Bu çalışma məxfiliyin sabit anlayış olmadığını, cəmiyyətin texniki və siyasi quruluşuna görə dəyişdiyini müdafiə edir. 20-ci əsrdə məxfiliyin mərkəzində “məlumat üzərində nəzarət” dayanırdı: insanın özü haqqında məlumatların kimlərlə paylaşılacağını müəyyən edə bilməsi. Almaniyada bu fikir 1980-ci illərdə “informasiya baxımından öz müqəddəratını təyinetmə hüququ” kimi hüquqi dilə çevrildi.

Müəllif 21-ci əsrdə bu modelin yetərsiz qaldığını bildirir. Çünki rəqəmsal platformalar, məlumat analitikası və süni intellekt sistemləri artıq yalnız insanların paylaşdığı məlumatlardan deyil, kollektiv məlumat nümunələrindən çıxarılan ehtimallardan da istifadə edir. Beləliklə insan özü haqqında birbaşa məlumat verməsə belə, davranışları, seçimləri və gələcək imkanları proqnozlaşdırıla bilən hala gəlir. Tədqiqatın əsas təklifi informasiya baxımından öz müqəddəratını təyinetmə hüququnun “proqnozlaşdırılmazlıq hüququ” ilə tamamlanmasıdır.

Problem nədir?

Müasir məxfilik anlayışı uzun müddət insanın öz məlumatları üzərində nəzarəti ilə əlaqələndirilib. İnsan sağlamlığı haqqında məlumatı həkimi ilə, maliyyə məlumatını bankı ilə, şəxsi həyatını isə yalnız seçdiyi şəxslərlə bölüşmək istəyə bilər. Bu modeldə problem məlumatın yanlış kontekstə daşınması və ya insanın istəmədiyi şəxslər tərəfindən öyrənilməsidir.

Rəqəmsal cəmiyyətdə problem daha mürəkkəb hala gəlir. Çünki güclü institutlar fərdin açıq şəkildə paylaşmadığı məlumatları da proqnozlaşdıra bilər. Sosial şəbəkə məlumatları, davranış nümunələri, klik tarixçəsi, məkan izləri, oxşar istifadəçi qrupları və maşın öyrənməsi modellərindən istifadə etməklə insanın siyasi meyli, istehlak ehtimalı, kredit riski, sağlamlıq ehtimalı və ya davranış istiqaməti haqqında nəticələr çıxarıla bilər.

Bu halda yalnız “məlumatımı paylaşmadım” demək kifayət etməyə bilər. Çünki insan haqqında qərar vermək üçün istifadə olunan məlumat mütləq həmin şəxsin verdiyi birbaşa məlumat olmalı deyil. Başqa insanların məlumatları, qrup nümunələri və ehtimal modelləri vasitəsilə də insanın gələcəyi formalaşdırıla bilər. Müəllifin göstərdiyi əsas problem budur: Məxfilik məlumat nəzarətindən proqnoz nəzarətinə doğru genişlənməlidir.

Metod nə təklif edir?

Bu çalışma eksperimental məlumat təhlili deyil. Yeni sorğu, platforma ölçməsi, istifadəçi davranışı statistikası və ya alqoritmik model sınağı təqdim etmir. Metod olaraq tarixi-sosioloji və nəzəri təhlildən istifadə edir.

Müəllif əvvəlcə məxfilik anlayışını geniş praktikalar ailəsi kimi nəzərdən keçirir. Məxfilik yalnız gizlilik və ya gizlənmək deyil; insanın düşüncələrinə, qərarlarına, bədəninə, məkanına, zamanına, resurslarına və məlumatlarına başqalarının müdaxiləsini məhdudlaşdıran praktikalar toplusudur. Bu məhdudlaşdırma insanın təcrübə sahəsini və özünü yenidən qurmaq imkanını qoruyur.

Daha sonra çalışma 20-ci əsrdə məxfiliyin niyə informasiya nəzarəti formasını aldığını izah edir. Müasir cəmiyyətdə fərdlər müxtəlif institutlar, rollar və sosial kontekstlər arasında hərəkət edir. Bu fərqli kontekstlərdə müxtəlif gözləntilər olduğu üçün insan məlumatlarını kontekstlərə görə ayırmağa ehtiyac duyur. Bu, Goffman-ın təəssürat idarəetməsi və auditoriyaların ayrılması məntiqi ilə də əlaqələndirilir.

