Ushbu tadqiqot Livandagi xususiy shifoxonalarda ishlaydigan 335 nafar sogʻliqni saqlash xodimida qat’iyat (grit), shaxs–muhit mosligi, ishda rivojlanish (thriving at work), madaniy intellekt va ishga begonalashish oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganadi. SmartPLS 4 yordamida PLS-SEM va 5000 ta bootstrap qayta namunalaridan foydalanilgan modelda qat’iyat va shaxs–muhit mosligi ishda rivojlanish bilan ijobiy; qat’iyat, shaxs–muhit mosligi va ishda rivojlanish esa ishga begonalashish bilan salbiy bogʻliq ekani aniqlandi. Shaxs–muhit mosligi ham ishda rivojlanish bilan ijobiy aloqasida (β = 0,607), ham ishga begonalashish bilan salbiy aloqasida (β = −0,604) qat’iyatga qaraganda yuqoriroq standartlashtirilgan yoʻl koeffitsiyentlarini koʻrsatdi. Ishda rivojlanish ham qat’iyat, ham shaxs–muhit mosligi bilan ishga begonalashish oʻrtasidagi aloqalarda ahamiyatli bilvosita yoʻllarni hosil qildi. Madaniy intellekt qat’iyat bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi ijobiy munosabatni kuchaytirgan boʻlsa, shaxs–muhit mosligi bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi oʻzaro ta’sir kutilgan yoʻnalishning aksiga, ya’ni salbiy boʻldi. Biroq tadqiqot kesimli, oʻz-oʻzini hisobot qilishga asoslangan va faqat uchta xususiy shifoxonaga tayanganligi sababli bu munosabatlarni sababiy natijalar sifatida talqin qilib boʻlmaydi.
Tadqiqotdagi qat’iyat (grit) shunchaki odamning “mehnatkash” ekanini anglatmaydi. Tadqiqotda qoʻllangan Grit-O yondashuvida ushbu konstrukt ikki tarkibiy qismdan iborat: uzoq muddatli maqsadlarga qiziqishning izchilligi va toʻsiqlarga qaramay sa’y-harakatni davom ettirish qobiliyati. Tadqiqotchilar qat’iyatni yuqori ish yuklamasi va resurs bosimi ostida xodimning oʻz psixologik resurslarini saqlashiga yordam berishi mumkin boʻlgan shaxsiy resurs sifatida joylashtiradi.
Shaxs–muhit mosligi (person–environment fit, P-E fit) esa xodim bilan ish muhiti oʻrtasidagi moslikni anglatadi. Tadqiqotda bu konstrukt shaxs qadriyatlari bilan tashkilot qadriyatlarining mosligi, xodim ehtiyojlari bilan tashkilot taqdim etadigan javoblarning mosligi va ish talablari bilan shaxs koʻnikmalarining mosligi kabi uchta nazariy oʻlchamga asoslanadi.
Ishda rivojlanish xodimning bir vaqtning oʻzida ham energiya va tetiklik his qilishi, ham yangi bilim va koʻnikmalar orttirayotganini boshdan kechirishini anglatadi. Tadqiqotchilar buni shaxsiy va tashkiliy resurslarni ishga begonalashishning kamayishi bilan bogʻlaydigan asosiy psixologik mexanizm sifatida sinovdan oʻtkazadi.
Tadqiqotning asosiy muammosi nima?
Sogʻliqni saqlash xodimlari yuqori ish yuklamasi, vaqt bosimi, hissiy jihatdan ogʻir bemorlar bilan muloqot va resurs cheklovlari sharoitida ishlashi mumkin. Tadqiqot koʻrib chiqayotgan savol shunday muhitda xodimlarning oʻz ishidan psixologik jihatdan uzilib qolishining oldini olishi mumkin boʻlgan shaxsiy va kontekstual resurslar nimaligidir.
Tadqiqot ayniqsa ikki resursni taqqoslaydi: shaxsning ichki resursi sifatidagi qat’iyat va xodimning ishi/tashkiloti bilan mosligini ifodalovchi shaxs–muhit mosligi.
Tadqiqotchilar shu bilan cheklanmaydi. Ushbu ikki resursning ishga begonalashish bilan aloqasining bir qismi xodimning ishda oʻzini energiyali his qilishi va oʻrganishda davom etishi, ya’ni ishda rivojlanish orqali yuz beradimi-yoʻqmi, shuni ham oʻrganadi.
Ishga begonalashish nima?
Ishga begonalashish xodimning bajarayotgan ishidan, ish kontekstidan yoki oʻz ish rolidan psixologik jihatdan uzilishi va uzoqlashishidir. Tadqiqotning nazariy doirasida begonalashish ma’nosizlik, kuchsizlik va psixologik aloqaning yoʻqolishi bilan bogʻliq salbiy ish tajribasi sifatida koʻriladi.
Bu tushuncha ishdan ketish niyati bilan bir xil emas. Xodim tashkilotda qolishda davom etgan holda bajarayotgan ishi bilan aqliy yoki hissiy aloqasini yoʻqotishi mumkin. Shu sababli begonalashish faqat kadrlar almashinuvi orqali koʻrinadigan muammo emas.
