Kəskin bucaq bağlanması krizi, göz daxilii mayesının xariciarı akmasını sağlayan ön kamera bucağının kapanmasıyla birlikte göz daxilii təzyiqinın hızla yüksəldiği bir göz təcili vəziyyətidir. İncelenen xəstələrda yüksek göz daxilii təzyiqi, göz ağrısı və görmə bozukluğu bulunmuş; sığ ön kamera, qapalı bucaq və periferik irisin öne düzgün bombeleşmesi biomikroskopiya, qonioskopiya və ultrasəs biomikroskopiyasıyle düzgünlanmıştır.

Juan Zheng və həmkarları, COVID-19 enfeksiyonunun bu klinik tabloya eşlik ettiği xəstələrda gözün ön kamerasındaki aköz hümörün protein tərkibinin dəyişip dəyişmediğini araştırmıştır. Tədqiqatya Ocak–Ekim 2023 arasında Liaocheng People’s Hospital’a başvuran 16 xəstə alınmıştır. Sekiz xəstəda kəskin bucaq bağlanması krizi və eyni vaxtda COVID-19 enfeksiyonu, diğer sekiz xəstəda ise COVID-19 olmaksızın kəskin bucaq bağlanması krizi mövcuddur.

Her xəstədan təxminən 100 µL aköz hümör alınmış və nümunəler –80 °C’de saklanmıştır. Proteinler tripsinle peptitlere parçalandıktan sonra tədqiqatda 4D-DIA olaraq adlandırılan məlumatdən asılı olmayan əldəetmə kütlə spektrometriyasıyle incələnmişdir. Proteinlerin işlevleri GO, KEGG, Reactome və WikiPathways məlumat tabanlarıyla; proteinler arasındakı ilişkilər ise STRING protein-protein etkiləşim ağıyla dəyərlendirilmiştir.

Araşdırmacılar aköz hümörde toplam 4.588 protein tanımlamıştır. Ana nəticə bölməünde COVID-19–AACC grubunda 82 proteinin arttığı, 121 proteinin azaldığı və 3.743 proteinin diferansiyel olaraq dəyişmediği bildirilmişdir. Özellikle interferonla stimullaşdırılan beş protein, COVID-19–AACC grubunda birlikte artmıştır:

Protein etkiləşim ağı bu beş proteinin birbirine bağlı bir antiviral modül oluşturduğunu göstermiştir. Araşdırmacıların önerdiği sıra; interferon sinyalinin STAT1 aracılığıyla gen ifadesine aktarılması, MX1 və IFIT1/IFIT3 ilə antiviral etkinin yürütülmesi və ISG15 aracılığıyla proteinlerin translyasiyadan sonrakı düzenlenmesidir.

Yolak təhlillerinde RIG-I benzeri reseptör sinyali, alfa/beta interferon cavabı, interferonla stimullaşdırılan genlerin antiviral meqanizmaları, ISG15 sistemi, ribosom və protein sentezisi, RNA işlənməsi, enerji metabolizmsı, oksidativ stress, DNA təmiri, nekroptoz, aktin hüceyrə skeleti, fagositoz və damar sinyalleri öne çıkmıştır.

Tədqiqatın tapıntıları, COVID-19 enfeksiyonu bulunan kəskin bucaq bağlanması xəstələrının göz daxilii mayesında belirgin bir interferon və antiviral protein izi bulunduğunu göstərir. Bununla belə tədqiqat COVID-19’un kəskin bucaq bağlanmasını birbaşa oluşturduğunu, söz konusu proteinlerin xəstəlığın səbəbi olduğunu və ya bu proteinleri hədəfleyen müalicəlerin etkili və etimadli olduğunu sübut etmir.

Nümunəlem yalnız 16 xəstədan oluşmakta, müstəqil düzgünlama təcrübəi bulunmamakta və statistik raporlamada önemli tutarsızlıklar yer alır. Bu səbəbdən nəticələr klinik uygulamaya hazır biomarkerlərden çok, daha büyük və çok merkezli araşdırmalarda sınanması gereken moleküler adaylar olaraq qiymətləndirilməlidir.

Kəskin bucaq bağlanması krizi nədir?

Gözün ön kamerasında müddətkli üretilən aköz hümörün dövranı və xariciarı akışı, göz daxilii təzyiqinın düzenlenmesinde əsas rol oynar. İris ilə kornea arasındakı ön kamera bucağı kapanırsa mayenın xaricia akışı ciddi bdaxiliimde engellenebilir. Bunun nəticəsində göz daxilii təzyiqi kısa müddətde yüksəlebilir.

Tədqiqatya alınan bütün xəstələrda akut dövrde yüksek göz daxilii təzyiqi, göz ağrısı və görmə azalması mövcuddur. Klinik dəyərlendirmede sığ ön kamera, bucaq bağlanması və periferik irisin öne düzgün bombeleşmesi aşkar edilmişdir. Pasiyentların tıbbi öykülerinde ayrıca baş ağrısı, ürəkbulanma, qusma, müvəqqəti bulanık görmə və işıqların ətrafında halqa görmə kimi yakınmaların bulunup bulunmadığı kaydedilmiştir.

Bu tədqiqat kəskin bucaq bağlanmasının genel səbəblərini belirleyen epidemiyolojik bir araşdırma deyil. Bütün iştirakçılar zaten kəskin bucaq bağlanması krizi gecirmektedir. Araştırılan fərq, COVID-19 enfeksiyonunun eşlik ettiği və etmediği AACC xəstələrının aköz hümör protein profilleri arasındadır.

Araşdırma neden COVID-19’a odaklanıyor?

Məqalə, pandemi dövrinde kəskin bucaq bağlanması işlarının kümelenmesine və SARS-CoV-2 enfeksiyonundan kısa müddət sonra ortaya çıqan qələviı klinik müşahidəlere diqqət çekmektedir. Təklif edilən olası izahlar arasında sistemik iltihab, otonom sinir sistemi dəyişiklikleri, endokrin və yuxu bozuklukları, dərman kullanımındaki dəyişimler, damar yanıtları və göz daxilii mayesının xaricia akım strukturlarındaki iltihabi dəyişiklikler mövcuddur.

Araşdırmacılar, SARS-CoV-2 ilə əlaqəli immun cavabnın anatomik açıdan zaten risk taşıyan bir gözde aköz hümör xaricia akımının etimadlik sərhədını azaltabiləceğini öne sürmektedir. Ancaq bu düşüncə tədqiqatın başlanğıc hipotezisidir; araşdırmanın özsi göz açısının COVID-19 səbəbiyle kapandığını birbaşa göstərmir.

