DAOлор, башкача айтканда борбордон ажыратылган автономдуу уюмдар, блокчейн протоколдорунун чечимдерин токен ээлери аркылуу башкарууну максат кылат. Теория жүзүндө ар бир governance token ээси протоколдун келечегине таасир эткен добуш берүүлөргө катыша алат. Бирок практикада бул процесс кыйла татаал.

Бул изилдөө Ethereum үстүндө жайгаштырылган жана активдүү колдонулган 48 ири DAOнун башкаруу түзүмдөрүн талдайт. Изилдөөчүлөр өзгөчө үч механизмге көңүл бурушат: шайлоочуну каттоо, token staking жана proxy/делегация аркылуу добуш берүү. Бул механизмдер алгач коопсуздукту күчөтүү, чабуулдардын алдын алуу же катышууну жеңилдетүү үчүн иштелип чыккандай көрүнөт. Бирок макалага ылайык, ошол эле механизмдер күтүлбөгөн түрдө добуш берүү күчүн тар чөйрөдөгү топко топтошу мүмкүн.

Мисалы, айрым DAOлордо токен ээлеринин чоң бөлүгү добуш берүү үчүн каттоодон өткөн эмес. Кээ бирлеринде токендер борборлоштурулган биржаларда, DEX бассейндеринде же lending протоколдорунда сакталгандыктан, чыныгы колдонуучулардын добуш берүү укугу иш жүзүндө колдонулбай калат. Staking системаларында колдонуучулар экономикалык кирешени сактоо үчүн ортомчу платформаларга өтүшөт; бул ортомчулар да чоң добуш күчүн топтой алышат. Делегация болсо катышууну көбөйтүү менен бирге добуш күчүн бир нече популярдуу өкүлдө топтошу мүмкүн.

Көйгөй эмнеде?

DAO түшүнүгүнүн өзөгүндө мындай убада бар: протоколду башкарган чечимдер чакан башкаруучу топ тарабынан эмес, токен ээлеринин жалпы эрки менен кабыл алынат. Бирок бул убада ишке ашышы үчүн эки шарт керек. Биринчиден, токен ээлери добуш бере алышы керек. Экинчиден, добуш күчү өтө аз сандагы акторлордо топтолбошу керек.

Макала көрсөткөн көйгөй — DAOлор бул эки максатты бир учурда ишке ашырууда кыйналат. Коопсуздук үчүн киргизилген айрым механизмдер катышууну азайтышы мүмкүн. Катышууну көбөйтүү үчүн колдонулган делегация механизмдери болсо добуш күчүн бир нече күчтүү өкүлгө өткөрүп бериши мүмкүн. Staking механизмдери чабуулдарды татаалдаштырат, бирок токен ээлерин узак мөөнөткө кулпулап, ортомчу платформаларга түртүшү мүмкүн.

Ошондуктан DAO башкаруусун жөн гана «канча адам токен кармайт?» деген суроо менен өлчөөгө болбойт. Маанилүүрөөк суроолор: Канча токен чындап добуш берүү үчүн катталган? Токендер борборлоштурулган биржада же smart contract капчыктарында турабы? Staking кылгандар түз добуш береби же ортомчу платформалар добуш күчүн топтойбу? Делегация добуш күчүн бөлүштүрөбү же андан да борборлоштурабы?

Ыкма эмнени сунуштайт?

Изилдөө 48 DAOнун governance келишимдерин жана иштеп чыгуучулардын документтерин кароодон башталат. Бул DAOлор Ethereum үстүндө governance келишимдери бар, чоң казынага ээ, ачык, активдүү жана жакында добуш берүү өткөргөн долбоорлордун арасынан тандалган.

Изилдөөчүлөр ар бир DAO үчүн governance contract, governance token contract, staking contract, treasury капчыктары, vesting келишимдери, борборлоштурулган биржа капчыктары, DEX бассейндери жана lending протоколдору менен байланышкан даректерди талдайт. Ошондой эле Snapshot сыяктуу off-chain добуш берүү платформаларынан добуш маалыматтарын чогултат.