Resurslarni Saqlash Nazariyasi tadqiqotni qanday tushuntiradi?
Tadqiqotning asosiy nazariy tayanchlaridan biri Resurslarni Saqlash Nazariyasidir (Conservation of Resources Theory, COR). Ushbu nazariyaga koʻra, odamlar vaqt, energiya, psixologik bardoshlilik, bilim va shunga oʻxshash qimmatli resurslarini saqlashga hamda yangi resurslarni qoʻlga kiritishga intiladi.
Yuqori ish talablari mavjud resurslarni kamaytirishi mumkin. Bunga javoban qat’iyat kabi shaxsiy resurslar xodimga qiyinchiliklarga qaramay sa’y-harakat va maqsadning davomiyligini saqlashga yordam berishi mumkin. Ishda rivojlanish paydo boʻlganda tetiklik va oʻrganish yangi “resurs orttirish” jarayonini yuzaga keltirishi mumkin.
Shaxs–muhit mosligi nazariyasi nima deydi?
Shaxs–muhit mosligi nazariyasi xodim bilan ish muhitining xususiyatlari qanchalik mos tushishiga e’tibor qaratadi. Tadqiqotda uchta moslik turi ajratib koʻrsatiladi:
- Shaxs–tashkilot mosligi: xodim qadriyatlari bilan tashkilot qadriyatlari va madaniyatining mos tushishi.
- Ehtiyoj–javob mosligi: xodim ehtiyojlari bilan tashkilot taqdim etadigan mukofot va qoʻllab-quvvatlashning mos tushishi.
- Talab–qobiliyat mosligi: ish talab qiladigan koʻnikmalar bilan xodim ega boʻlgan qobiliyatlarning mos tushishi.
Tadqiqot mantiqiga koʻra, xodim oʻz qobiliyatlari ishga mosligini, ehtiyojlari qondirilayotganini va qadriyatlari tashkilot bilan uygʻunligini his qilganda, energiyasini nomuvofiqliklar bilan kurashishga emas, balki bemor parvarishi, oʻrganish va rivojlanishga yoʻnaltirishi mumkin.
Ishda rivojlanish nega vositachi oʻzgaruvchi sifatida tanlandi?
Ishda rivojlanish ikki tarkibiy qismdan iborat: tetiklik va oʻrganish. Tetiklik shaxsning ish davomida oʻzini energiyali va jonli his qilishini, oʻrganish esa bilim va koʻnikmalari rivojlanayotganini his etishini anglatadi.
Tadqiqotchilar qat’iyat va shaxs–muhit mosligi bevosita begonalashish bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini tan oladi; biroq ushbu resurslar xodimlarning rivojlanishi va tetikligini qoʻllab-quvvatlab, psixologik uzilish bilan bilvosita bogʻliq boʻlishi mumkinmi, shuni ham sinaydi.
Madaniy intellekt nega modelga qoʻshildi?
Tadqiqot Livandagi sogʻliqni saqlash xodimlari turli milliy, madaniy va ijtimoiy kelib chiqishga ega bemorlar, oilalar va hamkasblar bilan toʻqnash kelishini ta’kidlaydi. Shu sababli madaniy intellekt (cultural intelligence, CI) madaniy jihatdan farqli muhitlarda samarali moslasha olish qobiliyati sifatida modelga kiritilgan.
Madaniy intellekt nazariy jihatdan toʻrt tarkibiy qismni oʻz ichiga oladi:
- metakognitiv madaniy intellekt,
- kognitiv madaniy intellekt,
- motivatsion madaniy intellekt,
- xulq-atvoriy madaniy intellekt.
Tadqiqotning dastlabki gipotezasi madaniy intellekt ham qat’iyatning, ham shaxs–muhit mosligining ishda rivojlanish bilan ijobiy munosabatlarini kuchaytiradi, degan edi. Natijalar bu ikki kutilmadan faqat bittasini qoʻllab-quvvatladi.
Tadqiqotda qaysi gipotezalar sinovdan oʻtkazildi?
- H1: Qat’iyat ishda rivojlanish bilan ijobiy bogʻliq.
- H2: Shaxs–muhit mosligi ishda rivojlanish bilan ijobiy bogʻliq.
- H3: Qat’iyat ishga begonalashish bilan salbiy bogʻliq.
- H4: Shaxs–muhit mosligi ishga begonalashish bilan salbiy bogʻliq.
- H5: Ishda rivojlanish ishga begonalashish bilan salbiy bogʻliq.
- H6: Ishda rivojlanish qat’iyat bilan ishga begonalashish oʻrtasidagi munosabatda vositachilik qiladi.
- H7: Ishda rivojlanish shaxs–muhit mosligi bilan ishga begonalashish oʻrtasidagi munosabatda vositachilik qiladi.
- H8a: Madaniy intellekt qat’iyat bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi ijobiy munosabatni kuchaytiradi.
- H8b: Madaniy intellekt shaxs–muhit mosligi bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi ijobiy munosabatni kuchaytiradi.
Shaxs–muhit mosligi nega ayniqsa ajralib turdi?
Modelda shaxs–muhit mosligi bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi standartlashtirilgan yoʻl koeffitsiyenti β = 0,607, qat’iyat bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi koeffitsiyent esa β = 0,322 deb qayd etildi.
