Meʼmoriy makonlarning akustik dizayni koʻpincha shovqinni kamaytirish, reverberatsiya vaqtini nazorat qilish yoki tovush bosimi darajalarini muayyan chegaralarda ushlab turish maqsadlari asosida olib boriladi. Bu oʻlchovlar zarur, biroq odamlar makonni eshitish orqali qanday his etishini oʻz-oʻzicha tushuntirmaydi. Tovush darajasi bir xil boʻlgan ikki muhitdan biri jonli, tinchlantiruvchi va mazmunli, ikkinchisi esa toliqtiruvchi, bosimli yoki bezovta qiluvchi deb qabul qilinishi mumkin.

Ushbu tadqiqot tovush manzarasini meʼmoriy loyihalash jarayoniga keyinchalik qoʻshiladigan texnik tuzatish boʻlishdan chiqarib, dastlabki loyihalash bosqichlarida faol dizayn omiliga aylantirishni maqsad qiladi. Tadqiqotchilar kontekstual maʼlumot, tanqidiy tinglash, meʼmoriy aralashuv va akustik simulyatsiyani birlashtiradigan iterativ usulni taklif etadi.

Usul Gestalt idrok tamoyillari asosida tuzilgan Venn diagrammasiga tayanadi. Diagrammada “axborot beruvchi fon” mavjud eshitish muhitini tushunishni; “aralashuvchi old plan” meʼmoriy shakl, material, tekstura va konsepsiyadagi oʻzgarishlarni; “eshittirish” esa ushbu ikki soha oʻrtasida uzluksiz qayta aloqa beradigan bogʻlanishni ifodalaydi.

Tinglash jarayonini tuzilmalashtirish uchun HURIER modeli va Integrative Listening Model qoʻllangan; dizayn variantlarini idrokiy baholashda esa yoqimlilik, qoʻzgʻalish va ustunlik oʻlchamlariga asoslangan Mehrabian–Russell ekologik psixologiya modeli qabul qilingan. Shu tariqa dizayn faqat EDT, T20, SPL, C80 va D50 kabi akustik mezonlarga koʻra emas, balki makon foydalanuvchida yuzaga keltiradigan asosiy hissiy va xulqiy taʼsirlar jihatidan ham baholangan.

Usul Aalborg universitetining CREATE binosi hovlisida qoʻllangan. Hududda tovush sayri oʻtkazilgan, dala yozuvlari olingan, transport, suhbat, qadam, qush, yomgʻir, shamol va port tovushlari tasniflangan. Hovli Rhino dasturida modellashtirilib, Treble akustik simulyatsiya dasturiga oʻtkazilgan va turli meʼmoriy aralashuvlar eshittirilgan.

Beshta dizayn varianti taqqoslangan: mavjud beton devorlar, tunnel va terrasalardagi yogʻoch, parda devorlar, egri devorlar hamda portga ochilgan yangi fasad tirqishi. Natijalar material oʻzgarishlari ayrim akustik qiymatlarni kamaytirishi mumkinligini; egri devorlar esa hovli ichida yaqqol akustik zonalar va kuchli makoniy farqlar hosil qilganini koʻrsatgan. Portga ochilgan tirqish moʻljallangan suv tovushi taʼsirini kutilgan darajada yaratmagan, chunki ishlatilgan port tovushlari dizaynning boshqa akustik unsurlariga nisbatan zaif boʻlib qolgan.

Tadqiqotning asosiy xulosasi shuki, meʼmoriy tovush manzarasi faqat oʻlchanishi emas, tinglanishi ham kerak. Tadqiqotchilar miqdoriy akustik tahlil bilan sifatli eshitish baholashini bir-birini qoʻllab-quvvatlaydigan “ikki tomonlama” yondashuv deb taʼriflaydi; kelajakda vizual va kinestetik idrok ham qoʻshilsa, yanada keng qamrovli “koʻp tomonlama” baholash tizimiga oʻtish mumkinligini ilgari suradi.

Tadqiqotning asosiy muammosi nimadan iborat?

Meʼmoriy akustika amaliyotlarining katta qismi fizik tovush oʻlchovlari va shovqinni kamaytirishga tayanadi. Dizaynerlar odatda quyidagi savollarga eʼtibor qaratadi:

• Tovush bosimi darajasi necha detsibel?
• Reverberatsiya vaqti qancha?
• Devorlarning tovush yutish koeffitsiyenti qanday?
• Shovqin chegaraviy qiymatlardan oshganmi?
• Nutqning tushunarliligi yetarlimi?

Bu savollar akustik samaradorlikni aniqlash uchun zarur, biroq makonning eshitish sifatini faqat shu qiymatlar bilan tushuntirib boʻlmaydi. Tadqiqotda keltirilgan avvalgi ishlar odamlar his qiladigan shovqin bezovtaligining faqat taxminan 20–40 foizi bevosita akustik parametrlar bilan izohlanishi mumkinligini bildiradi.