Literatürdeki boşluk

COVID-19 proteomik tədqiqatlarında qan plazması, periferik qan mononükleer hüceyrəleri və fərqlı hüceyrə popülasyonlarında kompleman, pıhtılaşma, sitokinler və interferon yolakları incələnmişdir. Buna qarşılık COVID-19 enfeksiyonunun kəskin bucaq bağlanması sırasında gözün ön kamerasındaki protein ortamını nasıl etkilədiğine ilişkin sistematik məlumatnin məhdud olduğu belirtilmektedir.

Araşdırmanın əsas sualları şunlardır:

• COVID-19 enfeksiyonu bulunan AACC xəstələrının aköz hümöründe fərqlı bir protein imzası var mıdır?
• İnterferonla stimullaşdırılan proteinler birlikte artmakta mıdır?
• STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 və IFIT3 işlevsel olaraq bağlı bir düzenleyici eksen oluşturmakta mıdır?
• Protein dəyişimleri antiviral yanıtın ötesinde metabolizm, protein sentezisi, hüceyrə ölümü, hüceyrə skeleti və damar işlevleriyle əlaqəli midir?
• Bu proteinler gələcəkdə biomarker və ya müalicə araşdırmalarına aday ola bilər mi?

Pasiyent grupları

Tədqiqat tek merkezde, Ocak 2023 ilə Ekim 2023 arasında yürütülmüştür. Kəskin bucaq bağlanması səbəbiyle göz daxilii təzyiqinı azaltmak məqsədilə ön kamera parasentezisi yapılması gereken və ya əməliyyat sırasında maye boşaltılması gereken xəstələr dəyərlendirilmiştir.

Ana metin, iki grup arasında başlanğıc demografisi və klinik özellikler qayğıından əhəmiyyətli fərq olmadığını, bütün müqayisəlar üçün P>0,05 elde edildiğini bildirir. Bununla belə Cədvəl 1’de dəyişkenlere ait ayrı P dəyərleri və ya istifadə olunan testler gösterilmemiştir. Sekizer şəxslik gruplarda “əhəmiyyətli fərq yokluğu”, grupların qəti olaraq eşdəyər olduğunu qanıtlamaz; düşük statistik güc səbəbiyle gerçek fərqlılıklar saptanamamış ola bilər.

COVID-19 durumu nasıl kaydedildi?

Araşdırma ekibi nükleik turşu və ya antigen testi nəticələrını, enfeksiyon tarixini, klinik belirtiləri və uygulanan müalicəleri kaydettiğini bildirmektedir. COVID-19–AACC grubunda yorgunluk, düşük dereceli ateş və üst solunum yolu belirtiləri bulunduğu qeyd edilmişdir.

Buna qarşılık her xəstənın test metodi, enfeksiyonla göz krizinin başlangıcı arasındakı müddət, COVID-19 zorakılıqi, aşı durumu, viral varyant, antiviral və ya kortikosteroid müalicəsi və sistemik iltihab səviyyəsi nəticə tablolarında məlumatlmemiştir. Bu dəyişkenler göz daxilii protein profilini etkiləyebiləcek potansiyel karıştırıcılardır.

Standartlaştırılmış göz muayeneleri

İştirakçılara qarşılaştırılabilir kabul edilən müraciət sonrası zaman aralığında kapsamlı göz muayeneleri tətbiq edilmişdir:

• Her iki gözde rebound tonometreyle göz daxilii təzyiqi ölçməü,
• Akut etkilənen gözde basınç düşürücü müalicəden əvvəl başlanğıc basıncının kaydedilmesi,
• Kornea, ön kamera, iris və lens üçün yarık lamba biomikroskopiyasi,
• Optik disk və makula üçün fundus muayenesi,
• Goldmann tipi lensle qonioskopiya,
• Aksiyel uzunluk ölçməü,
• Humphrey avtomatik perimetresiyle görmə alanı testi,
• Açı, periferik iris, siliar cisim və lens konumunu incelemek üçün ultrasəs biomikroskopiyası.

Muayenelerin uzman göz hekimlerince yapıldığı və məlumatlerin iki uzman tarafından müstəqil olaraq kontrol edildiği qeyd edilmişdir. Ancaq dəyərlendiricilərin COVID-19 grubuna qarşı körlenip körlenmediği izah edilməmişdir.

Aköz hümör nümunəleri nasıl alındı?

Nümunəler əməliyyatev təsərrüfatı koşullarında, ön kamera parasentezisi sırasında alınmıştır. Enfeksiyonu önlemek məqsədilə əməliyyattan əvvəl levofloksasin damla tətbiq edilmiş; əməliyyat günü göz yüzeyi hazırlanmış və oksibuprokain hidroklorür ilə topikal anestezisi aparılmışdır.

Tək bir təcrübəimli cerrah, mikroskop altında 1 mL’lik insülin enjektörünü şeffaf korneal limbus bölgesinden ön kameraya ilərletmiştir. İris, lens və kornea endoteline dokunulmamasına diqqət edilərek təxminən 100 µL aköz hümör düşük negatif basınçla çekilmiştir. Nümunəler steril mikrosantrifüj tüpüne aktarılmıştır.

Numuneler əvvəl buz üzərinde tutulmuş, ardından proteomik incelemeye qədər –80 °C’de saklanmıştır. Görünür qan bulaşı və ya bulanıklık bulunan nümunəlerin xaricilanacağı qeyd edilmişdir. Nümunə alımından sonra klinik gereksinime görə trabekülektomiya və ya fakoemulsifikasiya kimi əməliyyatlere devam edilmiştir.

Proteomik təhlil nasıl yürütüldü?

Dondurulmuş aköz hümör nümunəleri buz üzərinde çözülmüş, partikülleri ayırmak üçün santrifüj edilmiş və üst maye alınmıştır. Toplam protein girdisini nümunəler arasında eşitlemek məqsədilə protein konsentrasiyauna görə yükleme normalizasyonu aparılmışdır.

Proteinler denatüre edilmiş, disülfit bağları indirgenmiş və serbest sülfhidril grupları alkilleştirilmiştir. Ardından tripsinle enzimatik parçalama tətbiq edilmiş; oluşan peptitler katı faz ekstraksiyonuyla temizlenip liyofilize edilmiştir.

Peptitler yüksək performanslı maye xromatoqrafiyası-kütlə spektrometriyası sistemine məlumatlmiş və məlumatdən asılı olmayan əldəetmə modunda təhlil edilmiştir. Kalite kontrol nümunəleri cihaz qərarlılığını izlemek məqsədilə tədqiqat boyunca istifadə edilmişdir.