Ishga begonalashish nuqtai nazaridan ham shaxs–muhit mosligining bevosita koeffitsiyenti β = −0,604, qat’iyat koeffitsiyenti esa β = −0,201 boʻldi. Manba tadqiqot shu sababli boshqaruv amaliyotlarida faqat shaxsning individual bardoshliligiga emas, balki xodim bilan ish muhiti oʻrtasidagi moslikka ham katta e’tibor qaratish kerakligini ta’kidlaydi.
Bu β qiymatlari foiz emas. Masalan, β = −0,604 shaxs–muhit mosligi begonalashishni “%60,4 kamaytiradi” degani emas; bu strukturaviy modeldagi standartlashtirilgan munosabat koeffitsiyentidir.
Ishda rivojlanish begonalashish bilan qanday bogʻliq edi?
Ishda rivojlanish bilan ishga begonalashish oʻrtasidagi bevosita yoʻl β = −0,152; p = 0,013 deb qayd etildi. Boshqacha aytganda, namunada tetiklik va oʻrganish darajasi yuqoriroq ekanini bildirgan xodimlar ishga begonalashish darajasi pastroq ekanini bildirishga moyil boʻlgan.
Tadqiqot bu aloqani resurs orttirish yondashuvi bilan izohlaydi: energiya va oʻrganish tajribasi xodimga ish bilan psixologik aloqasini saqlashga yordam beradigan mexanizm boʻlishi mumkin. Biroq kesimli dizayn sababli yoʻnalish haqiqatan ham ishda rivojlanishdan begonalashishga qarab ketishi eksperimental tarzda koʻrsatilmagan.
Vositachilik natijalari nimani koʻrsatdi?
Qat’iyatdan ishda rivojlanish orqali ishga begonalashishga olib boruvchi maxsus bilvosita ta’sir β = −0,049; p = 0,028 edi. Shaxs–muhit mosligidan ishda rivojlanish orqali ishga begonalashishga olib boruvchi bilvosita ta’sir esa β = −0,092; p = 0,012 deb qayd etildi.
Har ikki bootstrap ishonch oraligʻi ham nolni oʻz ichiga olmadi. Shu sababli manba tadqiqot H6 va H7 ni qoʻllab-quvvatlangan deb tasnifladi.
Madaniy intellekt qat’iyat ta’sirini qanday oʻzgartirdi?
Qat’iyat × madaniy intellekt oʻzaro ta’sirining ishda rivojlanishga ta’sir koeffitsiyenti β = 0,216; p < 0,001 boʻldi. Manba tadqiqot buni H8a uchun qoʻllab-quvvatlash deb baholadi.
15-sahifadagi oddiy qiyalik grafikida gorizontal oʻq pastdan yuqoriga qat’iyatni, vertikal oʻq esa ishda rivojlanishni koʻrsatadi. Past madaniy intellektni ifodalovchi chiziq past va yuqori qat’iyat oʻrtasida faqat cheklangan koʻtarilishni koʻrsatsa, yuqori madaniy intellekt chizigʻi ancha tik koʻtariladi. Shaklning asosiy xabari shundaki, qat’iyat bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi ijobiy bogʻlanish yuqori madaniy intellekt sharoitida kuchliroq koʻrinadi.
Grafikda alohida aniq sonli qiyalik qiymatlari berilmagani sababli Verianla grafikdan taxminiy qiymatlar chiqarmaydi.
Madaniy intellekt shaxs–muhit mosligida nega kutilgan natijani bermadi?
Shaxs–muhit mosligi × madaniy intellekt oʻzaro ta’siri statistik jihatdan ahamiyatli edi, ammo koeffitsiyent β = −0,144; p = 0,003 bilan salbiy boʻldi. Tadqiqotning H8b gipotezasi ijobiy kuchayishni kutgani uchun gipoteza qoʻllab-quvvatlanmadi.
Bu natija madaniy intellekt shaxs–muhit mosligi bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi ijobiy munosabatni kuchaytirish oʻrniga namuna ichida zaiflashtirganini koʻrsatadi.
Mualliflarning nazariy izohlaridan biri madaniy jihatdan sezgirroq xodimlar ish muhitidagi qadriyatlar, kutilmalar yoki ijtimoiy kontekstdagi nomuvofiqliklarni osonroq sezishi mumkinligi haqidagi ehtimoldir. Bu izoh alohida oʻlchangan mustaqil psixologik mexanizm emas, balki muhokama boʻlimidagi talqindir.
1-rasmning ilmiy xabari
8-sahifadagi konseptual model ikki resurs yoʻlini birgalikda koʻrsatadi. Qat’iyat va shaxs–muhit mosligi ham bevosita ishga begonalashishga, ham ishda rivojlanishga ulanadi; ishda rivojlanish esa ishga begonalashishga ulanib, vositachilik mexanizmini hosil qiladi. Madaniy intellekt qat’iyat va shaxs–muhit mosligidan ishda rivojlanishga olib boruvchi ikki yoʻlning moderatori sifatida koʻrsatilgan.
