Avtomobil oynasi, yo‘l-transport hodisalari, urib qochish holatlari, o‘g‘riliklar va transport vositasi bilan bog‘liq boshqa kriminalistik holatlarda voqea joyida topilishi mumkin bo‘lgan muhim iz dalil turidir. Juda kichik shisha bo‘lagi transport vositasidan, voqea joyidan, jabrlanuvchidan yoki gumon qilinuvchidan boshqa yuzaga o‘tishi mumkin. Shu sababli sud ekspertizasi nuqtayi nazaridan asosiy savol faqat bo‘lakning “shisha ekanligi yoki emasligi” emas, balki u qaysi turdagi transport vositasi komponentiga va imkon qadar qaysi manbaga tegishli bo‘lishi mumkinligidir.

Rubal Lathwal va Sahil Sharma tomonidan olib borilgan ushbu tadqiqotda Maruti Suzuki, Hyundai va Tata avtomobillaridan yig‘ilgan jami 108 ta old oyna, yon oyna va fara linzasi namunasi ko‘rinadigan yorug‘lik, UV nuri, ikki xil zichlik suyuqligi hamda skanerlovchi elektron mikroskopiya–energiya-dispersiv rentgen spektroskopiyasi (SEM–EDX) yordamida tekshirildi.

Ko‘rinadigan yorug‘lik va UV tekshiruvlari ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida aniq farqlanishni ta’minlamadi. Bunga qarshi, zichlik xatti-harakati haqiqiy shisha asosidagi old va yon oynalarni zichligi pastroq bo‘lgan polimer fara linzalaridan ajratdi. SEM–EDX esa old va yon oynalarda kislorod va kremniy ustun bo‘lgan soda–ohak silikat tarkibini, fara linzalarida esa uglerod va kislorodga boy polimer tuzilmani ko‘rsatdi.

Bir xil turdagi avtomobil oynalarining umumiy element profillari ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida o‘xshash bo‘lsa-da, ayrim minor va iz element konsentratsiyalarida farqlar kuzatildi. Mualliflar bu farqlar kriminalistik manba taqqoslashida foydali bo‘lishi mumkinligini ta’kidlaydi. Biroq tadqiqot formal ishlab chiqaruvchi-klassifikatsiya modeli yoki ma’lum xato ko‘rsatkichlarini bermaydi; shu sababli natijalarni “bitta bo‘lakdan avtomobil markasini aniq aniqlash” usuli sifatida talqin qilish to‘g‘ri emas.

Nega shisha sud ekspertizasida muhim iz dalildir?

Shisha mo‘rt materialdir. Zarba vaqtida hosil bo‘ladigan juda mayda bo‘laklar kiyimga, oyoq kiyimga, transport vositasi yuzasiga yoki boshqa narsalarga o‘tishi mumkin. Bunday transferlar voqea joyi bilan shaxs, buyum yoki transport vositasi o‘rtasida aloqa o‘rnatishga yordam berishi mumkin.

Sud-ekspertiza shisha tahlilida individuallashtirishning eng kuchli shakli ikki singan bo‘lakning jismonan bir-biriga to‘liq mos kelishidir. Bunday fizik moslik bo‘lmaganda, mutaxassislar namunalarning optik, fizik va kimyoviy xususiyatlarini taqqoslaydi.

Ushbu tadqiqotning asosiy e’tibori sinish naqshidan ko‘ra fizik zichlik xatti-harakati va element tarkibiga qaratilgan.

108 ta Avtomobil Namunasi Qanday Tekshirildi?

Tadqiqotda Hindiston bozorida yuqori ulushga ega uchta ishlab chiqaruvchi tanlandi: Maruti Suzuki, Hyundai va Tata. Har bir ishlab chiqaruvchidan uch xil avtomobil komponenti o‘rganildi:

Jami namuna soni 108 ta. Namuna yig‘ishda kontaminatsiyani kamaytirish uchun qo‘lqop, cho‘tka va rezina uchli pinset ishlatilgan. Keyin yuzadagi ifloslantiruvchilarni olib tashlash uchun namunalar etanol bilan tozalangan.

Tekshiruv bosqichlari

Tadqiqot to‘rtta asosiy analitik bosqichdan foydalangan: ko‘rinadigan yorug‘likda dastlabki ko‘rik, UV nuri ostida kuzatish, zichlik xatti-harakatini tekshirish va SEM–EDX tahlili.

SEM qismi namuna yuzasining mikrostrukturaviy xususiyatlarini tekshirish, EDX qismi esa namunada qaysi elementlar mavjudligini va ularning nisbiy massa foizlarini aniqlash uchun ishlatilgan.