Bu holat eshitish tajribasi fizik tovush darajasidan kengroq ekanini koʻrsatadi. Odamning tovushni qanday talqin qilishiga quyidagi unsurlar taʼsir etishi mumkin:

• Tovush manbasi
• Makonning foydalanish maqsadi
• Shaxsning kutishlari
• Avvalgi tajribalari
• Tovushni nazorat qilish mumkinligi yoki mumkin emasligi
• Tovushning vizual muhitga mosligi
• Vaqt, fasl va ijtimoiy kontekst

Masalan, suv tovushi bogʻda tinchlantiruvchi, yopiq binoda quvur tizimi nosozligi taassurotini berganda esa xavotirli boʻlishi mumkin. Xuddi shuningdek, odamlar suhbati kafeda jonlilik hissini yaratishi, ish hududida esa diqqatni chalgʻitishi mumkin.

Tadqiqotning asosiy muammosi meʼmoriy loyihalash jarayonida ushbu kontekstual va idrokiy oʻlchamlar koʻpincha kech koʻrib chiqilishidir. Akustik aralashuvlar binoning asosiy shakli, plani, materiali va konseptual yondashuvi belgilanganidan keyin kun tartibiga kelganda, tovush dizaynni shakllantiruvchi unsur emas, balki yechilishi lozim boʻlgan texnik muammoga aylanadi.

Tovush manzarasi nima?

ISO 12913-1 standartiga koʻra, tovush manzarasi — shaxs yoki hamjamiyat tomonidan kontekst ichida idrok qilinadigan, boshdan kechiriladigan yoki anglanadigan akustik muhitdir.

Bu taʼrifning muhim jihati tovush manzarasini faqat fizik tovush muhiti bilan tenglashtirmasligidir. Ayni akustik muhit turli odamlar tomonidan turlicha idrok qilinishi mumkin. Demak, tovush manzarasi quyidagi uch unsur oʻzaro taʼsiridir:

• Fizik tovush muhiti
• Makoniy va ijtimoiy kontekst
• Insonning idroki, talqini va hissiy reaksiyasi

Tadqiqotda “meʼmoriy tovush manzarasi” foydalanuvchi yoki foydalanuvchilar guruhi meʼmoriy kontekstda idrok qiladigan akustik muhit deb taʼriflanadi. Bu yerda bino shakli, fasad, pol, hovli, material va tirqishlar shunchaki tovushni qaytaruvchi yoki yutuvchi yuzalar emas. Ular makoniy va eshitish mazmunini bir vaqtda hosil qiladigan meʼmoriy tarkibiy qismlardir.

Nega mavjud usul yetarli deb hisoblanmaydi?

Tadqiqot Siebein ishlab chiqqan keng qamrovli meʼmoriy tovush manzarasi usulini muhim manba sifatida koʻrib chiqadi. Bu usul akustik hamjamiyatlardan tovush taqvimigacha, yozib olish, xaritalash, modellashtirish, baholash va qurilishdan keyingi bosqichgacha boʻlgan 19 ta alohida qadamdan iborat.

Ushbu keng qamrovli tuzilma nazariy jihatdan kuchli boʻlsa-da, odatiy meʼmoriy loyihalash oqimida uni qoʻllash qiyin boʻlishi mumkin. Meʼmoriy loyihalash chiziqli tarzda rivojlanmaydi. Dizaynerlar:

• Bir konsepsiya yaratadi.
• Natijani tahlil qiladi.
• Avvalgi qarorga qaytadi.
• Cheklovlarni oʻzgartiradi.
• Yangi shakl yoki materialni sinaydi.
• Mijozning qayta aloqasi asosida dizaynni qayta tuzadi.

Shu sababli tadqiqotda soddalashtirilgan, siklik hamda oldinga va orqaga harakatlanishga imkon beradigan usul taklif etilgan.

Usulning uch asosiy qismi

11-sahifadagi asosiy diagramma ushbu uch tarkibiy qismni ikkita katta, bir-birini qoplaydigan sikl va ularning markazidagi eshittirish qatlami sifatida koʻrsatadi. Eshittirish alohida va bir martalik bosqich emas; u maʼlumot toʻplash bilan dizayn aralashuvi oʻrtasida uzluksiz ishlaydigan bogʻlovchidir.

Gestalt tamoyillari usulni qanday shakllantiradi?

Usulning vizual tuzilishi Gestaltning idrokni tashkil etish tamoyillariga tayanadi. 10-sahifadagi diagrammada quyidagi tamoyillar qoʻllangan:

• Yaqinlik: Vazifasi oʻxshash dizayn unsurlarining birgalikda idrok qilinishi
• Yopiqlik: Unsurlarning oʻrab olinib, yaxlit tizim sifatida koʻrilishi
• Shakl-fon: Fon, old plan va markaziy unsurlar oʻrtasida iyerarxiya oʻrnatilishi
• Bogʻlanganlik: Unsurlar oʻrtasidagi munosabatning chiziqlar bilan koʻrsatilishi
• Uzluksizlik: Dizayn jarayonining uzilib qolgan emas, siklik tarzda idrok qilinishi

Bu yerda Gestalt tamoyillari akustik hisoblash uchun qoʻllanmaydi. Ular murakkab dizayn jarayonini meʼmorlar osonroq tushunishi va boshqarishini taʼminlaydigan axborotni tashkil etish vositalaridir.