Rasm ostidagi matnli H8a/H8b qisqa xulosasida moderatsiya zanjiri oxirida “Work alienation” deb yozilishi rasmning oʻqlari va gipoteza matni bilan mos kelmaydi. H8a va H8b ning moderatsiya darajasidagi haqiqiy natija oʻzgaruvchisi ishda rivojlanishdir.
Tadqiqot qoʻllab-quvvatlagan natijalar
- Qat’iyat bilan ishda rivojlanish oʻrtasida ijobiy statistik munosabat aniqlangan.
- Shaxs–muhit mosligi bilan ishda rivojlanish oʻrtasida ijobiy statistik munosabat aniqlangan.
- Qat’iyat va shaxs–muhit mosligi pastroq ishga begonalashish bilan bogʻliq deb topilgan.
- Ishda rivojlanish pastroq ishga begonalashish bilan bogʻliq deb topilgan.
- Ishda rivojlanish ham qat’iyat, ham shaxs–muhit mosligi bilan ishga begonalashish oʻrtasidagi munosabatlarda ahamiyatli bilvosita yoʻllarni hosil qilgan.
- Madaniy intellekt qat’iyat bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi ijobiy munosabatni kuchaytirgan.
- Shaxs–muhit mosligi × madaniy intellekt oʻzaro ta’siri ahamiyatli, ammo gipoteza kutgan yoʻnalishning aksiga salbiy boʻlgan.
Tadqiqot qoʻllab-quvvatlamagan, sinamagan yoki isbotlamagan natijalar
- Qat’iyatli boʻlish ishga begonalashishni sababiy ravishda kamaytirishini isbotlamaydi.
- Shaxs–muhit mosligini oshirish begonalashishni albatta kamaytirishini eksperimental tarzda koʻrsatmaydi.
- Madaniy intellekt barcha ijobiy ish munosabatlarini kuchaytiradigan umumiy mexanizm ekanini koʻrsatmaydi.
- Shaxs–muhit mosligi va madaniy intellekt birgalikda yuqoriroq ishda rivojlanishni yuzaga keltiradi degan H8b gipotezasini qoʻllab-quvvatlamaydi.
- Natijalarni Livandagi barcha shifoxonalar yoki barcha sogʻliqni saqlash xodimlariga umumlashtirish mumkinligini koʻrsatmaydi.
- Ishga begonalashishni bemor xavfsizligi, klinik xato, haqiqiy kadrlar almashinuvi yoki sogʻliqni saqlash xizmati sifati kabi obyektiv natijalar bilan bogʻlamaydi.
- Xodimlarning uzoq muddatli psixologik holatini kuzatmaydi.
- Ushbu tadqiqot psixologik yoki tashkiliy aralashuv samaradorligini sinaydigan randomizatsiyalangan tajriba emas.
Turkiya nuqtai nazaridan qanday oʻqish kerak?
Tadqiqot Livandagi uchta xususiy shifoxonaga asoslanganligi sababli natijalarni Turkiyadagi xususiy yoki davlat shifoxonalariga bevosita koʻchirish mumkin emas. Ikki mamlakatning sogʻliqni saqlash tizimlari, ish sharoitlari, tashkilot madaniyati, ish haqi va qoʻllab-quvvatlash tuzilmalari, bemor profillari va madaniy xilma-xilligi farq qilishi mumkin.
Turkiyada oʻxshash model sinovdan oʻtkazilsa, shaxs–tashkilot, ehtiyoj–javob va talab–qobiliyat mosliklarini alohida oʻlchash; shifokor, hamshira, texnik va ma’muriy xodim kabi kasb guruhlarini ajratish; madaniy intellekt, ish yuklamasi, tashkilot qoʻllab-quvvatlashi va obyektiv ish natijalarini imkon qadar bir necha manbadan toʻplash foydali boʻladi. Bunday tadqiqot mavjud modelning Turkiya sogʻliqni saqlash tizimida saqlanib qolish-qolmasligini koʻrsatishi mumkin.
Tadqiqot Usuli va Natijalari
Namuna qanday shakllantirildi?
Manbada Livanda 134 ta xususiy va 28 ta davlat shifoxonasi borligi aytiladi. Tadqiqotchilar Beyrutdagi 27 ta xususiy shifoxona bilan bogʻlandi; ulardan faqat 3 tasi ma’lumot toʻplash jarayonini tasdiqladi va soʻrovnoma havolasini xodimlariga yubordi.
Shu sababli namuna olish usuli hukmga asoslangan namuna olishdir. Tadqiqotga shifokorlar, hamshiralar, tibbiy laboratoriya texnologlari, radiologiya xodimlari va qabul/ma’muriy xodimlar kiritilgan.