Ыкма үч негизги багытта жүрөт:

1. Токен ээлиги жана токен түрлөрү: DAO токендери компания акциялары менен салыштырылат. Authorized, issued, treasury, unvested, outstanding жана floating token категориялары аркылуу кайсы токендер чындап башкаруу жана экономикалык укук бериши керектиги талкууланат.

2. Шайлоочуну каттоо жана staking таасири: Токенге ээ болуу менен добуш бере алуу ортосундагы айырма каралат. Айрым DAOлордо колдонуучу добуш берүү үчүн каттоодон өтүшү керек, башкаларында болсо токендерин кулпулашы талап кылынат.

3. Proxy voting жана делегациянын таасири: Колдонуучулардын добуш күчүн башка капчыктарга же өкүлдөргө өткөрүп берүүсү талданат. Делегация катышууну көбөйтөбү жана добуш күчүн кандайча топтойт — ушул маселелер каралат.

Формулалар эмнени түшүндүрөт?

PDFде классикалык маанидеги математикалык модель же узун теңдемелер топтому жок. Изилдөө көбүнчө эмпирикалык өлчөө, катыштарды салыштыруу жана башкаруу механизмдерин талдоого негизделет. Ошентсе да макаланын аналитикалык логикасын түшүнүү үчүн айрым катыштарды жөнөкөй түрдө жазууга болот.

1. Outstanding token катышы

Бул катыш ыйгарым укук берилген жалпы токен сунушунун ичинде чындап жүгүртүүдө болгон жана укук колдонууга ылайыктуу деп эсептелиши мүмкүн болгон токендердин үлүшүн түшүнүүгө жардам берет. Макалада көптөгөн DAOлордо treasury жана vesting келишимдериндеги токендер эске алынбаса, рыноктук баа жана башкаруу күчү боюнча эсептер ашыкча көрсөтүлүшү мүмкүн экени баса белгиленет.

2. Катталган добуш токендеринин катышы

Бул катыш добуш берүүгө жарамдуу токендердин канчасы чындап башкаруу үчүн катталганын көрсөтөт. Изилдөөдө каттоону талап кылган DAOлордун көбүндө бул катыш төмөн экени жана мунун натыйжасында добуш күчү катталган аз сандагы акторлордо топтолору айтылат.

3. Stakingден кийинки floating token катышы

Staking токендерди башкаруу жагынан коопсузураак кыла алат, бирок ошол эле учурда эркин сатып алынып-сатылуучу токендердин көлөмүн азайтат. Бул ликвиддүүлүккө жана рыноктук баага азыраак акторлордун таасир этүүсүнө алып келиши мүмкүн.

4. Добуш күчүнүн топтолушу

Бул катыш эң ири 10 добуш берүүчү капчык жалпы колдонулган добуш күчүнүн канча бөлүгүн көзөмөлдөрүн көрсөтөт. Макалада DAOлордун чоң бөлүгүндө добуш күчү алдыңкы 10 капчыкта жогорку деңгээлде топтолгону белгиленет.

График, таблица жана схеманын негизги билдирүүсү

3-беттеги чоң DAO таблицасы: 48 DAOнун authorized, issued, treasury, unvested, outstanding, registered, staking жана floating token катыштары берилет. Бул таблица DAO токен ээлигин жөн гана «жалпы сунуш» менен түшүндүрүүгө болбой турганын көрсөтөт. Токен чыгарылганы анын сөзсүз добуш күчүнө ээ экенин билдирбейт.

5-беттеги катталган токендер графиги: Бул график outstanding tokenдердин канчасы добуш берүү үчүн катталганын көрсөтөт. Негизги билдирүү — каттоону талап кылган көптөгөн DAOлордо добуш берүүгө жарамдуу токендердин чоң бөлүгү иш жүзүндө добуш берүү механизмине кошулган эмес.