Ham məlumatlerde pik çıkarımı, iyon eşleştirme, peptit tanımlama və protein kəmiyyətendirmesi gerçekleştirilmiştir. Peptit və protein səviyyəsinde səhv kəşf dərəcəsinın yüzde 1’in altında tutulduğu qeyd edilmişdir:

\[ \mathrm{FDR}_{peptit} < 0{,}01 \]

\[ \mathrm{FDR}_{protein} < 0{,}01 \]

Verilər loqarifmik dönüşüm, əskik dəyər tamamlama və normalizasyondan gecirilmiştir. Buna qarşılık cihaz modeli, iyon hareketliliği parametreleri, xromatoqrafiya kolonu, gradyan, kütle aralıkları, DIA pencereleri, çarpışma enerjiləri, tripsin/protein nisbətı, istifadə olunan proqram təminatı, sürüm, insan proteom məlumat tabanı, əskik dəyər tamamlama metodi və normalizasyon algoritması PDF’de məlumatlmemiştir.

Bu əskiklikler metodin başka bir laboratuvarda eyni bdaxiliimde tekrarlanmasını çətinləşdirir. Ayrıca özet və baş örtüyü altında “4D-DIA” ifadesi kullanılmasına rağmen dört ölçülu təhlilin hangi cihaz və iyon hareketliliği yaklaşımıyla gerçekleştirildiği ayrıntılandırılmamıştır.

Diferansiyel protein eşiği

Nəticə bölməünde diferansiyel proteinler üçün fold-change dəyərinin 1,5’in üzərinde və iki kuyruklu Student t-testinde P dəyərinin 0,05’in altında olması gerektiği yazılmıştır:

\[ FC > 1{,}5 \]

\[ p < 0{,}05 \]

Fold-change genel olaraq iki grubun ortalama protein bolluklarının nisbətını ifade eder:

\[ FC = \frac{\text{COVID-19–AACC grubundaki ortalama protein bolluğu}}{\text{AACC kontrol grubundaki ortalama protein bolluğu}} \]

Bu denklem, tablolardaki nisbətı izahk məqsədilə eklenmiştir; PDF’de açıq bir matematiksel denklem olaraq məlumatlmemiştir. Cədvəllarda müqayisə “AH:AHC” olaraq gösterilmiş, lakin AH və AHC kısaltmaları metod bölməünde açıqça tanımlanmamıştır. Mətn və çekirdek protein grafikleri AH grubunun COVID-19–AACC yönünü temsil ettiğini düşündürmektedir.

Metod bölməünde ayrıca çoklu test düzeltmesinden sonra q<0,05 kullanılacağı qeyd edilmişdir. Buna baxmayaraq nəticələrda ham P dəyərinden söz edilmekte və tablolarda P sütunu gösterilmektedir. P dəyərlerinin düzeltilmiş dəyərler olup olmadığı izah edilməmişdir.

Binlerce testte çoklu müqayisə neden önemlidir?

Binlerce protein eyni anda qarşılaştırıldığında, gruplar arasında gerçek fərq bulunmasa bilə tesadüfen küçük P dəyərleri elde ediləbilir. Bu səbəbdən səhv kəşf dərəcəsi və ya benzeri çoklu müqayisə düzeltmeleri proteomik araşdırmalarda kritik önemdedir.

Tədqiqat çoklu test düzeltmesi yaptığını qeyd etməklə yanaşı nəticə tablolarındaki sınıflandırmalar bu kuralla açıq bdaxiliimde örtüşmemektedir. Məsələn artmış proteinler tablosunda DPYSL4 üçün P=0,08298, LCP1 üçün P=0,10490 və CRMP1 üçün P=0,13038 məlumatlmiştir. Benzer bdaxiliimde azalmış proteinler tablosunda da P>0,05 olan çok sayıda satır mövcuddur.

Buna qarşılık “statistik olaraq əhəmiyyətli olmayan” Ek Cədvəl S1’de PPP1R12A üçün FC=0,557942 və P=0,049883 kimi dəyərler yer alır. Bu səbəbdən yalnız tablo baş örtüyülarına dayanarak hangi proteinlerin düzeltilmiş statistik əhəmiyyətlilık taşıdığı qəti bdaxiliimde müəyyən edilə bilmir.

Kalite kontrol nəticələrı

Şəkil 1’in üst bölməünde her nümunə üçün belirlenen peptit və protein saiları gösterilmektedir. Nümunə başına peptit saiları təxminən 29.909 ilə 54.325; protein saiları təxminən 3.265 ilə 4.405 arasında dəyişmektedir.

Aynı şəkilde:

• Toplam 4.588 protein tanımlandığı,
• 4.342 proteinin nümunəlerin en az yüzde 25’inde,
• 3.946 proteinin nümunəlerin en az yüzde 50’sinde,
• 2.450 proteinin bütün nümunəlerde ölçüldüğü gösterilmektedir.

Alt bölməde normalleştirilmiş proteinler üçün varyasyon əmsalsının kümülatif dağılımı və kutu grafikleri mövcuddur. İki grubun varyasyon dağılımları tamamen eyni deyil. Mətn genel olaraq cihaz qərarlılığının və tekrarlanabilirliğin kifayətli olduğu sonucuna ulaşmaktadır.

Ana metinde toplam iyon kromatogramlarının örtüştüğü, pik şəkillerinin iyi olduğu, retansiyon zamanı kaymasının məhdud kaldığı və PCA’da kalite kontrol nümunəlerinin kümelendiği belirtilmektedir. Ancaq PDF’de bu iddialara qarşılık gelen TIC və ya PCA görselleri sunulmamıştır.

Kaç protein dəyişmişti?

Nəticə bölməüne görə 4.588 tanımlanmış proteinin:

• 82’si COVID-19–AACC grubunda artmış,
• 121’i azalmış,
• 3.743’ü əhəmiyyətli fərqlılık göstermemiştir.

Bu üç sayı toplam 3.946’dır. Şəkil 1’de de 3.946 proteinin nümunəlerin en az yüzde 50’sinde ölçüldüğü gösterilmektedir. Bu eşitlik, diferansiyel təhlilin yalnız bu 3.946 protein üzərinde yapılmış olabiləceğini düşündürmektedir. Kalan 642 proteinin əskik ölçmə nisbətı səbəbiyle xaricilandığı varsailabilir; lakin metin bu təhlil evrenini açıq bdaxiliimde tanımlamamıştır.

Şəkil 2’deki volqan grafiğinde yatay eksen \( \log_2(AH/AHC) \), dikey eksen ise \(-\log_{10}(P)\) olaraq məlumatlmiştir:

\[ \log_2(FC) > 0 \Rightarrow \text{COVID-19 yönünde daha yüksek protein bolluğu} \]

\[ \log_2(FC) < 0 \Rightarrow \text{kontrol yönünde daha yüksek protein bolluğu} \]

Grafikte ISG15, MX1 və IFIT1 pozitif yönde etiketlenen proteinler arasındadır. Bununla belə tədqiqatın tartımma bölməünde toplam diferansiyel protein sayısı 203 yerine 132 olaraq məlumatlmiştir. Bu sayı fərqı izah edilməmişdir.