| Ma’lumot toʻplash bosqichi | Soni |
|---|---|
| Tarqatilgan soʻrovnoma | 370 |
| Qaytgan soʻrovnoma | 347 |
| Yetishmayotgan ma’lumot sabab chiqarilgan | 12 |
| Yakuniy yaroqli namuna | 335 |
| Manbada qayd etilgan javob darajasi | %90,54 |
Ishtirokchilar profili
| Xususiyat | Guruh | Soni | Ulushi |
|---|---|---|---|
| Jins | Ayol | 198 | %59,1 |
| Jins | Erkak | 137 | %40,9 |
| Kasb | Hamshira | 110 | %32,8 |
| Kasb | Shifokor | 70 | %20,9 |
| Kasb | Tibbiy laboratoriya texnologi | 57 | %17,0 |
| Kasb | Radiologiya xodimi | 32 | %9,6 |
| Kasb | Ma’muriy vazifa | 66 | %19,7 |
| Fuqarolik | Livanlik | 290 | %86,6 |
| Fuqarolik | Chet ellik | 45 | %13,4 |
Ishtirokchilarning %58,8 qismi 28–47 yosh oraligʻida boʻlgan, yana %58,8 qismi oʻz tashkilotida 6–15 yillik ish stajiga ega boʻlgan. Ta’lim darajasi boʻyicha eng katta guruh %44,5 bilan bakalavr bitiruvchilaridir.
Soʻrovnoma qanday tayyorlandi?
Soʻrovnoma avval ingliz tilida tayyorlangan, ikki akademik tomonidan arab tiliga tarjima qilingan va boshqa ikki akademik tomonidan yana ingliz tiliga qayta tarjima qilingan. Soʻng 10 nafar sogʻliqni saqlash xodimi bilan pilot sinov oʻtkazilgan. Manbada pilotdan keyin bandlar ifodasini oʻzgartirish talab qilinmagani qayd etiladi.
Qaysi shkalalar ishlatildi?
| Konstrukt | Shkala / asosiy manba | Bandlar soni | Nazariy quyi oʻlcham |
|---|---|---|---|
| Qat’iyat | Grit-O | 12 | Qiziqish izchilligi + sa’y-harakat davomiyligi |
| Shaxs–muhit mosligi | Person–Environment Fit Scale | 9 | Shaxs–tashkilot, ehtiyoj–javob, talab–qobiliyat |
| Ishda rivojlanish | Thriving at Work shkalasi | 10 | Tetiklik + oʻrganish |
| Ishga begonalashish | Nair va Vohra shkalasi | 8 | Umumiy konstrukt |
| Madaniy intellekt | Cultural Intelligence Scale | 20 | Metakognitiv, kognitiv, motivatsion, xulq-atvoriy |
Qat’iyat bandlari besh ballik Likert shkalasida baholangan. Shaxs–muhit mosligi, ishda rivojlanish va ishga begonalashish uchun yetti ballik Likert shkalasi ishlatilgan. Madaniy intellektning bandlar soni va quyi oʻlchamlari tushuntirilgan boʻlsa-da, metod boʻlimida ushbu konstrukt uchun javob diapazoni alohida koʻrsatilmagan.
Tadqiqotchilar shkalalarning original javob formatlarini saqlaganini va barcha konstruktlar SmartPLS 4 da standartlashtirilgan yashirin oʻzgaruvchilar sifatida baholanganligi sababli turli Likert formatlari strukturaviy koeffitsiyentlar talqinini buzmasligini ta’kidlaydi.
Koʻp oʻlchamli konstruktlar modelda qanday ifodalandi?
Qat’iyat, shaxs–muhit mosligi, madaniy intellekt va ishda rivojlanish nazariy jihatdan bir nechta quyi oʻlchamni oʻz ichiga olsa ham, tadqiqotda ikkinchi darajali omillar sifatida modellashtirilmagan. Mualliflar barcha konstruktlarni birinchi darajali reflektiv yashirin oʻzgaruvchilar sifatida ishlatgan.
Buning sababi tadqiqot quyi oʻlchamlarning alohida ta’sirlarini emas, konstruktlarning umumiy tarzda bir-biri bilan munosabatlarini sinashni maqsad qilganidir.
Tahlil qanday amalga oshirildi?
Statistik tahlil SmartPLS 4 yordamida PLS-SEM orqali amalga oshirilgan. Strukturaviy yoʻl, bilvosita ta’sir va moderatsiyalarning ahamiyatini baholash uchun 5000 ta bootstrap qayta namunalash qoʻllangan.
Tahlil uch asosiy bosqichda oʻtkazilgan: umumiy metod tarafkashligini baholash, oʻlchov modelini baholash va strukturaviy modelni sinash.
Umumiy metod tarafkashligi qanday nazorat qilindi?
Protsedura jihatidan ishtirokchilarga anonimlik va maxfiylik ta’minlangan, toʻgʻri yoki notoʻgʻri javob yoʻqligi tushuntirilgan, tadqiqot oʻzgaruvchilarining nomlari va konseptual model soʻrovnomada koʻrinadigan qilinmagan va turli javob shkalalari qoʻllangan.
Harman bir omilli testida bitta omil umumiy dispersiyaning %36,292 qismini tushuntirgan. Manba buni qoʻllagan %50 chegarasidan past boʻlgani uchun jiddiy umumiy metod tarafkashligiga qarshi dalil sifatida talqin qiladi.
Barcha VIF qiymatlari 5 dan past ekani qayd etilgan. Bundan tashqari, nazariy jihatdan asosiy model bilan bogʻliq emas deb qabul qilingan cyberloafing marker oʻzgaruvchi sifatida ishlatilgan va asosiy konstruktlar bilan korrelyatsiyalari 0,147–0,269 oraligʻida ekani qayd etilgan.