Nega Ko‘rinadigan Yorug‘lik va UV Tekshiruvi Ishlab Chiqaruvchilarni Ajrata Olmadi?

Maruti Suzuki, Hyundai va Tata namunalarini ko‘rinadigan yorug‘likda tekshirishda oz miqdordagi changdan tashqari aniq begona modda kuzatilmadi. UV nuri ostida ham ishlab chiqaruvchilar yoki modellar o‘rtasida ajratuvchi yorqinlik yoki rang o‘zgarishi qayd etilmadi.

Bu natija arzon dastlabki tekshiruvning foydasizligini anglatmaydi. Vizual va UV tekshiruvi begona material, kontaminatsiya yoki aniq optik farqlarni ko‘rsatishi mumkin. Ammo ushbu tadqiqot namunalarida ishlab chiqaruvchi manbasini ajratadigan darajada selektiv bo‘lmadi.

Shu bois manba atributsiyasi nuqtayi nazaridan tadqiqotning asosiy analitik kuchi keyingi zichlik va element profili bosqichlaridan keladi.

Zichlik Testi Haqiqiy Shisha bilan Fara Linzasini Qanday Ajratdi?

Tadqiqotda ikkita suyuqlik ishlatilgan:

Old va yon oyna namunalarining barchasi ksilolda ham, bromobenzolda ham cho‘kdi. Bu kuzatuv ushbu namunalarning zichligi 1,5 g/cm³ dan yuqori ekanini ko‘rsatadi.

Fara linzalari esa ksilolda cho‘kib, bromobenzolda suzdi. Bu xatti-harakat fara linzalari zichligi taxminan ikki suyuqlik zichligi orasida ekanini ko‘rsatadi.

Bu bosqich ishlab chiqaruvchi markasini o‘zi mustaqil ajratmadi. Asosiy kuchli farqlanish shisha asosidagi avtomobil qismlari bilan polimer asosidagi fara linzalari o‘rtasidadir.

SEM–EDX Element Profili Qanday Farqlarni Ko‘rsatdi?

SEM–EDX natijalarida old va yon oynalar umumiy holda yuqori miqdorda O va Si va pastroq darajalarda Na, Mg, Al, K va Ca ko‘rsatdi. Mualliflar bu tarkibni avtomobil sanoatida keng qo‘llanadigan soda–ohak silikat shishasi bilan mos deb baholadi.

Fara linzalari profili esa butunlay boshqacha. Bu namunalarda eng yuqori element ulushlari uglerod va kislorodga tegishli. Kremniy va boshqa noorganik elementlar faqat past darajalarda yoki ayrim namunalarda aniqlanmaydigan darajada bo‘lgan. Mualliflar buni fara linzalari shisha emas, polimer material ekanining belgisi sifatida talqin qilgan.

Old oyna element profili

Oltita old oyna modelida kislorod taxminan %37,94–40,30, kremniy taxminan %38,28–40,62 oralig‘ida qayd etilgan. Natriy taxminan %8,21–9,90; kalsiy esa taxminan %6,17–8,72 oralig‘ida.

Biroq ayrim minor elementlar ishlab chiqaruvchilar orasida bir xil ko‘rinmagan. Masalan, kaliy ayrim namunalarda aniqlangan bo‘lsa, Tata namunalarida “ND” deb qayd etilgan. Hyundai old oynasining bir namunasida mishyak %1,55 ± 0,21 deb berilgan, boshqalarida esa aniqlanmagan.

Yon oyna element profili

Yon oynalarda kislorod taxminan %37,22–44,57, kremniy %35,68–40,62, natriy %8,64–10,50 va kalsiy %6,98–9,42 orasida o‘zgaradi.

Alyuminiy ayrim namunalarda aniqlangan, ayrimlarida esa ND deb berilgan; kaliy esa faqat muayyan namunalarda qayd etilgan. Bunday kichik farqlar namunalarni yanada chuqur kriminalistik taqqoslashga olib kirish uchun potensial belgilar bo‘lishi mumkin.

Fara linzalarining element profili

Fara linzalarida uglerod taxminan %24,80–44,83, kislorod esa taxminan %49,76–61,87 oralig‘ida qayd etilgan. Na, Mg, Al, Si, K va Ca esa namunaga qarab past ulushda bo‘lgan yoki umuman aniqlanmagan.

Manba bu past darajadagi qo‘shimcha elementlar to‘ldiruvchilar, stabilizatorlar, UV himoya qiluvchilar yoki sirt/rang qo‘shimchalari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini taklif qiladi. Tadqiqot ularning har biri uchun mustaqil kimyoviy tasdiqlash o‘tkazmagan; bu izoh mualliflarning ehtimoliy material talqini sifatida ko‘rilishi kerak.