Nega tanqidiy tinglash usulning markazida?

Tadqiqot quloq va inson tovushini akustik muhitning asosiy idrokiy mezonlari qatorida koʻradigan tovush manzarasi yondashuvini qabul qiladi. Biroq tinglash passiv eshitish harakati emas.

Samarali tinglash quyidagi jarayonlarni oʻz ichiga oladi:

• Tinglash maqsadini belgilash
• Kontekstni tushunish
• Tovushlarni farqlash
• Shaxsiy tarafkashliklarni anglash
• Eshitilgan narsani talqin qilish
• Taqqoslash va baholash
• Dizayn orqali javob berish

Muallif tanqidiy tinglash dizaynerning shaxsiy didini butunlay yoʻq qilmasligini, biroq tinglash jarayonini ongliroq, takrorlanadigan va kontekstga sezgirroq qilishini ilgari suradi.

Integrative Listening Model qanday qoʻllanadi?

Integrative Listening Model toʻrt bosqichdan iborat:

1. Tinglashga tayyorlanish: Tinglash maqsadlari, muhit va ehtimoliy idrokiy filtrlarni oldindan belgilash
2. Tinglash jarayonlarini qoʻllash: Qabul qilish, tushunish, baholash va javob berish jarayonlarini kontekstga mos tarzda ishlatish
3. Tinglash samaradorligini baholash: Shaxsning oʻz tinglash faoliyati va boshqalarning qayta aloqasini oʻrganishi
4. Kelajakdagi tinglashni rivojlantirish: Keyingi tinglash tajribalari uchun maqsad va usullarni qayta tuzish

Bu model dala ishining rejasiz “muhitni tinglash” faoliyatiga aylanishining oldini oladi. CREATE hovlisidagi amaliyotda tinglash yoʻnalishi va yozib olish nuqtalari oldindan belgilangan, soʻng dala sharoitlariga qarab oʻzgartirilgan.

HURIER modeli nimani anglatadi?

HURIER oʻzaro bogʻliq oltita tinglash bosqichi nomining bosh harflaridan tuzilgan:

• Hearing: Eshitish
• Understanding: Tushunish
• Remembering: Eslab qolish
• Interpreting: Talqin qilish
• Evaluating: Baholash
• Responding: Javob berish

Axborot beruvchi fon bosqichida eshitish, tushunish va eslab qolish oldinga chiqadi. Eshittirish va meʼmoriy aralashuv bosqichlarida esa talqin qilish, baholash va javob berish ishga tushadi.

Model tinglashga taʼsir qiladigan filtrlarga ham eʼtibor qaratadi:

• Munosabatlar
• Avvalgi tajribalar
• Qadriyatlar
• Tarafkashliklar
• Kutishlar

Masalan, port tovushlarini ijobiy deb biladigan dizayner ularni oldinga chiqarishni istashi mumkin; biroq ayni tovush boshqa foydalanuvchida yolgʻizlik, sanoat shovqini yoki sovuqlik hissini uygʻotishi mumkin. Usul bunday shaxsiy filtrlardan xabardor boʻlishni maqsad qiladi.

Ekologik psixologiya modeli

Dizayn variantlari Mehrabian va Russellning uch oʻlchamli hissiy reaksiya modeli yordamida baholangan:

Tadqiqotda ISO/TS 12913-2 dagi sakkizta idrokiy sifat oʻrniga ushbu uchlik model tanlanishining sababi meʼmorlar dastlabki dizayn bosqichida soni kamroq va tushunarliroq kategoriyalar bilan baholash oʻtkaza olishidir.

Axborot beruvchi fon bosqichi

Bu bosqich mavjud eshitish muhitini hujjatlashtirishni maqsad qiladi. Taklif etilgan umumiy usul toʻrt qadamdan iborat:

1. Akustik hamjamiyatlar va ekologik munosabatlarni aniqlash
2. Kunlik, mavsumiy yoki yillik tovush sikllarini oʻz ichiga olgan akustik taqvim tayyorlash
3. Dala yozuvlari olish va tovush sayrlarini oʻtkazish
4. Tovushlarni manbalariga koʻra tasniflash

CREATE binosi amaliyotida dastlabki ikki qadam oʻtkazib yuborilgan. Buning sababi bino mavjudligi va muallif oʻzini loyiha bilan bogʻliq akustik hamjamiyatlardan birining vakili deb hisoblaganidir. Bu usulning muhim cheklovidir; foydalanuvchi guruhlari va manfaatdor tomonlar bilan keng qamrovli suhbatlar oʻtkazilmagan.