Oʻlchov modelining ishonchlilik koʻrsatkichlari
| Konstrukt | Cronbach α | Kompozit ishonchlilik | AVE |
|---|---|---|---|
| Madaniy intellekt | 0,991 | 0,992 | 0,852 |
| Qat’iyat | 0,970 | 0,972 | 0,756 |
| Shaxs–muhit mosligi | 0,987 | 0,987 | 0,904 |
| Ishda rivojlanish | 0,975 | 0,978 | 0,820 |
| Ishga begonalashish | 0,986 | 0,986 | 0,912 |
Manba barcha α, kompozit ishonchlilik va AVE qiymatlarini qoʻllagan chegaralardan yuqori deb qabul qiladi. Biroq ishda rivojlanish shkalasidagi Vitality3 bandining omil yuklamasi 2-jadvalda 9.35 deb bosilgan. Bu qiymat standartlashtirilgan omil yuklamasi kontekstida jadvaldagi boshqa qiymatlar bilan mos emas va manbada ehtimoliy bosma/raqamli xato sifatida qoladi; Verianla bu qiymatni taxminan 0,935 ga oʻzgartirmaydi.
Ajratuvchi validlikdagi HTMT muammosi
Manba barcha HTMT qiymatlari 0,90 dan past ekanini bildiradi. Biroq 3-jadvalda madaniy intellekt bilan shaxs–muhit mosligi uchun yuqori uchburchak HTMT qiymati 0,963 dir.
| Konstrukt jufti | Manbadagi HTMT qiymati | Manba qoʻllagan 0,90 chegarasiga koʻra |
|---|---|---|
| Madaniy intellekt – Shaxs–muhit mosligi | 0,963 | Chegaradan yuqori |
Shuning uchun manba matnidagi “HTMT scores were less than 0.90” xulosasi oʻz jadval ma’lumotlari bilan toʻliq mos kelmaydi. Asosiy strukturaviy natijalar bayon etilganda ushbu oʻlchov modeli muammosi hisobga olinishi kerak.
Asosiy oʻzgaruvchilar oʻrtachalari
| Oʻzgaruvchi | Oʻrtacha | Standart ogʻish |
|---|---|---|
| Madaniy intellekt | 5,07 | 1,77 |
| Qat’iyat | 3,76 | 1,39 |
| Shaxs–muhit mosligi | 4,76 | 1,10 |
| Ishda rivojlanish | 5,01 | 1,59 |
| Ishga begonalashish | 3,10 | 1,74 |
Bu oʻrtacha qiymatlar bir xil oʻlchov oraligʻidagi ballardek taqqoslanmasligi kerak; tadqiqot turli shkalalarning original javob formatlarini saqlagan.
Bevosita strukturaviy munosabatlar
| Gipoteza | Yoʻl | β | SE | p | %95 ishonch oraligʻi | Natija |
|---|---|---|---|---|---|---|
| H1 | Qat’iyat → Ishda rivojlanish | 0,322 | 0,056 | <0,001 | [0,213; 0,425] | Qoʻllab-quvvatlandi |
| H2 | Shaxs–muhit mosligi → Ishda rivojlanish | 0,607 | 0,046 | <0,001 | [0,518; 0,699] | Qoʻllab-quvvatlandi |
| H3 | Qat’iyat → Ishga begonalashish | −0,201 | 0,042 | <0,001 | [−0,286; −0,118] | Qoʻllab-quvvatlandi |
| H4 | Shaxs–muhit mosligi → Ishga begonalashish | −0,604 | 0,063 | <0,001 | [−0,721; −0,471] | Qoʻllab-quvvatlandi |
| H5 | Ishda rivojlanish → Ishga begonalashish | −0,152 | 0,061 | 0,013 | [−0,275; −0,033] | Qoʻllab-quvvatlandi |
Vositachilik tahlili
| Gipoteza | Bilvosita yoʻl | β | SE | p | %95 ishonch oraligʻi | Natija |
|---|---|---|---|---|---|---|
| H6 | Qat’iyat → Ishda rivojlanish → Ishga begonalashish | −0,049 | 0,022 | 0,028 | [−0,096; −0,009] | Qoʻllab-quvvatlandi |
| H7 | Shaxs–muhit mosligi → Ishda rivojlanish → Ishga begonalashish | −0,092 | 0,037 | 0,012 | [−0,166; −0,020] | Qoʻllab-quvvatlandi |
Har ikki bilvosita yoʻlning %95 ishonch oraligʻi nolni oʻz ichiga olmagani sababli manba tadqiqot ishda rivojlanishning vositachilik rolini qoʻllab-quvvatlangan deb tasniflaydi. Bu natija vaqt boʻyicha vositachilikni isbotlaydigan uzunlamasına yoki eksperimental dizaynga asoslanmagan.