Son bölmədə müəllif rəqəmsal cəmiyyətdə yeni ziddiyyət müəyyən edir: Rəqəmsal Opsionallıq və Rəqəmsal Proqnozlaşdırıla Bilənlik. Rəqəmsal opsionallıq insanların rəqəmsal infrastrukturlar sayəsində daha çox ünsiyyət, görünürlük, seçim və həyat imkanı əldə etməsidir. Rəqəmsal proqnozlaşdırıla bilənlik isə eyni infrastrukturların güclü institutlara istifadəçi davranışlarını proqnozlaşdırmaq və istiqamətləndirmək qabiliyyəti qazandırmasıdır. Tədqiqata görə müasir məxfilik bu ziddiyyətə cavab verməlidir.

Formullar nəyi izah edir?

Bu çalışma riyazi formul ehtiva etmir. Məqalə məxfiliyin tarixi transformasiyasını və rəqəmsal cəmiyyətdə proqnozlaşdırıcı idarəetməyə qarşı yeni məxfilik anlayışına ehtiyacı nəzəri şəkildə müzakirə edir.

Mətndə rəqəmsal modellər və tənlik blokları olmasa da, konseptual qarşıdurma qurulur. Bu qarşıdurma rəqəmsal cəmiyyətin ikitərəfli təzyiqini anlamaq üçün vacibdir: Bir tərəfdə rəqəmsal infrastrukturların fərdə təqdim etdiyi seçim artımı, digər tərəfdə isə eyni infrastrukturların fərdi proqnozlaşdırıla bilən və istiqamətləndirilə bilən hala gətirməsi dayanır.

Bu münasibəti sadə şəkildə belə ifadə etmək olar: Rəqəmsal cəmiyyətdə məxfilik artıq yalnız “kim nəyi bilir?” sualı ilə məhdud deyil. Eyni zamanda “kim mənim haqqımda nəyi proqnozlaşdıra bilir və bu proqnozla gələcək seçimlərimə necə təsir edir?” sualını da əhatə etməlidir.

Qrafik, cədvəl və sxemin əsas mesajı

PDF-də eksperimental qrafik və ya məlumat cədvəli yoxdur. Tədqiqatın əsas sxematik mesajını tarixi transformasiya xətti kimi təsvir etmək olar: 18-ci əsrdə məxfilik reputasiyanın idarə olunması ilə, 19-cu əsrdə geri çəkilmə və tək buraxılma hüququ ilə, 20-ci əsrdə informasiya baxımından öz müqəddəratını təyinetmə ilə, 21-ci əsrdə isə proqnozlaşdırılmazlıq ehtiyacı ilə əlaqələndirilir.

Digər əsas vizual mesaj “Rəqəmsal Opsionallıq” ilə “Rəqəmsal Proqnozlaşdırıla Bilənlik” arasındakı gərginlikdir. Rəqəmsal şəbəkələr insana daha çox əlaqə qurmaq, özünü ifadə etmək, informasiyaya çıxış və fürsət yaratmaq imkanı verir. Lakin eyni şəbəkələrə qoşulmaq daha çox məlumat izi yaratmaq deməkdir. Bu izlər güclü institutların davranışı proqnozlaşdırmaq və istiqamətləndirmək qabiliyyətini artıra bilər.

Veb oxucusu üçün çalışma ikitərəfli rəqəmsal yol ayrıcı kimi vizuallaşdırıla bilər: Bir yol daha çox seçim, görünürlük və iştirak təqdim edir; digər yol isə eyni görünürlüğün proqnozlaşdırma, ballandırma və davranış yönləndirməsinə çevrilə biləcəyini göstərir. Məqalənin təklif etdiyi proqnozlaşdırılmazlıq hüququ bu iki yol arasında demokratik tarazlıq axtarışıdır.

Təcrübələr necə aparılıb?

Bu çalışmada təcrübə aparılmayıb. Məqalə tarixi və konseptual sosiologiya tədqiqatıdır. Müəllif məxfiliyin müxtəlif tarixi dövrlərdə hansı sosial ziddiyyətlərə cavab olaraq formalaşdığını yenidən qurmağa çalışır.