Dala ishi qanday oʻtkazildi?

18-sahifadagi tasvirlar hovli va uning atrofida belgilangan yettita yozib olish joyi hamda tovush sayri yoʻnalishini koʻrsatadi. Quyidagi uskunalar ishlatilgan:

• ZOOM H2n yoʻnaltirilgan/ikki yoʻnalishli kondensator mikrofon
• Quloq balandligiga sozlangan mikrofon shtativi
• Shamoldan himoya vositasi
• NIOSH iPad ilovasiga asoslangan raqamli shovqin oʻlchovi
• Tovush monitoringi uchun dinamik quloqchin

Yozuvlar yomgʻirli va shamolli sharoitda olingani tadqiqot natijalariga bevosita taʼsir qilgan. Muallif quyoshli va serharakat kunda boshqa tovush manbalari paydo boʻlishi mumkinligini aniq taʼkidlaydi.

Tovushlar qanday tasniflandi?

19-sahifadagi jadvalda dala yozuvlaridan ajratilgan tovushlar uchta asosiy guruhga boʻlingan:

Bu tasnif faqat roʻyxat tuzish uchun qilinmagan. Tovushlarning joylashuvi va manbasi simulyatsiyada tovush manbalari qayerga qoʻyilishini belgilagan.

Simulyatsiya modeli qanday qurildi?

Hovli avval Rhino 3B CAD dasturida modellashtirilib, keyin Treble akustik simulyatsiya dasturiga oʻtkazilgan. Treble modeliga qoʻyiladigan talablar sababli hajmlar:

• Suv oʻtkazmaydigan yopiq geometriya
• Bir-biridan ajratilgan hajmlar
• Tekis yuzalar

koʻrinishida tayyorlangan.

Model hovlidan tashqari oʻzaro bogʻlangan uchta tunnel va hovliga qaragan qavat terrasalarini ham oʻz ichiga oladi. Ochiq muhitga qaragan yuzalarga 95 foiz tovush yutuvchanlik belgilangan. Bu amal ochiq maydon chegaralarida aslida yuzaga kelmaydigan qaytishlarni kamaytirish uchun qoʻllangan; biroq Treble ichida mutlaqo aks-sadosiz chegara belgilab boʻlmagani uchun 95 foiz qiymatidan foydalanilgan.

Manba va qabul qiluvchilar joylashuvi

Matnda beshta koʻp yoʻnalishli tovush manbasi va oʻnta qabul qiluvchi nuqta ishlatilgani aytiladi. Qabul qiluvchilar tik turgan odam uchun 1,5 metr, oʻtirgan odam uchun 0,9 metr quloq balandligida joylashtirilgan.

Biroq 22-sahifadagi 6-rasm izohida buning teskarisi yozilib, oʻnta tovush manbasi va beshta qabul qiluvchi koʻrsatilgani aytilgan. Shu sababli PDF ichida manba va qabul qiluvchilar soni boʻyicha yaqqol hisobot nomuvofiqligi mavjud. Tasvir va matn birgalikda baholanganda simulyatsiya tartibi koʻp manba va koʻp qabul qiluvchi nuqtalarga asoslanadi; biroq aniq sonlarga mualliflar aniqlik kiritishi kerak.

Simulyatsiyada qoʻllangan WAV fayllarining namuna olish chastotasi 44,1 kHz. Asosiy tovushlar quyidagilar:

• Asosiy yoʻldagi transport
• Talabalar suhbati
• Velosipedchilar
• Tunnellardagi qadam tovushlari
• House musiqasini ijro etayotgan DJ
• Port tovushlari
• Qush tovushi

Eshittirish nima?

Eshittirish — akustik simulyatsiya natijalarini tinglash mumkin boʻlgan tovush namunalariga aylantirishdir. Dizayner faqat grafik yoki raqamni koʻrish oʻrniga tanlangan qabul qiluvchi joyida makon qanday eshitilishini quloqchin orqali tinglashi mumkin.

Tadqiqotda dizayner:

• Turli qabul qiluvchi joylari oʻrtasida almashgan.
• Muayyan tovush manbalarini oʻchirib-yoqqan.
• Tovush darajalarini oʻzgartirgan.
• Tashqi manbalarning ichki makonga taʼsirini tinglagan.
• Ichki manbalarning hovli ichidagi tarqalishini taqqoslagan.

Eshittirish real makon tajribasining toʻliq muqobili emas. Bosh harakati, uzluksiz yurish, vizual stimullar va tana harakati cheklangan tarzda ifodalangan. Biroq dizayn variantlarini taqqoslash uchun dastlabki bosqichda muhim qayta aloqa vositasi sifatida qoʻllangan.

Beshta meʼmoriy dizayn varianti

23-sahifadagi 8-rasm quyidagi variantlarni taqqoslaydi:

Qaysi akustik parametrlar qoʻllangan?