Madaniy intellekt moderatsiyasi natijalari
| Gipoteza | Oʻzaro ta’sir | β | SE | p | %95 ishonch oraligʻi | Natija |
|---|---|---|---|---|---|---|
| H8a | Qat’iyat × Madaniy intellekt → Ishda rivojlanish | 0,216 | 0,054 | <0,001 | [0,098; 0,308] | Qoʻllab-quvvatlandi |
| H8b | Shaxs–muhit mosligi × Madaniy intellekt → Ishda rivojlanish | −0,144 | 0,049 | 0,003 | [−0,227; −0,039] | Kutilgan yoʻnalishning aksi; qoʻllab-quvvatlanmadi |
Manbadagi hisobot nomuvofiqliklari
- 2-jadvalda ishda rivojlanish shkalasining Vitality3 omil yuklamasi 9.35 deb berilgan; qiymat jadvaldagi standartlashtirilgan yuklamalarga mos kelmaydi.
- Matn barcha HTMT qiymatlari 0,90 dan pastligini aytsa-da, 3-jadvalda madaniy intellekt–shaxs/muhit mosligi HTMT qiymati 0,963.
- 1-rasmning H8a/H8b ostki izohi moderatsiya yoʻllarini ishga begonalashish bilan yakunlaydi, biroq gipoteza matni va model oʻqlari moderatsiya ishda rivojlanish yoʻllarida ekanini koʻrsatadi.
- 4-jadval H8b uchun ahamiyatli salbiy oʻzaro ta’sir koʻrsatsa-da, muhokama boʻlimidagi bir jumla madaniy intellekt shaxs–muhit mosligi bilan ishda rivojlanish oʻrtasidagi munosabatni moderatsiya qilmaganini aytadi. Manbaning batafsilroq natijasi — ijobiy moderatsiya gipotezasi qoʻllab-quvvatlanmagan, biroq salbiy oʻzaro ta’sir ahamiyatli boʻlgan.
- Madaniy intellekt shkalasi bandlari va toʻrt quyi oʻlchami tushuntirilgan boʻlsa-da, metod boʻlimida ushbu konstruktga tegishli javob shkalasi oraligʻi alohida va aniq koʻrsatilmagan.
Tadqiqotning kuchli tomonlari
- Shaxsiy resurs, kontekstual resurs, psixologik vositachilik mexanizmi va madaniy moslashuv qobiliyatini bitta strukturaviy modelda sinashi.
- 335 nafar sogʻliqni saqlash xodimi orasida shifokor, hamshira, laboratoriya, radiologiya va ma’muriy xodimlarni bir namunada qamrab olishi.
- 5000 ta bootstrap qayta namunalash orqali bevosita, bilvosita va oʻzaro ta’sir yoʻllarini hisobot qilishi.
- Harman testi, VIF va marker oʻzgaruvchi kabi bir nechta umumiy metod tarafkashligi nazoratidan foydalanishi.
- Shkalalar uchun qayta tarjima va pilot sinov oʻtkazishi.
- H8b ahamiyatli boʻlishiga qaramay, kutilgan yoʻnalishning aksida ekanini ochiqchasiga “qoʻllab-quvvatlanmadi” deb tasniflashi.
Asosiy cheklovlar
Kesimli dizayn: Barcha asosiy oʻzgaruvchilar bir vaqtning oʻzida oʻlchangan. Oʻzgaruvchilarning vaqt boʻyicha ketma-ketligi va sababiy yoʻnalishi tasdiqlanmaydi.
Oʻz-oʻzini hisobot qilish: Qat’iyat, moslik, madaniy intellekt, ishda rivojlanish va begonalashish bir xil xodimlarning baholariga asoslangan. Manba umumiy metod tarafkashligi uchun turli nazoratlarni qoʻllagan boʻlsa ham, oʻz-oʻzini hisobot qilishdan kelib chiqadigan subyektiv idrok va ijtimoiy ma’qullanish ta’siri toʻliq bartaraf etilmaydi.
Hukmga asoslangan namuna olish: Namuna ehtimollik usuli bilan tanlanmagan.
Uchta shifoxona: Beyrutda aloqa qilingan 27 ta shifoxonadan faqat uchtasi ma’lumot toʻplashda ishtirok etgan. Bu natijalarni tashkilotlar oʻrtasida umumlashtirish imkonini cheklaydi.
Bitta mamlakat: Livanning resurslari cheklangan va madaniy jihatdan xilma-xil sogʻliqni saqlash konteksti tadqiqot uchun muhim boʻlsa-da, munosabatlar boshqa sogʻliqni saqlash tizimlarida farq qilishi mumkin.
Model qamrovi: Yetakchilik, tashkiliy qoʻllab-quvvatlash, psixologik bardoshlilik, mindfulness, oʻz-oʻziga samaradorlik, kasb guruhlari farqlari va boshqa potensial vositachi/moderatorlar mavjud modelga kiritilmagan.
Oʻlchov modelini hisobot qilish muammolari: Vitality3 = 9.35 va HTMT = 0,963 kabi manba ichidagi qiymatlar oʻlchov modelini talqin qilishda qoʻshimcha ehtiyotkorlikni talab qiladi.
Manba va Usul Haqida Izoh
Toʻliq original tadqiqot nomi: Do Grit and Person–Environment Fit Influence Work Alienation? A Moderated–Mediated Model
Mualliflar: Souad Hassanie; Georgiana Karadas; Harun Sesen; Ahmed Hussein.
Mualliflar tartibi: Souad Hassanie birinchi, Georgiana Karadas ikkinchi, Harun Sesen uchinchi va Ahmed Hussein toʻrtinchi muallif.