En büyük dəyişimler yalnız beş çekirdek proteinle məhdud değildi

STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 və IFIT3 biyolojik birliktelikleri və protein etkiləşim ağındaki əlaqəları səbəbiyle tədqiqatın mərkəzine alınmıştır. Ancaq tabloda en yüksek fold-change dəyərlerinin tümü bu eksene ait deyil.

Örneğin CRYAA üçün təxminən 139,5; APOBEC3A üçün 7,30; TPST1 üçün 4,37; LCN1 və SNCB üçün təxminən 4,35 fold-change bildirilmişdir. Bu proteinlerin qələviıları ana tartımmada ayrıntılı bdaxiliimde ele alınmamıştır. STRING ağında “hub protein” seçiminin hangi mərkəzilik ölçütü, eşik və ya puanla yapıldığı da açıqlanmadığından beş çekirdek proteinin seçiminin kəmiyyət ağ dayanağı tam olaraq yenidən oluşturulamamaktadır.

STAT1: Sinyali gen ifadesine taşıyan merkez

STAT1, tip I, II və III interferonların yanı sıra fərqlı sitokinlerden gelen sinyalleri hüceyrə çekirdeğindeki gen ifadesi programlarına aktaran JAK–STAT yolunun mərkəzi transkripsiyon faktorlerinden biridir.

Tədqiqatda STAT1 üçün təxminən 1,75 kat artım bildirilmişdir. Araşdırmacılar bu artımı, göz daxilii ortamda interferon cavabının gen səviyyəsindeki programının etkinleştiğine ilişkin bir işaret olaraq şərh edir.

STAT1’in yüksəlmesi təkbaşına kəskin bucaq bağlanmasına neden olduğunu göstermez. Protein bolluğu, işlevsel aktivasyonla eyni deyil; fosforilləşmə, çekirdeğe geciş və hədəf gen bağlanması kimi meqanizmalar birbaşa ölçülmemiştir.

ISG15: Antiviral savunma ilə iltihab arasındakı düzenleyici

ISG15, ubikuitine benzeyen və hədəf proteinlere kovalent olaraq bağlanabilən bir proteindir. ISGylasyon adı məlumatlen bu əməliyyat proteinlerin qərarlılığını, hüceyrə üçündeki konumunu və işlevini dəyiştirebilir.

Tədqiqatda ISG15 təxminən 3,25 kat artmıştır. Yazarlar, ISG15’in STAT1, MX1 və IFIT proteinleri kimi antiviral komponentleri düzenleyerek yanıtın gücünü və müddətsini etkiləyebiləceğini bildirir.

ISG15’in eyni zamanda hüceyrə xariciına salgılanabilən və immun cavabnı dəyiştirebilən bir molekül olması, koruyucu antiviral etkinin aşırı iltihabla birlikte bulunabiləceği ikili bir role işaret etmektedir. Tədqiqat bu iki etkinin hangisinin baskın olduğunu birbaşa sınamamıştır.

MX1: Viral çoğalmaya qarşı efektör

MX1, interferonla stimullaşdırılan büyük bir GTPazdır. Məqaləde viral nükleokapsid hareketini, çoğalma kompleksi oluşumunu və ya hüceyrə daxilii membran dinamiklerini təhrif edirak RNA virüslerinin çoğalmasını sərhədlandırabildiği anlatılmaktadır.

COVID-19–AACC grubunda MX1 üçün təxminən 2,60 kat artım bildirilmişdir. Bu artım göz daxilii ortamda antiviral efektör yanıtın güclendiğini düşündürmektedir. Ancaq aköz hümörde SARS-CoV-2 RNA’sı və ya canlı virüs araştırılmadığı üçün MX1 artımı göz üçünde aktif viral çoxalmanın qanıtı deyil.

IFIT1 və IFIT3: Viral RNA’nın okunmasını engelleyen ortaklık

IFIT1, belirli kap strukturlarından yoksun viral RNA moleküllerine bağlanarak bunların protein sentezisinde kullanılmasını engelleyebilir. Tədqiqatda IFIT1 təxminən 3,35 kat artmıştır.

IFIT3 ise IFIT ailəsinde iskele və sinyal güclendirici rol üstlenmektedir. IFIT1 ilə kompleks oluşturabilir və RIG-I/MDA5–TBK1–IRF3 kimi nükleik turşu algılama yollarıyla əlaqə kurabilir. IFIT3 üçün təxminən 1,88 kat artım bildirilmişdir.

Bu iki proteinin birlikte artması, yazarlar tarafından yalnız interferon sinyalinin başlaması değil, antiviral translyasiya baskısının da güclenmesi olaraq yorumlanmıştır.

Təklif edilən antiviral eksen

Tədqiqatın önerdiği bioloji axın şu bdaxiliimde xülasə edilə bilər:

\[ \text{Viral nükleik asit algısı} \rightarrow \text{interferon üretimi} \rightarrow \text{JAK–STAT/STAT1 etkinliği} \rightarrow \text{ISG genlerinin artışı} \]

\[ \text{STAT1} \rightarrow \text{MX1 ve IFIT1/IFIT3 ile antiviral efektör yanıt} \]

\[ \text{ISG15} \rightarrow \text{ISGylasyon ve protein işlevlerinin translasyon sonrası düzenlenmesi} \]

Bu gösterimler, tədqiqatın meqanistik anlatımını izahk məqsədilə hazırlanmıştır. Araşdırmada bu olayların zaman sırası, hüceyrə üçündeki yönü və ya nedensel bağı təcrübəsel olaraq izlenmemiştir.

Protein etkiləşim ağı ne gösteriyor?

Şəkil 3F’de STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 və IFIT3’ün STRING məlumat tabanındaki əlaqəları gösterilmektedir. Ağda beş proteinin tamamı yoğun bdaxiliimde birbirine bağlanmıştır. Fərqlı renklerdeki çizgilər STRING’in təcrübəsel məlumat, məlumat tabanı kaydı, metin mədənciliği, birlikte ifade və benzeri fərqlı ilişki mənbəlarını temsil etmektedir.

Bu ağ xəstələrın aköz hümöründe proteinlerin fiziksel olaraq birbirine bağlandığını birbaşa qanıtlamaz. STRING, daha əvvəlki biyolojik biliklerden türetilən olası işlevsel ilişkiləri göstərir. Araşdırmadaki orijinal tapıntı, söz konusu proteinlerin eyni xəstə grubunda artmasıdır; ağ ise bu artımların bilinen biyolojik ilişkilərle uyumunu göstərir.

GO təhlili: Proteinler nerede və hangi işlevlerde yoğunlaşıyor?

Şəkil 4A’da Gene Ontology zenginleştirmesi üç bölməde sunulmuştur.