Tovush bosimi darajasi — SPL

Tovush bosimi darajasi referens tovush bosimiga nisbatan logarifmik tarzda ifodalanadi:

\[ L_p = 20 \log_{10}\left(\frac{p}{p_0}\right) \]

Bu munosabat tadqiqot qoʻllagan SPL mezonining asosiy fizik maʼnosini tushuntirish uchun berilgan.

• L_p, detsibeldagi tovush bosimi darajasidir.
• p, oʻlchangan samarali tovush bosimidir.
• p₀, havoda odatda 20 µPa deb olinadigan referens tovush bosimidir.

SPL ning oʻzi tovush manzarasi yaxshi yoki yomonligini aytmaydi. U faqat fizik tovush darajasini koʻrsatadi.

Erta soʻnish vaqti — EDT

EDT — tovush energiyasining dastlabki 10 dB kamayishidan baholanadigan erta reverberatsiya xususiyati. U makon ilk onda qanchalik jonli yoki soʻniq eshitilishi bilan bogʻliq.

Reverberatsiya vaqti — T20

T20 tovushning 5 dB dan 25 dB gacha pasayish qiyaligidan hisoblanib, 60 dB kamayishga masshtablanadigan reverberatsiya vaqtidir. Katta qiymatlar tovush uzoqroq saqlanishini, past qiymatlar esa tezroq soʻnishini koʻrsatadi.

Aniqlik — C80

Musiqa aniqligi uchun qoʻllanadigan C80 dastlabki 80 millisekunddagi energiya bilan undan keyingi energiya oʻrtasidagi nisbatni koʻrsatadi:

\[ C_{80} = 10 \log_{10}\left(\frac{\int_0^{80ms}p^2(t)\,dt}{\int_{80ms}^{\infty}p^2(t)\,dt}\right) \]

Yuqori C80 qiymati erta tovush energiyasi ustunligini va musiqiy tafsilotlar aniqroq idrok qilinishi mumkinligini koʻrsatadi.

Taʼriflilik — D50

D50 dastlabki 50 millisekunddagi tovush energiyasining jami energiyaga nisbatidir:

\[ D_{50} = \frac{\int_0^{50ms}p^2(t)\,dt}{\int_0^{\infty}p^2(t)\,dt} \]

Yuqori D50 qiymati koʻpincha nutq tushunarliligi nuqtayi nazaridan kuchliroq erta energiyani bildiradi.

Bu tenglamalar akustik parametrlarning asosiy taʼriflaridir. Tadqiqotda natijalar grafik taqqoslashlar orqali berilgan, barcha variantlar uchun batafsil xom raqamli jadvallar taqdim etilmagan.

Dizayn variantlarining idrokiy va akustik natijalari

Bu baholashlar nazorat qilinadigan foydalanuvchi tajribasiga asoslanmagan. Ular muallifning bilimli “tovush manzarasi dizayneri” rolida amalga oshirgan tinglash va talqinlariga asoslangan. Demak, yoqimlilik, qoʻzgʻalish va ustunlik ballari keng foydalanuvchilar guruhining oʻrtacha reaksiyalari emas.

Beton devorlar varianti

Mavjud beton yuzalarda yoʻl transportiga yaqin manbalar uchun EDT, T20 va SPL qiymatlari variantlar orasidagi eng yuqori darajalarga chiqqan. Idrokiy baholashda yoqimlilik va qoʻzgʻalish past, ustunlik esa yuqori deb belgilangan.

Bu holat tovush makonda kuchli saqlanib qolgan boʻlsa ham, eshitish tajribasi ijobiy yoki jonli deb baholanmaganini koʻrsatadi. Yuqori akustik energiyaning oʻzi yaxshi tovush manzarasini yaratmaydi.

Yogʻoch yuzalar varianti

Tunnel va terrasalarga yogʻoch qoʻshilishi SPL qiymatlarini barcha variantlar ichida eng past darajaga tushirgan. Aksincha, 500 Hz va undan past chastotalarda EDT biroz oshgani bildirilgan.

Bu bir qarashda ziddiyatli tuyulsa-da, turli mezonlar turli taʼsirlarni ifodalashi yodda tutilishi kerak. Yogʻoch umumiy energiya darajasini kamaytirar ekan, muayyan past chastotalarda tovush aralashishi va oʻrab olish hissini oshirgan boʻlishi mumkin.

Idrokiy baholashda yoqimlilik va qoʻzgʻalish oʻrta, ustunlik past deb berilgan.

Parda devorlar varianti

Parda devor yuzalari beton variantga nisbatan EDT va SPL qiymatlarida kichik pasayishlarni yuzaga keltirgan. Izchil yuza materiali sababli makonda yaqqolroq oʻrab olinganlik hissi paydo boʻlgani talqin qilingan.

Biroq idrokiy baholashda yoqimlilik va qoʻzgʻalish pastligicha qolgan. Bu natija akustik parametrlardagi cheklangan yaxshilanish eshitish sifatini avtomatik ravishda ijobiy qilmasligini koʻrsatadi.