Tədqiqatda müasir məxfiliyin inkişafı 18-ci əsr burjua mədəniyyəti, 19-cu əsr şəxsi məkan anlayışı, 20-ci əsrin təşkilatlanmış müasirliyi, Almaniyadakı 1983-cü il əhali siyahıyaalınması qərarı və informasiya baxımından öz müqəddəratını təyinetmə hüququ üzərindən müzakirə olunur. 21-ci əsr bölməsi isə şəbəkə cəmiyyəti, rəqəmsal görünürlük, müşahidə kapitalizmi, hiper nudge, sosial sıralama, ballandırma sistemləri və süni intellekt dəstəkli məlumat analitikası kimi mövzulara fokuslanır.

Buna görə mətndəki nəticələr eksperimental olaraq ölçülmüş istifadəçi davranışı tapıntıları deyil; məxfiliyin tarixi transformasiyasına dair nəzəri və sosioloji nəticə çıxarışlarıdır.

Nəticələr nə göstərir?

Tədqiqatın əsas nəticəsi məxfiliyin tarix boyunca eyni qalmamasıdır. Məxfilik cəmiyyətdəki güc münasibətləri, texniki infrastrukturlar və insanın özünü qurma formaları dəyişdikcə yeni formalar alır. Buna görə 20-ci əsrin məlumat üzərində nəzarətə əsaslanan məxfilik anlayışı 21-ci əsrin proqnozlaşdırıcı məlumat analitikası mühitində təkbaşına kifayət deyil.

Müəllif 20-ci əsrdə fərdlərin müxtəlif sosial kontekstlərdə fərqli rollar daşıdığını və bu rollar arasındakı ziddiyyətləri idarə etmək üçün informasiya nəzarətinə ehtiyac duyduğunu müdafiə edir. İnsanların həkimə verdiyi məlumatla banka verdiyi məlumatın ayrılması məxfiliyin kontekstual funksiyasını göstərir.

21-ci əsrdə isə insan yalnız kontekstlər arasında məlumatı ayırmaqla qoruna bilmir. Çünki məlumat analitikası insanın açıqlamadığı məlumatları da proqnozlaşdıra bilər. Məsələn, insanın siyasi meyli, istehlak davranışı və ya kredit riski birbaşa bəyanatlardan deyil, oxşar istifadəçi qrupları və davranış nümunələrindən çıxarıla bilər.

Buna görə çalışma “informasiya baxımından öz müqəddəratını təyinetmə hüququ”nun yanına “proqnozlaşdırılmazlıq hüququ”nun əlavə olunmalı olduğunu müdafiə edir. Bu hüquq fərdin və cəmiyyətin gələcəyinin tamamilə proqnozlaşdırıla bilən, ballandırıla bilən və istiqamətləndirilə bilən hala gəlməsinə qarşı qoruma prinsipi kimi düşünülür.

Bu niyə vacibdir?

Bu çalışma rəqəmsal dövrdə məxfilik müzakirəsinin yalnız məlumat saxlama və ya məlumat paylaşma icazəsi ilə məhdud olmadığını göstərdiyi üçün vacibdir. Müasir dövrdə fərdlər rəqəmsal infrastrukturlardan istifadə etmədən sosial həyata tam qoşulmaqda çətinlik çəkə bilər. Bankçılıq, alış-veriş, təhsil, kommunikasiya, iş müraciəti, nəqliyyat və sosial görünürlük getdikcə rəqəmsal sistemlərə bağlanır.

Lakin bu iştirak məlumat yaradır. Məlumat istehsalı isə yalnız keçmiş davranışların qeydə alınması demək deyil; gələcək davranışların proqnozlaşdırılması və hətta istiqamətləndirilməsi mənasına da gələ bilər. Beləliklə rəqəmsal iştirak bir tərəfdən azadlıq və seçim yaradır, digər tərəfdən isə insanın seçimlərinin daralmasına səbəb ola bilər.