Hücresel komponentler

Fərqlılaşan proteinler özellikle şu yapılarda yoğunlaşmıştır:

• Sitozol,
• Hücre xariciı veziküller və ekzosomlar,
• Ribonükleoprotein kompleksleri,
• Ribozomlar və ribosomal alt birimler,
• Hücre-substrat əlaqəları və fokal adezyonlar.

Yazarlar sitozolik və ribosomal proteinlerin aköz hümörde bulunmasını siliar cisim, trabekulyar şəbəkə, iris və ya kornea endoteli kimi yapılarda hüceyrəvi stres, gec apoptoz ya da nekrozla əlaqəli protein sızıntısının olası işareti olaraq şərh edir. Bu hüceyrəvi mənbəlar təcrübəsel olaraq təsdiqlənməmişdir.

Moleküler işlevler

Protein bağlanması, organik və heterosiklik biləşik bağlanması, nükleik turşu bağlanması, RNA və mRNA bağlanması ilə ribosomun struktur komponentleri öne çıkmıştır.

Biyolojik müddətçler

Organik azotlu biləşik biyosentezisi, hüceyrəvi amid və peptit metabolizmsı, çeşitli katabolik müddətçler, ribonükleoprotein kompleks oluşumu və proteinlerin membranlara yönlendirilmesi zenginleşmiştir.

KEGG təhlili: Enerji, protein sentezisi və hüceyrə ölümü

Şəkil 4B’de en belirgin zenginleşmelerden biri ribosom yolundadır. Bunun yanında şu yollar görülmektedir:

• Glikoliz və glukoneogenez,
• Fruktoz və mannoz metabolizmsı,
• Pentoz fosfat yolu,
• Oksidatif fosforilləşmə,
• B6 vitamini metabolizmsı,
• O-gliqan biyosentezisi,
• RNA yıkımı və ribosom biyogenezi,
• Baz eksizyon onarımı,
• Nekroptoz,
• Aktin hüceyrə skeletinin düzenlenmesi,
• Antijen əməliyyate və sunumu.

Bu desen, araşdırmacılar tarafından yüksek göz daxilii təzyiqi, olası iskemi-hipoksi, oksidativ stress və viral/sistemik iltihab qarşısında artan ATP və NADPH ihtiyacının olası yansıması olaraq yorumlanmaktadır.

KEGG’nin “İnsan Pasiyentlıkları” bölməünde COVID-19 xariciında influenza, HIV, hepatit C, Epstein–Barr virüsü, Salmonella, nörodejeneratif xəstəlıklar, Parkinson xəstəlığı, amyotrofik lateral skleroz və pankreas xərçəngi kimi baş örtüyülar da görülmektedir. Bu zenginleşmeler xəstələrda bu xəstəlıkların bulunduğunu göstermez. Aynı proteinlerin fərqlı xəstəlıklarda istifadə olunan ortak iltihab, stres, mitokondri və hüceyrə ölümü ağlarında yer aldığını göstərir.

Reactome təhlili: Translasyon aygıtının yenidən düzenlenmesi

Şəkil 4C’de protein sentezisinin hemen her aşaması öne çıkmaktadır:

• Ökaryotik translyasiya başlangıcı,
• Kap bağımlı translyasiya başlangıcı,
• 40S və 60S ribosomal alt birim müddətçleri,
• Peptit zənciri uzaması,
• Translasyon sonlandırması,
• Viral mRNA translyasiyau,
• rRNA işlənməsi və dəyiştirilmesi,
• mRNA kəsiklip birleştirilmesi,
• Anlamsız mutasyon aracılı mRNA yıkımı.

İnterferon alfa/beta sinyali, ISG15 antiviral meqanizması, interferonla stimullaşdırılan genlerin antiviral etkinliği, interlökin-12 və interlökin-21 sinyalleri de zenginleşmiştir.

Fagositoz, RHO və RAC GTPazları, aktin dinamikleri, akson yönlendirme, DNA təmiri, telomer qayğıı, SUMOylasyon və VEGF/VEGFR2 sinyali de öne çıqan diğer müddətçlerdir.

WikiPathways təhlili

Şəkil 4D’de en yüksek zenginleşme sitoplazmik ribosomal proteinlerde görülmektedir. Ayrıca şu baş örtüyülar yer alır:

• Translasyon faktorleri,
• mRNA işlənməsi,
• SARS-CoV-2 nsp1 proteininin konak translyasiya başlangıcını engellemesi,
• Akut viral miyokardit və tüberküloz immun cavabyla ortak modüller,
• Baz eksizyon onarımı,
• Sfingolipit yıkımı,
• NAD+ metabolizmsı,
• Cori döngüsü,
• EGF/EGFR və MAPK/ERK sinyali.

Yazarlar ribosom və translyasiya faktorlerindeki zenginleşmeyi, hüceyrəlerin SARS-CoV-2’nin konak protein sentezisini baskılayıcı etkisine və akut basınç stresine qarşı protein sentezisi və onarım qabiliyyətini artırma çabasıyla ilişkiləndirmektedir. Başka bir olasılık, hasarlı hüceyrəlerden ribosomal komponentlerin aköz hümöre sızmasıdır. Araşdırma bu iki izahyı birbirinden ayırmamaktadır.

Eksozomlar və hüceyrədənkənar veziküllər

GO təhlilinde hüceyrə xariciı vezikül və eksozom terimlerinin zenginleşmesi, iltihabi aracılar, pıhtılaşma və ya fibrozla əlaqəli moleküller və hüceyrə xariciı matriks düzenleyicilərinin veziküller aracılığıyla taşınabiləceği düşüncəsini gündeme getirmiştir.

Yazarlar bunun trabekulyar şəbəkə işlev bozukluğunu, aköz hümör xaricia akım direncini və iltihabi ortamı güclendirebiləceğini irəli sürür. Ancaq tədqiqatda veziküller ayrı olaraq izole edilmemiş və ya hüceyrə mənbəları belirlenmemiştir.

Aktin hüceyrə skeleti və trabekulyar şəbəkə

Aktin hüceyrə skeleti, RHO/RAC GTPazları, hüceyrə-substrat əlaqəları və fokal adezyonlarla əlaqəli zenginleşmeler; hüceyrə şekli, adezyon və membran proteinlerinin dağılımında dəyişiklik olabiləceğini düşündürmektedir.

Araşdırmacılar bu dəyişimlerin trabekulyar şəbəkə hüceyrəlerinin yapısını və maye xaricia akım direncini etkiləyebiləceğini öne sürmektedir. Bununla belə trabekulyar şəbəkə dokusu birbaşa incelenmemiş, hüceyrə meqaniği və ya maye akımı təcrübəsel olaraq ölçülmemiştir.