5-беттеги CEX жана on-chain market графиги: Бул график outstanding tokenдердин канчасы борборлоштурулган биржаларда, DEXтерде же lending протоколдорунда турганын көрсөтөт. Маанилүү ой: токендер экономикалык жактан колдонуучуларга тиешелүү көрүнгөнү менен, техникалык жактан биржа же smart contract капчыгында сакталса, governance укугу иш жүзүндө тоңуп калышы мүмкүн.

8-беттеги top 10 добуш күчү графиги: Бул сүрөт көптөгөн DAOлордо добуш күчү эң ири 10 капчыкта топтолгонун көрсөтөт. Делегация катышууну көбөйтө алат, бирок добуш күчүн популярдуу өкүлдөрдүн даректеринде топтоо коркунучун жаратат.

12-беттеги governance structure таблицасы: 48 DAOнун каттоо талабы, каттоо ыкмасы жана добуш берүү формасы көрсөтүлөт. Бул таблица DAOлордун башкаруу дизайндары бири-биринен олуттуу айырмаланарын жана «DAO» деген сөз бир эле типтеги башкаруу моделин билдирбей турганын көрсөтөт.

Эксперименттер кандай жүргүзүлгөн?

Бул изилдөөдөгү эксперименттик процесс классикалык лабораториялык эксперимент эмес; ал smart contract, токен бөлүштүрүү жана башкаруу маалыматтарын талдоо түрүндө жүргүзүлгөн. Изилдөөчүлөр алгач 48 DAOну тандашат. Тандоодо Ethereum үстүндө governance келишими болушу, чоң казынага ээ болушу, ачык болушу жана жакында активдүү добуш берүү өткөрүшү сыяктуу критерийлер колдонулат.

Андан кийин DAOлордун келишим даректери, governance token келишимдери, staking келишимдери, treasury жана vesting капчыктары Etherscan аркылуу каралат. Борборлоштурулган биржаларга тиешелүү капчыктар, DEX бассейндери жана lending протокол даректери өзүнчө чогултулат. Ethereum archive node аркылуу белгилүү бир блок бийиктигинде токен ээлиги жана келишим абалдары талданат.

Добуш берүү бөлүгүндө off-chain башкаруу маалыматтары Snapshot API аркылуу чогултулат. Ошентип, чынжырдагы токен ээлиги менен чынжырдан тышкаркы добуш берүү жүрүм-туруму бирге бааланат.

Изилдөөнүн максаты белгилүү бир DAOну өзүнчө айыптоо эмес. Негизги максат DAO дизайнында колдонулган механизмдер системалуу түрдө добуш күчүнүн борборлошуусуна кандайча салым кошо аларын көрсөтүү.

Жыйынтыктар эмнени көрсөтөт?

1. Токенге ээ болуу добушка ээ болуу дегенди билдирбейт. Көптөгөн DAOлордо токен кармаган капчыктар добуш бериши үчүн кошумча каттоодон өтүшү керек. Бул каттоо механизми treasury жана unvested tokenдердин добуш беришине тоскоол болуу үчүн пайдалуу болушу мүмкүн, бирок практикада көптөгөн мыйзамдуу токен ээлерин да governance процессинен сыртта калтырышы мүмкүн.

2. Каттоо механизмдери катышууну кескин азайтышы мүмкүн. Изилдөөдө каттоону талап кылган 36 DAOнун болгону 4үндө outstanding supplyдын жарымынан көбү добуш берүү үчүн катталган. Орточо катталган токен үлүшү болжол менен %21 деп берилет. Бул добуш күчүнүн иш жүзүндө кыйла чакан топтун ичинде топтолушуна алып келиши мүмкүн.

3. Борборлоштурулган биржалар жана smart contractтар governance укугун кулпулап коюшу мүмкүн. Көптөгөн колдонуучулар токендерин CEXтерде, DEX бассейндеринде же lending протоколдорунда сактайт. Бул токендер экономикалык жактан колдонуучулардын активи болуп көрүнгөнү менен, governance жагынан көп учурда активдүү добуш укугуна айланбайт. Эгер CEX же smart contract капчыгы каттала албаса, анын артындагы колдонуучулар да добуш бере албайт.