Tədqiqatın əhəmiyyəti bu ziddiyyəti aydınlaşdırmasıdır. Fərd rəqəmsal dünyaya qoşulduqca daha çox seçim qazanır; eyni zamanda daha çox proqnozlaşdırıla bilən hala gəlir. Demokratik cəmiyyətlər açıq gələcək ideyasını qorumaq istəyirsə, yalnız məlumat nəzarətini deyil, davranışın proqnozlaşdırıla bilməsinin sərhədlərini də müzakirə etməlidir.

Diqqət edilməli məqamlar

Bu çalışma resenziyadan keçməmiş preprintdir. Buna görə “proqnozlaşdırılmazlıq hüququ” təklifi formalaşmış və tətbiq edilən hüquq norması kimi deyil, inkişaf etməkdə olan məxfilik müzakirələrinə nəzəri töhfə kimi qiymətləndirilməlidir.

Məqalə hüquqi məsləhət mətni deyil. Almaniyada informasiya baxımından öz müqəddəratını təyinetmə hüququ və məxfilik tarixi üzərindən güclü çərçivə təqdim etsə də, müxtəlif ölkələrdə hüquq sistemləri və məlumatların qorunması rejimləri fərqlənə bilər.

Proqnozlaşdırılmazlıq hüququ fərdin tamamilə görünməz olması və ya heç bir şəkildə məlumat yaratmaması demək deyil. Müəllifin arqumenti daha balanslıdır: Rəqəmsal cəmiyyətdə iştirak zəruri ola bilər; lakin bu iştirakın insanları tam proqnozlaşdırıla bilən və istiqamətləndirilə bilən hala gətirməməsi üçün institusional və sosiotexniki qoruyucu mexanizmlər düşünülməlidir.

Tədqiqatda bəzi mənbələr “ANONYMOUS REFERENCE” kimi görünür. Bu vəziyyət preprintin anonim resenziya və ya qaralama prosesi ilə bağlı ola bilər. Buna görə mənbələrin izlənməsi baxımından mətnin yekun nəşr versiyası ayrıca yoxlanmalıdır.

Nəticə

“The Right to Unpredictability” rəqəmsal dövrdə məxfiliyin niyə yenidən düşünülməli olduğunu güclü şəkildə müzakirə edən nəzəri çalışmadır. Mətnin əsas ideyası məxfiliyin yalnız keçmişdə paylaşılmış məlumatların nəzarəti ilə bağlı olmamasıdır. Bu gün məxfilik eyni zamanda gələcək davranışlarımızın nə qədər proqnozlaşdırıla və istiqamətləndirilə bilən hala gətirilməsi ilə bağlıdır.

Müəllif 20-ci əsrin informasiya baxımından öz müqəddəratını təyinetmə hüququnun vacib olduğunu, lakin rəqəmsal məlumat analitikası qarşısında natamam qaldığını müdafiə edir. Çünki güclü institutlar insanın birbaşa vermədiyi məlumatları da ehtimal əsasında yarada və bu nəticələrdən onun həyat imkanlarını formalaşdırmaq üçün istifadə edə bilər.

Buna görə məqalənin təklif etdiyi “proqnozlaşdırılmazlıq hüququ” yalnız fərdi məxfilik deyil, açıq gələcək məsələsidir. Əgər davranışlarımız və seçimlərimiz davamlı şəkildə proqnozlaşdırılıb əvvəlcədən formalaşdırılırsa, azadlıq yalnız bu gün nə dediyimizlə deyil, sabah nə ola biləcəyimizin açıq qalması ilə də bağlıdır.

Mənbə və metod qeydi

Bu məzmun Carsten Ochs-un “The Right to Unpredictability” adlı preprint çalışması oxunaraq hazırlanıb. Yazı sözbəsöz tərcümə deyil; akademik mətndəki əsas ideyalar Verianla formatına uyğun, sadə, orijinal və müəllif hüququ baxımından təhlükəsiz Azərbaycan dilində redaksiya məzmununa çevrilib.

PDF-də mətnin resenziyadan keçmədiyi açıq şəkildə göstərildiyi üçün yazıda qəti akademik və ya hüquqi nəticə dili işlədilməyib. Məxfilik, məlumat analitikası, süni intellekt və rəqəmsal idarəetmə kimi riskli sahələrdə iddialar ehtiyatlı şəkildə ötürülüb.