Ushbu nazariy ish maxfiylik o‘zgarmas tushuncha emasligini, balki jamiyatning texnik va siyosiy tuzilishiga qarab o‘zgarib borishini ta’kidlaydi. XX asrda maxfiylikning markazida ko‘proq axborotni nazorat qilish turardi: inson o‘zi haqidagi ma’lumotni kim, qachon va qaysi sharoitda bilishini cheklay olishi kerak edi. Muallif XXI asrda bu model yetarli bo‘lmay qolganini aytadi.

Asosiy muammo

Raqamli platformalar, ma’lumot tahlili va sun’iy intellekt tizimlari inson bevosita ulashmagan narsalarni ham guruh naqshlari va xulq-atvor izlari orqali chiqarib olishi mumkin. Demak, muammo faqat “kim men haqimda nimani biladi?” degan savol emas. Masala bundan kattaroq: “kim men haqimda nimani oldindan bashorat qila oladi va shu bashorat orqali mening kelajakdagi tanlovlarimga qanday ta’sir qiladi?”

Yondashuv

Matn yangi tajriba yoki sonli tahlil bermaydi. U tarixiy-sotsiologik va nazariy tahlil olib boradi. Muallif maxfiylik turli davrlarda turlicha vazifa bajarganini ko‘rsatadi: ayrim paytlarda bu obro‘ni saqlash, ba’zan shaxsiy makonni himoya qilish, keyinroq esa axborotiy o‘zini-o‘zi belgilash huquqi bilan bog‘langan.

Natijalar

Ishning asosiy xulosasi shuki, axborotiy o‘zini-o‘zi belgilash huquqi bugun to‘liq yetarli emas. Chunki hozirgi raqamli muhitda insonning o‘zi ochiq aytmagan xususiyatlari, didlari, siyosiy moyilligi, iste’mol xulqi yoki ehtimoliy kelajakdagi qarorlari ham hisoblab chiqilishi mumkin. Shu sabab muallif “oldindan bashorat qilinmaslik huquqi” degan kengroq himoya g‘oyasini ilgari suradi.

Bu huquq inson butunlay ko‘rinmas bo‘lishi kerak degani emas. Aksincha, raqamli jamiyatda ishtirok etish zarur bo‘lishi mumkin, lekin bu ishtirok odamni to‘liq hisoblanadigan, reyting qilinadigan va yo‘naltiriladigan obyektga aylantirmasligi kerak degan fikrni bildiradi.

Nega bu muhim?

Bu masala bank, ta’lim, ishga qabul, sug‘urta va ijtimoiy reyting kabi ko‘plab sohalarga tegishli. Agar kuchli institutlar odamlarning kelajakdagi xatti-harakatlarini oldindan hisoblab, shunga qarab imkoniyatlarini toraytira boshlasa, erkinlik faqat bugungi maxfiylik bilan emas, balki kelajakning ochiq qolishi bilan ham o‘lchanadi.

Verianla uchun asosiy xabar shuki: raqamli davrda maxfiylik shunchaki sir saqlash emas. U insonning to‘liq hisoblanadigan naqshga aylanib ketmasligini ta’minlaydigan demokratik himoya sifatida qayta o‘ylanishi kerak.