Oksidatif stres və DNA təmiri

Pentoz fosfat yolu, oksidativ fosforilləşmə, NAD+ metabolizmsı, qələvi eksizyon onarımı və hüceyrəvi stres yolaklarının birlikte görülmesi; yüksek göz daxilii təzyiqi, iskemi-reperfüzyon və sistemik iltihab altında oksidativ hasar oluşabiləceği formasında yorumlanmıştır.

Ancaq araşdırmada reaktif oksigen türleri, DNA hasarı, mitokondri işlevi və ya antioksidan qabiliyyət birbaşa ölçülmemiştir. Yolak zenginleşmesi, bu müddətçlere ilişkin hipotezis üretir; müddətcin gerçekleştiğini təkbaşına qanıtlamaz.

Antiviral yanıt koruyucu mu, zararlı mı?

STAT1–ISG15–MX1–IFIT1/3 ekseninin ilk işlevi viral çoxalmayı sərhədlandırmaktır. Bu səbəbdən proteinlerin artımı konak savunmasının etkinleşmesini gösterebilir.

Bununla belə uzun müddətn və ya aşırı interferon cavabı iltihabi aracıların birikmesine, immunitet hüceyrəsi girişine, damar keçiriciliyine və maye xaricia akım strukturlarında ödəniş katkıda bulunabilir. Yazarlar eksenin hem antiviral savunma hem de immünopatoloji potansiyeli taşıdığını irəli sürür.

Tədqiqat koruyucu və zararlı etkinin büyüklüğünü ölçmemiştir. Protein artımının xəstəlık zorakılıqini azalttığı və ya artırdığına ilişkin klinik korelasyon sunulmamaktadır.

COVID-19’un göz üçünde bulunduğu qanıtlandı mı?

Hayır. Tədqiqatda aköz hümörde SARS-CoV-2 PCR’ı, viral antigen, viral protein, viral kültür və ya doku daxilii viral yerleşim araştırılmamıştır.

İnterferonla stimullaşdırılan proteinlerin artması, sistemik enfeksiyonun göz daxilii immunitet ortamına yansımasını gösterebilir. Bununla belə bu tapıntı göz üçünde aktif virüs bulunduğunun birbaşa qanıtı deyil.

Proteinlerin hangi hüceyrəlerden geldiği biliniyor mu?

Hayır. Aköz hümördeki proteinler:

• Siliyer cisimden,
• İristen,
• Trabeküler ağdan,
• Kornea endotelinden,
• Göz üçüne giren immunitet hüceyrəlerinden,
• Bozulmuş qan-aköz bariyerinden gecen sistemik proteinlerden,
• Hasarlı və ya ölən hüceyrəlerden gelebilir.

Tek hüceyrəli təhlil, mekânsal proteomik, immünohistokimya və ya doku düzgünlaması yapılmadığı üçün hüceyrəvi mənbəlar belirlenememiştir.

Biyobelirteç olasılığı

Yazarlar STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 və IFIT3’ün COVID-19 ilə əlaqəli göz komplikasyonlarında biomarker adayı olabiləceğini bildirir. Bunun gerçekleşebilmesi üçün en azından şu adımlar gereklidir:

• Daha büyük və müstəqil xəstə gruplarında eyni protein deseninin düzgünlanması,
• Sağlıklı, COVID-19’suz AACC, COVID-19’lu lakin AACC’siz və fərqlı göz xəstəlıklarına sahip kontrol gruplarının qarşılaştırılması,
• Hedefli kütlə spektrometriyası, ELISA və ya benzeri müstəqil metodlerle kəmiyyət düzgünlama,
• Duyarlılık, spesifiklik, pozitif və negatif öngörü dəyərlerinin hesaplanması,
• Protein səviyyəlerinin göz daxilii təzyiqi, görmə kaybı və uzun dövr nəticələrla ilişkiləndirilmesi,
• Klinik eşiklerin və nümunə alma zamanının tanımlanması.

Mevcut tədqiqatda tanısal performans təhlili yapılmadığından bu proteinlere bu gün üçün klinik biomarker deniləmez.

Müalicə hədəfi olasılığı

Məqalə JAK–STAT baskılayıcıları, ISGylasyon düzenleyiciləri və translyasiya baskısını dəyiştiren yaklaşımları gələcəkdə araştırılabiləcek müalicə yönleri olaraq anmaktadır.

Tədqiqatda hdaxilibir dərman uygulanmamış, doz-cevap təcrübəi yapılmamış, göz daxilii təzyiqinda müalicəye bağlı dəyişim ölçülmemiş və hayvan və ya hüceyrə modeli istifadə edilməmişdir. Antiviral savunma eksenini baskılamak enfeksiyon kontrolünü de zəiflatabiləceğinden bu önerilər yalnız təcrübəsel araşdırma hipotezisidir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Doğrudan gözün ön kamerasından alınan insan aköz hümörünü incelemektedir.
• COVID-19–AACC ilə COVID-19’suz AACC xəstələrını qarşılaştırarak kəskin bucaq bağlanmasının ortak etkisini kısmen kontrol etmektedir.
• Her iki grupta xəstələrın akut klinik dövrde bulunması klinik bağlamı yakınlaştırmaktadır.
• Nümunəler tek cerrah tarafından standartlaştırılmış metodle alınmıştır.
• 4.588 proteine ulaşan geniş bir keşifsel proteomik tarama gerçekleştirilmiştir.
• Protein dəyişimleri dört fərqlı yolak məlumat tabanıyla qarşılaştırılmıştır.
• Tek tek proteinler yerine işlevsel olaraq əlaqəlı bir interferon ekseni önerilmiştir.
• Fold-change və P dəyərlerinin geniş protein listeleri ek tabloda paylaşılması müstəqil incelemeye imkân vermektedir.
• Etik təsdiq, yazılı onam, maliyyələşmə, maraqlar toqquşması və məlumat erişimi beyanları sunulmuştur.