Egri devorlar varianti

Egri yuzalar tadqiqotning eng yaqqol natijasini hosil qilgan. SPL, EDT, C80 va D50 qiymatlari hovlining turli qismlarida katta darajada oʻzgargan.

27-sahifadagi 500 Hz tovush bosimi taqsimoti tasvirlari beton devorli hovlida tarqalish bir xilroq boʻlganini, egri devorlar esa tovushni turli yoʻnalishlarga tarqatib, mahalliy akustik zonalarni hosil qilganini koʻrsatadi.

Ushbu variant uchun:

• Yoqimlilik yuqori
• Qoʻzgʻalish yuqori
• Ustunlik past

deb baholangan.

Tadqiqotchi bu variant hovlidagi turli faoliyatlar uchun bir-biridan ajralgan eshitish hududlarini hosil qilishi mumkinligini bildiradi. Biroq natija muayyan meʼmoriy shakl har doim yaxshiroq tovush manzarasini taʼminlashini anglatmaydi. Egri yuzalarning taʼsiri manba, joylashuv, chastota va material xususiyatlariga bogʻliq.

Portga ochilgan fasad

Bu variant port qirgʻogʻiga uriladigan suv tovushlarini hovliga olib kirish gʻoyasiga asoslangan. Fasadda port tomonga tirqish ochilib, qoʻshimcha tovush manbasi joylashtirilgan.

Biroq EDT, SPL, C80 va D50 qiymatlari mavjud beton variantga nisbatan sezilarli oʻzgarmagan. Port tovushi boshqa tovush manbalari fonida moʻljallangan eshitish taʼsirini hosil qilish uchun yetarlicha kuchli boʻlmagan.

Tadqiqot bu muvaffaqiyatsizlikni usulning salbiy natijasi sifatida emas, balki dizayn gʻoyasini dastlabki bosqichda sinashning foydasi sifatida talqin qiladi. Dizayner qurilishdan oldin gʻoya akustik jihatdan kutilgan taʼsirni bermasligini koʻrishi mumkin.

“Ikki tomonlama” baholash nimani anglatadi?

Tadqiqotda taklif etilgan ikki tomonlama yondashuv baholashning ikki turini birlashtiradi:

• Sifatli baholash: Tanqidiy tinglash, yoqimlilik, qoʻzgʻalish, ustunlik va xulqiy reaksiya
• Miqdoriy baholash: SPL, EDT, T20, C80, D50 va boshqa akustik parametrlar

Miqdoriy oʻlchovning oʻzi “yaxshi” tovush manzarasini belgilay olmaydi. Sifatli tinglash ham oʻlchovsiz qoldirilsa, shaxsiy didga ortiqcha bogʻliq boʻlishi mumkin. Ikki yondashuv birgalikda qoʻllanganda dizayn qarorlarini izchilroq talqin qilish mumkin.

Koʻp tomonlama baholash taklifi

Tadqiqotning keyingi qismida tovush manzarasi faqat eshitish va akustik oʻlchamlardan iborat emasligi tan olinadi. 32-sahifadagi diagramma kelajakda toʻrtta idrokiy sohani birgalikda baholashni taklif etadi:

• Tanqidiy tinglash
• Akustik va psixoakustik oʻlchovlar
• Vizual idrok
• Kinestetik, yaʼni tana harakati va makonda yurish

Muallif egri devorlar variantida vizual shakl yoqimlilik va qoʻzgʻalish bahosini qoʻllab-quvvatlagan boʻlishi mumkinligini kuzatgan. Shuningdek, haqiqiy hududdagi harakatli tovush sayri bilan simulyatsiyadagi oʻzgarmas qabul qiluvchi joylari oʻrtasida idrokiy farqlar kuzatilgan.

Shu sababli virtual reallik garnituralari, harakatlanuvchi tinglovchi modellari va bir vaqtdagi vizual-eshitish simulyatsiyalari kelajakda yanada yaxlit baholashni taʼminlashi mumkin.

Tadqiqotning meʼmorchilik uchun ahamiyati

Tadqiqot tovushni meʼmoriy qarorlar natijasidagi ikkilamchi taʼsir sifatida emas, balki dizaynni yoʻnaltiradigan “birlamchi yaratuvchi” sifatida koʻrib chiqadi.

Bu yondashuv quyidagi qarorlarga taʼsir qilishi mumkin:

• Hovli shakli
• Fasad tirqishlari
• Tunnel va oʻtish joylari geometriyasi
• Material tanlovi
• Terrasalar joylashuvi
• Suv unsurlari
• Faoliyat hududlarining joylashuvi
• Shovqin manbalari bilan makoniy munosabat

Shu tariqa tovush bino tugallangandan keyin tuzatiladigan nuqson emas, balki makoniy tajribaning boshidanoq loyihalanadigan qismi boʻlishi mumkin.