“ND” nimani anglatadi?

Jadvallardagi ND, “not detected”, ya’ni ishlatilgan EDX o‘lchovida tegishli element aniqlanmaganini anglatadi. Bu element mutlaqo mavjud emas degani emas, balki ishlatilgan o‘lchash sharoitlarida aniqlash chegarasidan yuqori darajada topilmaganini bildiradi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot eksperimental va analitik taqqoslash dizayniga ega. Maqsad turli avtomobil ishlab chiqaruvchilaridan olingan transport vositasi komponentlarining fizik va element xususiyatlarini taqqoslab, kriminalistik manbani farqlashdagi potensial foydasini baholashdir.

Tadqiqotning eng kuchli natijasi

Bitta usul o‘rniga ikkita bir-birini to‘ldiruvchi usul birgalikda foydaliroq. Zichlik tahlili avval shisha va polimer materialni ajratadi, SEM–EDX esa shisha guruhining ichki element tarkibi haqida qo‘shimcha ma’lumot beradi.

Mualliflar taklif qilgan kriminalistik ish oqimini quyidagicha umumlashtirish mumkin:

Voqea joyi bo‘lagi → fizik dastlabki tekshiruv → zichlik klassifikatsiyasi → SEM–EDX element profili → ma’lum avtomobil namunalari bilan taqqoslash.

Ishlab chiqaruvchi markasini faqat SEM–EDX bilan aniq aniqlash mumkinmi?

Bu tadqiqot bunday natijani ko‘rsatmaydi. Maruti Suzuki, Hyundai va Tata namunalarida umumiy shisha kimyosi katta darajada o‘xshash. Farqlar ko‘proq ayrim minor va iz elementlarning ulushlarida yuzaga chiqadi.

Tadqiqotda noma’lum namunalardan ishlab chiqaruvchini bashorat qiluvchi ko‘r test, mashinali o‘rganish klassifikatori, noto‘g‘ri moslik ko‘rsatkichi, noto‘g‘ri chiqarib tashlash ko‘rsatkichi yoki ehtimollik nisbati modeli mavjud emas.

Shu sababli natijalarning to‘g‘ri talqini “SEM–EDX ishlab chiqaruvchi taqqoslashida foydali qo‘shimcha farqlovchi ma’lumot berishi mumkin” shaklidadir; “SEM–EDX yakka o‘zi avtomobil markasini aniq belgilaydi” shaklida emas.

Nega “ahamiyatli farq” iborasi ehtiyotkorlik bilan ishlatilishi kerak?

Manba ayrim minor va iz element konsentratsiyalarida “significant variations” mavjudligini aytadi. Biroq tadqiqot matnida ochiq inferensial statistik test, p qiymati yoki ishonch oralig‘i taqqoslanishi berilmagan.

Jadvallardagi “±” qiymatlar o‘lchovlarning o‘zgaruvchanligini ko‘rsatadi; ammo faqat shu qiymatlardan ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida statistik jihatdan ahamiyatli farq bor degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Shu sababli Verianla matnida bu natija “kuzatilgan element konsentratsiyasi farqlari” deb ifodalanadi.

Sud ekspertizasi nuqtayi nazaridan bu qanchalik kuchli dalil?

Shisha bo‘lagi noma’lum manbadan kelgan bo‘lsa, uning element profili ma’lum avtomobil namunasi bilan mos kelishi manba gipotezasini qo‘llab-quvvatlashi mumkin. Biroq o‘xshash kimyoviy retseptlardan turli ishlab chiqaruvchilar yoki turli ishlab chiqarish partiyalari foydalanishi mumkinligi sababli element profilining o‘zi manbaning individual ravishda aynan bir xil ekanini avtomatik isbotlamaydi.

Bu farq sud ekspertizasida muhim: klassifikatsiya va ajratish bilan individuallashtirish bir xil narsa emas.

Tadqiqot cheklovlari

Tadqiqot qamrovi Hindiston bozorida yuqori ulushga ega faqat uchta avtomobil ishlab chiqaruvchi bilan cheklangan. Ko‘proq marka, model, ishlab chiqarilgan yil, ishlab chiqarish zavodi va ehtiyot qismlar ishlab chiqaruvchilarini qo‘shish natijalarning umumlashtiriluvchanligini oshiradi.

Bundan tashqari, SEM–EDXning minor elementlarga sezgirligi sud shisha tahlilida qo‘llanadigan yanada sezgir usullarga qaraganda cheklangan bo‘lishi mumkin. Mualliflar kelajakda yuqori farqlash kuchiga ega element tahlili usullarini va keng qamrovli referens ma’lumotlar bazasini ishlab chiqishni tavsiya qiladi.