Tədqiqatın əsas məhdudlıkları

• Çok küçük nümunəlem: Her grupta yalnız sekiz xəstə mövcuddur.
• Tek merkez: Pasiyentların tamamı eyni bölgedeki tek xəstəneden alınmıştır.
• Güç təhlili yoxdur: Sekizer şəxslik nümunəlemin kaç büyüklükte fərqı etibarlı bdaxiliimde saptayabiləceği belirtilmemiştir.
• Binlerce müqayisə: Çoklu test düzeltmesinin uygulaması və tablo sınıflandırmaları açıq deyil.
• İstatistik tabloları tutarsızdır: Diferansiyel kabul edilən çok sayıda proteinde P>0,05 mövcuddur.
• Toplam protein saiları izah edilməmişdir: 4.588 tanımlanmış proteinden neden yalnız 3.946’sının üç nəticə kategorisine girdiği açıqça yazılmamıştır.
• 203–132 çelişkisi: Nəticə və tartımma bölməlerindeki diferansiyel protein saiları uyuşmamaktadır.
• Kontrol grupları məhduddır: Sağlıklı birey, COVID-19 olup AACC olmayan xəstə və ya başka iltihabi göz xəstəlığı kontrolü yoxdur.
• Nedensellik göstermez: COVID-19 enfeksiyonunun bucaq bağlanmasına neden olduğu qanıtlanmamıştır.
• Viral aktiv ölçülmemiştir: Aköz hümörde SARS-CoV-2 RNA və ya antigeni araştırılmamıştır.
• Hücresel mənbə bilinsultmektedir: Proteinlerin göz dokusundan mı, dövrandan mı və ya immunitet hüceyrəlerinden mi geldiği belirlenmemiştir.
• Bağımsız protein düzgünlaması yoxdur: Hedefli proteomik, Western blot, ELISA və ya immünohistokimqanunl düzgünlama bildirilmemiştir.
• İşlevsel düzgünlama yoxdur: STAT1 və ya diğer proteinlerin baskılanmasının göz daxilii təzyiqi və iltihab üzərindeki etkisi test edilmemiştir.
• Metod ayrıntıları yetərsizdir: Cihaz, proqram təminatı, kütlə spektrometriyası ayarları və məlumat əməliyyate algoritmaları əskiktir.
• COVID-19 ayrıntıları əskiktir: Enfeksiyon zamanı, zorakılıqi, aşı durumu və müalicəler xəstə səviyyəsinde raporlanmamıştır.
• Karıştırıcılar kontrol edilmemiştir: Yaş, cinsiyet, hipertoniya, diabet və müalicəler üçün çok dəyişkenli təhlil aparılmamışdır.
• Başlangıç müqayisəlarında P dəyərleri yoxdur: “Fərq yok” ifadesi tablo üzərindən denetlenememektedir.
• Körleme izah edilməmişdir: Laboratuvar və klinik dəyərlendiricilərin grup biliksinden habersiz olup olmadığı belirtilmemiştir.
• Yolak təhlili ayrıntıları əskiktir: Arka plan protein evreni, minimum gen/protein sayısı və çoklu test düzeltmesi məlumatlmemiştir.
• DO nəticələrı sunulmamıştır: Metodde Disease Ontology təhlili belirtilmesine rağmen ayrı nəticə gösterilmemiştir.
• PPI hub ölçütü izah edilməmişdir: Merkezilik algoritması və ya eşik dəyəri raporlanmamıştır.
• Uzun dövr izləmə yoxdur: Protein profilinin görmə, tekrarlayan kriz və ya glokom ilərlemesiyle ilişkisi incelenmemiştir.
• Hüquqemlik yoxdur: Belge hələ müstəqil hüquqem dəyərlendirmesinden gecmemiştir.

Tədqiqat ne söylüyor?

• COVID-19 enfeksiyonu eşlik eden AACC xəstələrının aköz hümöründe fərqlı bir protein deseni gözlenmiştir.
• STAT1, ISG15, MX1, IFIT1 və IFIT3 proteinleri COVID-19–AACC grubunda daha yüksek ölçülmüştür.
• Bu beş protein bilinen interferon və antiviral yanıt ağlarında işlevsel olaraq əlaqəlıdır.
• Protein dəyişimleri yalnız antiviral yolaklarla değil, ribosom, RNA işlənməsi, enerji metabolizmsı, oksidativ stress, hüceyrə skeleti və damar sinyalleriyle de əlaqəlidir.
• Aköz hümör, sistemik viral enfeksiyonla əlaqəli göz daxilii immunitet dəyişikliklerini yansıtabiləcek bir biyolojik nümunə ola bilər.
• Çekirdek proteinler daha büyük araşdırmalarda biomarker və meqanizma adayı olaraq incelenebilir.

Tədqiqat ne söylemiyor?

• COVID-19’un kəskin bucaq bağlanmasını qəti olaraq oluşturduğunu göstərmir.
• COVID-19 geciren şəxslərde AACC riskinin kaç kat arttığını hesaplamamaktadır.
• Aköz hümörde canlı virüs və ya viral RNA bulunduğunu göstərmir.
• STAT1–ISG15–MX1–IFIT1/3 ekseninin bucaq bağlanmasının səbəbi olduğunu sübut etmir.
• Proteinlerin hangi göz hüceyrəleri tarafından üretildiğini belirlememektedir.
• Bu proteinlerin tanı məqsədilə kifayətli duyarlılık və özgüllüğe sahip olduğunu göstərmir.
• JAK–STAT və ya ISG15’i hədəfleyen dərmanların xəstələr üçün etkili ya da etimadli olduğunu göstərmir.
• Yolak zenginleşmesinde görülen diğer xəstəlıkların iştirakçılarda bulunduğunu demir.
• COVID-19–AACC xəstələrının görmə nəticələrının kontrol qrupundan daha kötü olduğunu sübut etmir.
• Nəticələrın fərqlı ölkəler, virüs varyantları və ya xəstə grupları üçün gecerli olduğunu göstərmir.

Geçmiş, bu gün və gələcək baxımından önemi

Geçmiş baxımından

COVID-19’un göz xariciındaki sistemik etkilərine ilişkin proteomik araşdırmalar daha əvvəl qan və immunitet hüceyrəlerine odaklanmıştır. Bu tədqiqat eyni antiviral ağların akut bir göz xəstəlığında, birbaşa aköz hümör nümunəleri üçünde de izlenebiləceğini öne sürmektedir.

Bugün baxımından

Tədqiqat, sistemik enfeksiyonla göz daxilii basınç krizi arasındakı olası əlaqəyı yalnız klinik zamanlama üzərindən değil, göz üçündeki protein ortamı üzərindən araşdırmaktadır. En önemli katkısı qəti bir müalicə müddəak değil, araştırılabilir bir moleküler eksen tanımlamaktır.

Gelecek baxımından

Daha büyük nümunəlemler, çok merkezli tasarımlar, səhiyyəlı və xəstəlık kontrol grupları, hədəfli protein düzgünlaması, viral təhliller, tek hüceyrəli və mekânsal metodler ilə təcrübəsel modeller kullanılırsa şu suallar yanıtlanabilir:

• İnterferon ekseni AACC’den əvvəl mi, sonra mı etkinleşmektedir?
• Proteinler göz dokularından mı yoxsa sistemik dövrandan mı gelmektedir?
• Protein səviyyəleri göz daxilii təzyiqi və ya görmə kaybıyla əlaqəli midir?
• Bu eksen yalnız COVID-19’a mı, yoxsa fərqlı viral enfeksiyonlara da mı özgüdür?
• Belirli proteinler xəstəlık zorakılıqini və ya uzun dövr sonucu öngörebilir mi?
• Antiviral savunmayı bozmadan zararlı iltihab seçici olaraq azaltılabilir mi?