Kundalik hayotga taʼsiri

Ushbu usulning kundalik hayotdagi bevosita maʼnosini quyidagi misollar bilan tushuntirish mumkin:

• Shifoxona kutish hududi shunchaki jim emas, balki xavotirni kamaytiradigan eshitish muhitiga ega boʻlishi
• Maktab hovlisida oʻyin tovushlari bilan dam olish zonalarining akustik jihatdan ajratilishi
• Maydonda transport shovqinining suv, landshaft va yuza shakli bilan muvozanatlashtirilishi
• Turar joy hovlisida suhbat maxfiyligining oshirilishi
• Muzey yoki xotira makonida tovushning hikoya qismiga aylantirilishi
• Jamoat transporti markazida yoʻl topishga yordam beradigan eshitish zonalari yaratilishi

Tadqiqotning kuchli jihatlari

• Tovush manzarasini meʼmoriy loyihalashning dastlabki bosqichiga kiritishi
• Akustik oʻlchov bilan inson idrokini bir xil doirada koʻrib chiqishi
• Chiziqli boʻlmagan, iterativ usulni taklif etishi
• Tanqidiy tinglashni aniq dizayn koʻnikmasi sifatida taʼriflashi
• HURIER va Integrative Listening Model ni meʼmoriy loyihalashga moslashtirishi
• Ekologik psixologiya bilan akustik samaradorlikni birgalikda baholashi
• Dala yozuvlarini simulyatsiyaga oʻtkazishi
• Turli shakl, material va konsepsiya variantlarini taqqoslashi
• Muvaffaqiyatsiz dizayn gʻoyasini ham ochiq koʻrsatishi
• Usulning dasturiy va amaliy cheklovlarini muhokama qilishi

Tadqiqotning cheklovlari

• Tadqiqot taqrizdan oʻtmagan preprintdir.
• Amaliyot faqat bitta hovlida oʻtkazilgan.
• Baholash muallif tomonidan yoʻnaltirilgan.
• Mustaqil foydalanuvchilar guruhi yoki keng ishtirokchilar namunasi mavjud emas.
• Akustik hamjamiyat bilan suhbatlar va akustik taqvim bosqichlari qoʻllanmagan.
• Dala yozuvlari faqat yomgʻirli va shamolli sharoitda olingan.
• Turli fasllar va foydalanish intensivligi taqqoslanmagan.
• Yoqimlilik, qoʻzgʻalish va ustunlik ballari statistik foydalanuvchi tadqiqotiga asoslanmagan.
• Manba va qabul qiluvchilar sonida matn bilan rasm izohi oʻrtasida nomuvofiqlik mavjud.
• Dala yozuvlarida mavjud makonning qaytishlari boʻlgani sababli simulyatsiyada qoʻsh akustik iz yuzaga kelishi mumkin.
• Geometriyani Rhino dan Treble ga oʻtkazish qoʻlda bajariladi va koʻp vaqt oladi.
• Dizayn oʻzgarishlari simulyatsiyaga real vaqt rejimida oʻtkazilmaydi.
• Oʻzgarmas qabul qiluvchi nuqtalar harakatlanuvchi insonning makoniy eshitish tajribasini toʻliq ifodalamaydi.
• Qoʻshimcha material, qurilish xarajati, yongʻin xavfsizligi va qurish imkoniyati baholanmagan.
• Taklif etilgan usulning professional loyihalardagi vaqt va xarajat samaradorligi oʻlchanmagan.

Tadqiqot nimani aytadi, nimani aytmaydi?

Tadqiqot aytadigan narsa: Tovush manzarasini meʼmoriy loyihalashning dastlabki bosqichlarida kontekst, tanqidiy tinglash, simulyatsiya va meʼmoriy aralashuv oʻrtasidagi iterativ jarayon orqali koʻrib chiqish mumkin. Akustik oʻlchovlar bilan hissiy va xulqiy baholashlar bir-birini toʻldirishi mumkin. Meʼmoriy shakl, material va tirqishlardagi oʻzgarishlar nafaqat tovush darajasini, balki makonning idrok qilinadigan eshitish xususiyatini ham oʻzgartirishi mumkin.

Tadqiqot aytmaydigan narsa: Taklif etilgan usul barcha bino turlarida tasdiqlanganini koʻrsatmaydi. Egri devorlar har qanday vaziyatda yaxshiroq akustik natija berishini isbotlamaydi. Baholashlar umumiy foydalanuvchilar populyatsiyasini ifodalashini koʻrsatmaydi. Treble simulyatsiyasi haqiqiy muhitga mukammal mos kelishini isbotlamaydi. Usulning xarajat, qurilish va meʼyoriy hujjatlar jihatidan qoʻllash mumkinligini oʻlchamaydi.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqot dizayni

