi, DAOlar, DeFi, smart-kontraktlar, token egaligi, ovoz kuchining markazlashuvi va Web3 xavfsizligi.

Xavfli soha qaydi: Mavzu DeFi protokollari, DAO boshqaruvi va token egaligi bilan bog‘liq. Ushbu yozuv investitsiya maslahati, huquqiy maslahat yoki muayyan DAO haqida qat’iy hukm emas. Tadqiqotni texnik va boshqaruv mexanizmlarining markazlashuvga ta’sirini o‘rganuvchi akademik tahlil sifatida o‘qish kerak.

Umumiy baholash: Maqola DAOlar nazariy jihatdan markazlashmagan boshqaruvni va’da qilishini, biroq amalda ovoz kuchi ko‘pincha oz sonli hamyon, vositachi platforma yoki vakil qo‘lida jamlanishi mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqotning muhim tomoni shundaki, u faqat “ayrim DAOlar markazlashmagan emas” demaydi; buning ortidagi aniq mexanizmlarni, ya’ni saylovchini ro‘yxatdan o‘tkazish, token staking va proxy/delegatsiya tuzilmalarini tahlil qiladi.

Xulosa

Ushbu tadqiqot DAOlarning markazlashmaganlik haqidagi da’vosini yanada ehtiyotkorlik bilan baholash kerakligini ko‘rsatadi. DAO tokeni keng tarqalgan bo‘lishi mumkin, biroq ovoz berish huquqi ro‘yxatdan o‘tish tizimi, staking tuzilmasi va delegatsiya mexanizmi tufayli amalda tor bir guruh qo‘liga o‘tishi mumkin.

Maqolaning eng muhim hissasi DAO markazlashuvini faqat foydalanuvchi befarqligi yoki yirik hamyonlar bilan izohlamasligidir. Tadqiqotchilar markazlashuv aynan boshqaruv mexanizmlari dizaynidan kelib chiqishi mumkinligini ko‘rsatadi. Saylovchini ro‘yxatdan o‘tkazish, staking va delegatsiya to‘g‘ri maqsadlarda ishlab chiqilgan bo‘lsa ham, amalda ovoz kuchini jamlashi mumkin.

Verianla o‘quvchisi uchun asosiy xulosa shuki: DAO haqiqatan ham markazlashmaganmi, degan savolga javob berish uchun faqat token taqsimotiga qarash yetarli emas. Qaysi tokenlar ovoz berish uchun ro‘yxatdan o‘tgan, qaysilari staking vositachilarida, qaysilari birjalarda, qaysilari delegatlarga topshirilgan va top 10 hamyon qancha ovoz kuchini nazorat qiladi, degan savollar birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak.

Manba va usul bo‘yicha izoh

Ushbu yozuv “On the Centralization of Governance Power in Decentralized Autonomous Organizations” nomli akademik PDF asosida tayyorlangan original o‘zbekcha tahririy mazmundir. Matn so‘zma-so‘z tarjima emas; tadqiqotdagi muammo, usul, jadvallar, grafiklar, natijalar va cheklovlar soddalashtirib bayon qilingan.