4. Staking чабуулдардын алдын алышы мүмкүн, бирок ортомчуларды күчөтөт. Token staking кыска убакытка токен сатып алып зыяндуу proposal өткөрүү сыяктуу чабуулдарды татаалдаштырышы мүмкүн. Бирок узак кулпу мөөнөттөрү колдонуучуларды Convex, StakeDAO же Aura сыяктуу ортомчуларга түртүшү мүмкүн. Бул ортомчулар колдонуучулардын атынан staking кылып жатып, governance күчүн өздөрүндө топтой алышат.

5. Делегация катышууну көбөйткөнү менен борборлошууну жаратышы мүмкүн. Делегация пассивдүү токен ээлерине добуш укугун көбүрөөк билимдүү өкүлдөргө өткөрүүгө мүмкүндүк берет. Бирок көпчүлүк системаларда колдонуучу бүт добуш күчүн бир дарекке өткөргөндүктөн, популярдуу делегаттар абдан чоң добуш блокторун түзүшү мүмкүн.

6. DAO дизайны коопсуздук, колдонуу ыңгайлуулугу жана борбордон ажыратуу ортосунда тең салмакты талап кылат. Макаланын негизги жыйынтыгы ушул. Ар бир механизм бир көйгөйдү чечкенде башкасын күчөтүшү мүмкүн. Каттоо коопсуздукту жогорулатат, бирок катышууну төмөндөтөт. Staking чабуулдун наркын жогорулатат, бирок ликвиддүүлүктү азайтып, ортомчуларды күчөтөт. Делегация пассивдүүлүктү азайтат, бирок добуш күчүн өкүлдөрдө топтойт.

Бул эмне үчүн маанилүү?

DAOлор Web3 дүйнөсүндө жөн гана техникалык протоколдор эмес; алар экономикалык жана саясий чечим кабыл алуу системалары да болуп саналат. DeFi протоколун жаңыртуу, анын казынасын колдонуу, жаңы финансылык өнүмдөрдү ачуу же тобокелдик параметрлерин өзгөртүү DAO добуш берүүлөрү менен чечилиши мүмкүн.

Эгер добуш күчү бир нече капчыкта, ири биржада, staking ортомчусунда же популярдуу делегатта топтолсо, DAOнун борбордон ажыратылган деген дооматы алсырайт. Мындай учурда колдонуучулар протоколду чындап эле коомчулук башкарып жатабы же көрүнбөгөн ири акторлорбу деп суроо бере алышат.

Макала ошондой эле DAOлор компания акцияларына окшош болгону менен, алардан кыйла татаал түзүмгө ээ экенин көрсөтөт. Компанияларда treasury shares, outstanding shares жана voting rights сыяктуу айырмачылыктар укуктук система аркылуу такыраак аныкталган. DAOлордо болсо бардык governance tokenдер техникалык жактан окшош көрүнгөндүктөн, кайсы токен кандай укук берери кошумча механизмдер менен аныкталууга тийиш.

Көңүл буруучу жагдайлар

1. Изилдөө preprint болуп саналат. Жыйынтыктарды толук рецензияланган макаланын акыркы аныктыгы менен кабыл алууга болбойт.

2. DAO маалыматтары убакыттын өтүшү менен өзгөрүшү мүмкүн. Токен бөлүштүрүү, staking катыштары, делегация түзүмдөрү жана governance келишимдери өзгөрүшү мүмкүн. Макаладагы талдоо белгилүү маалымат чогултуу даталары жана блок бийиктиги контекстинде бааланышы керек.

3. Борборлошуу ар дайым жаман ниетти билдирбейт. Добуш күчүнүн топтолушу башкаруу тобокелдигин жаратышы мүмкүн, бирок бул автоматтык түрдө кыянаттык же чабуул бар дегенди билдирбейт.