Tədqiqatın Metodi və Nəticələrı

Çekirdek eksenin teknik özeti

Yolak təhlillerinin ortak sonucu

Sübut səviyyəsi xəbərdarlıqsı: Yolak nəticələrı, protein listesinin məlumat tabanlarındaki bilinen ilişkilərle statistik olaraq örtüşmesini göstərir. Hücre ölümü, viral translyasiya, oksidativ DNA hasarı, trabekulyar şəbəkə kasılması və ya damar keçiriciliyi bu araşdırmada birbaşa ölçülmemiştir.

İstatistiksel xəbərdarlıq: PDF’de diferansiyel protein saiları, P/q eşikleri və tablo sınıflandırmaları arasında çözümlenmemiş uyumsuzluklar vardır. Bu səbəbdən özellikle çekirdek eksen xariciındaki protein listeleri qəti düzgünlanmış nəticələr olaraq kullanılmamalıdır.

Mənbə və Metod Notu

• Tam orijinal baş örtüyü:COVID-19-Associated AACC: Proteomic Signatures and Activation of the STAT1–ISG15–MX1–IFIT1/3 Axis
• Yazarlar və sıraları: Juan Zheng; Zhenzhen Wang; Yuanfei Wang; Limin Yang; Ruimei Yin; Dongdong Zhao; Longchao Gu; Rongrong Li; Cuncun Yang; Xinying You
• Eş katkı və ya ortaq birinci müəlliflık: Bildirilmemiştir
• PDF’deki sualmlu yazar: Xinying You
• SSRN’deki əlaqə müəllifi: Juan Zheng
• İletişim yazarı tutarsızlığı: PDF ilə SSRN meta məlumatsi eyni şəxsyi göstərmir

Yazar qurumları

1. Joint Laboratory for Translational Medicine Research, Liaocheng People’s Hospital, Liaocheng, Shandong, Çin
2. Liaocheng Key Laboratory of Ophthalmology, Liaocheng People’s Hospital, Liaocheng, Shandong, Çin
3. Department of Ophthalmology, Liaocheng Eye Hospital, Liaocheng, Shandong, Çin
4. Qingdao Medical College, Qingdao University, Qingdao, Shandong, Çin
5. Department of Ophthalmology, Liaocheng People’s Hospital, Liaocheng, Shandong, Çin

• Mənbə türü: Tıbbi araşdırma preprinti
• Yayın platformu: SSRN
• SSRN qeyd numarası: 6961656
• DOI: 10.2139/ssrn.6961656
• SSRN’ye yüklenme tarixi: 18 Haziran 2026
• Sayfa sayısı: 114
• Hüquqemlik durumu: Hüquqem dəyərlendirmesinden gecmemiştir
• Dergi: Hüquqemli dergi biliksi yoxdur
• Konferans: Konferans biliksi yoxdur
• Özgün akademik yayınevi: Doğrulanamamıştır
• Resmî SSRN əlaqəsı:https://ssrn.com/abstract=6961656
• DOI əlaqəsı:https://doi.org/10.2139/ssrn.6961656

Etik təsdiq

Tədqiqatda bütün xəstələrdan yazılı biliklendirilmiş onam alındığı və Helsinki Bəyannaməsi ilkelerine uyulduğu qeyd edilmişdir. Etik təsdiq numarası 2022327’dir.

Etik kurulun qurumsal adı sənədde tutarlı deyil. Metod bölməü xəstənenin qurumsal inceleme kurulundan söz etmekte, son etik beyanı Dongchangfu People’s Hospital Tıbbi Etik Komitesini adlandırmakta, SSRN meta məlumatsi ise Liaocheng People’s Hospital Qurumsal İnceleme Kurulunu göstərir.

Yazar katkıları

• Juan Zheng və Xinying You: Tədqiqatın konseptuallaştırılması və tasarımı
• Zhenzhen Wang, Ruimei Yin və Dongdong Zhao: Araşdırmanın yürütülmesi
• Longchao Gu, Rongrong Li, Cuncun Yang, Yuanfei Wang və Limin Yang: Veri təhlili və yorumlama
• Bütün yazarlar: Metnin yazımı, incelenmesi və nihai onayı
• Juan Zheng və Xinying You: Ham məlumatlerin reallığıni düzgünlama sualmluluğu

Finansman

• Affiliated Hospital (Teaching Hospital) Research and Development Foundation of Shandong Second Medical University: 2024FYM133, 2025FYM133 və 2025FYM139
• Policy-Guided Scientific and Technological Projects of Key R&D Plan in Liaocheng City: 2024YD41 və 2025YD34
• Shandong Province Medical and Health Technology Development Plan Project: 202507021046 və 202107020506

Finansman kuruluşlarının tədqiqat tasarımı, məlumat təhlili və ya yayın qərarı üzərindeki rolü ayrıca izah edilməmişdir.

Veri paylaşımı və maraqlar toqquşması

Veri setlerinin makul talep üzərine sualmlu yazardan istenebiləceği qeyd edilmişdir. Açık bir məlumat havuzu, ham kütlə spektrometriyası dosyası, təhlil kodu və ya ayrıntılı əməliyyat protokolü əlaqəsı məlumatlmemiştir.

Yazarlar maraqlar toqquşması bulunmadığını beyan etmiştir.

Mənbə kullanım izahsı

Bu Verianla məqaləsinin elmi daxilieriği yüklenen PDF’nin tamamına dayanarak hazırlanmıştır. PDF xariciından yeni klinik tapıntı, moleküler meqanizma, xəstə məlumatsi və ya müalicə sonucu eklenmemiştir. Dış düzgünlama yalnız baş örtüyü, yazarlar, SSRN qeyd numarası, DOI, yüklenme tarixi, qurum meta məlumatleri və hüquqemlik durumunun kontrolü üçün istifadə edilmişdir.

Tədqiqatın əsas məhdudlıkları küçük və tek merkezli nümunəlem, çoklu müqayisə raporlamasındaki qeyri-müəyyənlik, müstəqil protein düzgünlamasının bulunmaması, viral varlığın ölçülmemesi, hüceyrəvi kaynağın bilinsultmesi, kontrol gruplarının məhdudlığı və hüquqem dəyərlendirmesinin tamamlanmamış olmasıdır.

Tıbbi kapsam notu: Tədqiqat keşifsel biyomedikal araşdırmadır. COVID-19 gecirmiş bir şəxsin göz muayenesi, glokom takibi və ya müalicəsi hüquqkında bireysel tıbbi öneri oluşturmaz. Ani göz ağrısı, görmə azalması, baş ağrısı, ürəkbulanma və ya ışık çevresinde halkalar görülmesi acil göz dəyərlendirmesi gerektirebiləcek belirtilərdir.