Tadqiqot hududi

Simulyatsiya tafsilotlari

Akustik samaradorlik koʻrsatkichlari

Asosiy topilmalar

1. Taklif etilgan usul tovush manzarasini dizayn jarayonining ongli omiliga aylantira olgan.
2. Mavjud beton yuzalar yoʻl manbalari uchun eng yuqori EDT, T20 va SPL qiymatlarini hosil qilgan.
3. Yogʻoch yuzalar umumiy SPL darajasini eng koʻp kamaytirgan variant boʻlgan.
4. Parda devorlar mavjud holatga nisbatan cheklangan akustik farq yaratgan.
5. Egri devorlar hovlida eng yaqqol makoniy akustik xilma-xillikni yuzaga keltirgan.
6. Portga ochilgan fasad qoʻllangan tovush darajalarida istalgan suv tovushi taʼsirini yarata olmagan.
7. Hissiy baholash bilan akustik oʻlchov har doim bir yoʻnalishda oʻzgarmagan.
8. Material va teksturadagi oʻzgarishlar katta hajmli hovlida idrokiy jihatdan nozik va farqlash qiyin boʻlgan taʼsirlarni yaratgan.
9. Tanqidiy tinglash oʻxshash dizayn variantlari orasidagi farqlarni talqin qilishda muhim boʻlgan.
10. Vizual va harakatga bogʻliq idrok tovush manzarasini baholashga taʼsir qilishi mumkin.

Kelajak tadqiqotlari uchun takliflar

• Usulni turli bino turlarida sinash
• Shifoxona, atrium, vestibyul, terrasa va maydonlarda qoʻllash
• Kengroq foydalanuvchi guruhlari bilan idrokiy tajribalar
• Havaskor va professional dizaynerlarni taqqoslash
• Turli fasl va ob-havo sharoitlarida dala yozuvlari
• Akustik taqvimlarni uzoq muddatli maʼlumotlar bilan tayyorlash
• BIM va akustik simulyatsiya oʻrtasida maʼlumotlarni avtomatik uzatish
• Meʼmoriy model bilan simulyatsiya oʻrtasida real vaqt aloqasi
• Dala yozuvlaridagi mavjud reverberatsiya izlarini ajratish
• Harakatlanuvchi tinglovchi va VR asosidagi eshittirish
• Vizual, eshitish va kinestetik idrokni birgalikda baholash
• Noaniqlik va takrorlanuvchanlik tahlillari

Manba va Usul Haqida Izoh

Ushbu mazmun Samar Singh Rana, Mads Brath Jensen va Isak Worre Foged tomonidan tayyorlangan “Integrating Soundscapes into Architectural Design: Methodology and Application” nomli tadqiqotga asoslangan.

Tadqiqot Gestalt idrok tamoyillari, HURIER va Integrative Listening Model, Mehrabian–Russell ekologik psixologiya nazariyasi, tovush sayri, dala yozuvlari, akustik simulyatsiya va meʼmoriy dizayn iteratsiyalarini birlashtiradigan usul ishlab chiqish va uni qoʻllash tadqiqotidir.

Matnda “This preprint research paper has not been peer reviewed” iborasi aniq keltirilgan. Tadqiqot SSRN da eʼlon qilingan preprint boʻlib, taqrizdan oʻtmagan. Shu sababli usulning haqiqiyligi, bildirilgan baholashlar va amaliyot boʻyicha takliflar mustaqil taqrizdan keyin oʻzgarishi mumkin.

Amaliyot Aalborg universitetining CREATE binosidagi bitta hovlida va muallif yoʻnaltiruvida oʻtkazilgan. Tadqiqotda keng foydalanuvchilar namunasi, koʻr baholash yoki statistik idrok tajribasi mavjud emas. Yoqimlilik, qoʻzgʻalish va ustunlik baholari tadqiqotni olib borgan muallifning bilimli tovush manzarasi dizayneri sifatidagi talqinlariga asoslangan.

Simulyatsiya natijalari qurilishdan keyingi haqiqiy oʻlchovlar bilan tasdiqlanmagan. Dizayn variantlari jismonan qurilmagan. Demak, egri devor, yogʻoch yuza yoki port tirqishi haqiqiy hovlida ayni akustik va idrokiy natijalarni taʼminlashi isbotlanmagan.

PDF da manba va qabul qiluvchilar soni boʻyicha matn bilan rasm izohi oʻrtasida nomuvofiqlik mavjud. Matnda beshta tovush manbasi va oʻnta qabul qiluvchi aytilsa, 6-rasm izohida oʻnta manba va beshta qabul qiluvchi koʻrsatilgan. Bu farq mazmunda oʻzgartirilmasdan va yashirilmasdan aniq bayon qilingan.

Ushbu maqola faqat PDF dagi nazariy doira, dala amaliyoti, diagrammalar, jadvallar, grafiklar, akustik kuzatuvlar va cheklovlar asosida tayyorlangan. Tadqiqotda mavjud boʻlmagan tijoriy dastur muvaffaqiyati, qurilish standartiga muvofiqlik, aniq foydalanuvchi mamnunligi yoki haqiqiy bino samaradorligi haqidagi daʼvo qoʻshilmagan.