Teng hissa/teng birinchi muallif: Manbada teng hissa yoki teng birinchi mualliflik haqida ma’lumot yoʻq.
Mas’ul muallif: Souad Hassanie.
Muassasalar: Souad Hassanie — Department of Business, University of Europe for Applied Sciences, Think Campus, Potsdam, Germany; CIRAME Research Center, Business School, Holy Spirit University of Kaslik, Jounieh, Lebanon. Georgiana Karadas va Harun Sesen — Department of Business Administration, Cyprus International University, North Cyprus via Mersin 10, Lefkosa 99258, Turkey. Ahmed Hussein — Finance and Accounting Department, University of Europe for Applied Sciences, Berlin, Germany.
Jurnal: Administrative Sciences.
Nashriyot: MDPI, Basel, Switzerland.
Jild / son / maqola: 16(7), 315.
DOI: 10.3390/admsci16070315
Yuborilgan sana: 20 May 2026.
Qayta koʻrib chiqilgan sana: 18 Iyun 2026.
Qabul qilingan sana: 22 Iyun 2026.
Nashr sanasi: 1 Iyul 2026.
Manba turi: Miqdoriy, kesimli, soʻrovnoma asosidagi empirik tadqiqot; PLS-SEM, bootstrap vositachilik va moderatsiya tahlili.
Taqriz holati: Tadqiqot taqrizli Administrative Sciences jurnalida nashr etilgan ilmiy maqoladir.
Rasmiy nashr havolasi:Rasmiy DOI sahifasi
Litsenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).
Moliyalashtirish: Tadqiqot tashqi moliyalashtirish olmagan.
Etika qoʻmitasi: Tadqiqot Helsinki deklaratsiyasiga muvofiq oʻtkazilgani va Holy Spirit University of Kaslik Higher Center for Research Etika qoʻmitasi tomonidan HCR/EC2024-002 protokol kodi bilan 3 Yanvar 2024 sanasida ma’qullangani bildirilgan.
Axborotga asoslangan rozilik: Tadqiqotda qatnashgan barcha shaxslardan axborotga asoslangan rozilik olingani bildirilgan.
Ma’lumotlar mavjudligi: Tahlil qilingan ma’lumotlar toʻplamlari etik sabablar tufayli ochiq emasligi; asosli soʻrov boʻyicha mas’ul mualliflardan olinishi mumkinligi bildirilgan.
Manfaatlar toʻqnashuvi: Mualliflar manfaatlar toʻqnashuvi yoʻqligini bildirgan.
Mualliflar hissasi: Konseptuallashtirish S.H. va G.K.; metod S.H. va G.K.; dasturiy ta’minot H.S.; tasdiqlash H.S., A.H. va S.H.; formal tahlil H.S.; tadqiqot S.H., G.K. va A.H.; resurslar S.H., G.K. va A.H.; ma’lumotlarni kuratsiya qilish A.H.; dastlabki qoʻlyozma S.H. va G.K.; koʻrib chiqish va tahrirlash S.H., G.K., H.S. va A.H.; vizualizatsiya H.S. va A.H.; maslahat G.K.; loyiha boshqaruvi S.H. tomonidan amalga oshirilgan.
Ushbu Verianla mazmunidagi ilmiy model, namuna, oʻlchov konstruktlari, koeffitsiyentlar, ishonch oraliqlari, moderatsiya, vositachilik va cheklovlar yuklangan original tadqiqotga asoslangan. Tashqi tekshiruv faqat bibliografik identifikatsiya va taqrizli nashr holatini tekshirish maqsadida ishlatilgan; asosiy ilmiy mazmunga tashqaridan yangi klinik, psixologik yoki tashkiliy natija qoʻshilmagan.
Tadqiqot kesimli va oʻz-oʻzini hisobot qilishga asoslangan. Qat’iyat uchun β = 0,322 yoki shaxs–muhit mosligi uchun β = −0,604 kabi qiymatlar sababiy ta’sir foizi emas. Bu koeffitsiyentlar PLS-SEM strukturaviy modelida qayd etilgan standartlashtirilgan munosabat koeffitsiyentlaridir.
Manbaning oʻlchov modelida ikkita muhim raqamli muammo bor: Vitality3 omil yuklamasining 9.35 deb berilishi va matnda “barcha HTMT qiymatlari 0,90 dan past” deyilishiga qaramay madaniy intellekt–shaxs/muhit mosligi HTMT qiymatining 0,963 boʻlishi. Har ikki masala ham manbaga sodiqlik sababli Verianla tomonidan yashirincha tuzatilmagan.
Bundan tashqari, 1-rasmning H8a/H8b qisqa izohi bilan gipotezalarning haqiqiy moderatsiya maqsadi oʻrtasida va H8b muhokama matni bilan 4-jadvaldagi ahamiyatli salbiy oʻzaro ta’sir natijasi oʻrtasida manba ichidagi bayon nomuvofiqliklari mavjud. Raqamli natijalarni uzatishda 4-jadvalning aniq koeffitsiyentlari va ishonch oraliqlari saqlangan.
Izoh qoldiring
E-pochta manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy maydonlar * bilan belgilangan