4. KYC менен анонимдүүлүк ортосунда татаал тең салмак бар. Verified registration жаман ниеттүү акторлорду чектей алат, бирок колдонуучунун купуялуулугун жана катышуу жеңилдигин төмөндөтүшү мүмкүн.

5. CEX токендери татаал менчик маселесин жаратат. Биржа капчыгындагы токендердин чыныгы башкаруу укугу кимге таандык: биржагабы же анын колдонуучуларынабы? Бул суроо техникалык гана эмес, укуктук жана экономикалык да маселе.

6. Staking коопсуздукту жогорулатканы менен рыноктук ликвиддүүлүктү азайтышы мүмкүн. Узак мөөнөткө кулпуланган токендер governance чабуулдарын татаалдаштырат, бирок floating supply азайып, баа/ликвиддүүлүк азыраак акторлордун жүрүм-турумуна көз каранды болуп калышы мүмкүн.

Тармак: Блокчейн башкаруусу, DAOлор, DeFi, smart contractтар, токен ээлиги, добуш күчүнүн борборлошуусу жана Web3 коопсуздугу.

Тобокелдүү тармак боюнча эскертүү: Тема DeFi протоколдору, DAO башкаруусу жана токен ээлиги менен байланыштуу. Бул текст инвестициялык кеңеш, укуктук кеңеш же белгилүү бир DAO жөнүндө акыркы өкүм эмес. Изилдөө техникалык жана башкаруу механизмдеринин борборлошууга тийгизген таасирин караган академиялык талдоо катары окулушу керек.

Жалпы баалоо: Макала DAOлор теория жүзүндө борбордон ажыратылган башкарууну убада кылганын, бирок практикада добуш күчү көп учурда аз сандагы капчыкта, ортомчу платформада же өкүлдө топтолушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Изилдөөнүн маанилүү жери — ал жөн гана «айрым DAOлор борбордон ажыратылган эмес» дебестен, анын артындагы конкреттүү механизмдерди, башкача айтканда шайлоочуну каттоо, token staking жана proxy/делегация түзүмдөрүн талдайт.

Жыйынтык

Бул изилдөө DAOлордун борбордон ажыратылгандык тууралуу дооматын этият баалоо керек экенин көрсөтөт. DAO токени кеңири тараган болушу мүмкүн, бирок добуш берүү укугу каттоо системасы, staking түзүмү жана делегация механизми аркылуу иш жүзүндө тар бир топтун колуна өтүшү мүмкүн.

Макаланын эң маанилүү салымы DAO борборлошуусун жөн гана колдонуучулардын кайдыгерлиги же ири капчыктар менен түшүндүрбөгөнүндө. Изилдөөчүлөр борборлошуу башкаруу механизмдеринин өзүнүн дизайнынан келип чыгышы мүмкүн экенин көрсөтөт. Шайлоочуну каттоо, staking жана делегация туура максатта иштелип чыкса да, практикада добуш күчүн топтошу мүмкүн.

Verianla окурманы үчүн негизги билдирүү мындай: DAO чындап борбордон ажыратылганбы деген суроого жооп берүү үчүн токен бөлүштүрүүгө гана кароо жетишсиз. Кайсы токендер добуш берүү үчүн катталган, кайсылары staking ортомчуларында, кайсылары биржаларда, кайсылары делегаттарга өткөрүлгөн жана top 10 капчык канча добуш күчүн көзөмөлдөйт деген суроолор чогуу талданышы керек.

Булак жана ыкма жөнүндө эскертүү

Бул текст “On the Centralization of Governance Power in Decentralized Autonomous Organizations” аттуу академиялык PDFге негизделип даярдалган түп нуска кыргызча редакциялык мазмун. Текст сөзмө-сөз котормо эмес; изилдөөдөгү көйгөй, ыкма, таблицалар, графиктер, жыйынтыктар жана чектөөлөр жөнөкөйлөтүлүп баяндалган.