Manbadagi bibliografik nomuvofiqlik

Maqolaning minor element farqlari bo‘limida “Naes et al., 2028” va “Andrews et al., 2030” iqtiboslari ko‘rinadi. Biroq adabiyotlar ro‘yxatida Naes va hamkasblari ishi 2008, Andrews va hamkasblari ishi 2025 deb berilgan. Shu sababli bu ikki sana manba ichidagi yozuv/iqtibos nomuvofiqligi sifatida baholanishi kerak.

Natijalarning sud amaliyotida qo‘llanish chegarasi

Tadqiqot zichlik va SEM–EDX kombinatsiyasi transport vositasi qismlarining material turini va ayrim manba farqlarini ajratishda foydali ekanini ko‘rsatadi. Biroq usulning sudda qo‘llanishdagi xato ko‘rsatkichi, laboratoriyalararo takrorlanuvchanligi va manba atributsiyasi samaradorligi ushbu tadqiqotda tasdiqlanmagan.

Shu sababli usul voqea joyidagi shisha bo‘laklarini taqqoslashda qo‘llab-quvvatlovchi xarakterizatsiya vositasi sifatida talqin qilinishi kerak.

Manba va Usul Qaydi

Asl sarlavha: Forensic Analysis of Vehicular Glass Fragments for Source Attribution among Indian Automobile Manufacturers

PDFdagi mualliflar tartibi: Rubal Lathwal, Sahil Sharma

Mas’ul muallif: Sahil Sharma

Affiliatsiya: Department of Forensic Science, University Institute of Allied Health Sciences, Chandigarh University, Mohali, Punjab, India.

Nashr turi: Preprint / taqrizdan o‘tmagan tadqiqot maqolasi.

SSRN: Abstract No. 6957402

DOI: 10.2139/ssrn.6957402

SSRNga yuklangan sana: 17-iyun 2026.

SSRN mualliflar tartibi qaydi: SSRN ro‘yxat ekranida Sahil Sharma birinchi, Rubal Lathwal ikkinchi muallif sifatida ko‘rsatilgan bo‘lsa, yuklangan PDFning sarlavha sahifasida Rubal Lathwal birinchi o‘rinda berilgan. Verianla manba PDFdagi tartibni asos qilib olgan.

Namuna soni: 108 ta avtomobil komponenti namunasi.

Tekshirilgan ishlab chiqaruvchilar: Maruti Suzuki, Hyundai va Tata.

Tekshirilgan komponentlar: Old/orqa oyna, yon oyna va fara linzasi.

Analitik usullar: Ko‘rinadigan yorug‘lik tekshiruvi, UV tekshiruvi, ksilol/bromobenzol zichlik xatti-harakati va SEM–EDX.

Asosiy material natijasi: Old va yon oyna namunalari soda–ohak silikat shishasiga mos O–Si ustun profil ko‘rsatgan; fara linzalari esa C–O ustun polimer material sifatida aniqlangan.

Statistik chegara: Manba formal ishlab chiqaruvchi-klassifikatsiya aniqligi, p qiymati, likelihood ratio, noto‘g‘ri musbat/manfiy ko‘rsatkich yoki ko‘r namuna verifikatsiyasini hisobot qilmaydi.

Bibliografik ogohlantirish: Matndagi ayrim iqtibos yillari adabiyotlar ro‘yxati bilan mos kelmaydi; Naes “2028” o‘rniga ro‘yxatda 2008, Andrews “2030” o‘rniga 2025 deb ko‘rsatilgan.

Muallif hissalari: Rubal Lathwal; konseptualizatsiya, metod, tadqiqot, ma’lumotlar kuratsiyasi, formal tahlil, verifikatsiya, vizualizatsiya va yozuv. Sahil Sharma; konseptualizatsiya, metod, tadqiqot, verifikatsiya, maslahat, resurslar, loyiha boshqaruvi va ko‘rib chiqish.

Kelajak tadqiqoti: Hindiston va global avtomobil markalarini ko‘proq qo‘shish, avtomobil oynalari va fara linzalari uchun referens ma’lumotlar bazasini yaratish hamda yuqori sezgirlikka ega element tahlili usullaridan foydalanish tavsiya etiladi.

Verianla ishlov berish usuli: Manba tadqiqot paragrafma-paragraf tarjima qilinmagan; namuna olish, dastlabki tekshiruv, zichlik, SEM–EDX, element profili, kriminalistik manba baholashi va metodologik cheklovlar alohida ma’lumot qatlamlariga ajratilib, mustaqil o‘rgatuvchi tuzilma ichida qayta qurilgan.