Ushbu tadqiqot Hindistonning Andaman va Nikobar orollari atrofidagi qirg‘oq suvlaridan olingan, tijoriy va oziqaviy jihatdan muhim bo‘lgan Atule mate — ya’ni sariq dumli skad baliqida mikroplastik ifloslanishini o‘rganadi. Mikroplastiklar o‘lchami 5 mm dan kichik bo‘lgan plastik zarrachalar sifatida ta’riflanadi. Bu zarrachalar dengiz organizmlari tomonidan tabiiy oziqa zarralari deb qabul qilinishi, jabra yuzalari bilan kontaktda bo‘lishi yoki oziqa zanjiri bo‘ylab bir organizmdan boshqasiga o‘tishi mumkin.

Tadqiqotda baliqning uch xil qismi ko‘rib chiqilgan: jabralar, ichak tizimi va mushak to‘qimasi. Jabra va ichak bevosita muhit bilan aloqa hamda oziqlanish orqali mikroplastiklarga ta’sirlanadigan qismlardir. Mushak to‘qimasi esa inson iste’moli nuqtayi nazaridan ayniqsa muhim, chunki u baliqning yeyiladigan qismini ifodalaydi. Ishda jami 11 ta baliq namunasi tahlil qilinib, ulardan 193 ta mikroplastik zarracha ajratib olingan.

Natijalarga ko‘ra mikroplastik zichligi eng yuqori ichakda kuzatilgan: 1,93 zarracha/g. Buning ortidan 1,82 zarracha/g bilan jabralar kelgan. Mushak to‘qimasida esa pastroq, ammo baribir e’tiborga molik bo‘lgan 0,82 zarracha/g qayd etilgan. A’zo bo‘yicha umumiy zarracha taqsimoti ichakda 40%, jabrada 38% va to‘qimada 22% deb berilgan. Rasm va jadvallar mikroplastiklar faqat ovqat hazm qilish tizimi bilan cheklanib qolmasdan, jabralar va mushak to‘qimasida ham aniqlanganini ko‘rsatadi.

Morfologik jihatdan eng ustun mikroplastik turi filament bo‘lgan. Filamentlar umumiy mikroplastiklarning taxminan 41% ini tashkil etgan. Tolalar 37%, boncuksimon zarrachalar esa 22% bo‘lgan. Rangi bo‘yicha qizil mikroplastiklar aniq ustunlik qilgan: jami 193 zarrachaning 104 tasi qizil rangda qayd etilgan. Raman spektroskopiyasi bilan polimerlarni aniqlashda polietilen, ya’ni PE, asosiy polimer turi sifatida ajralib chiqqan. Bundan tashqari PET, PP, PS va neylon ham turli baliq a’zolarida aniqlangan.

Tadqiqotning asosiy xabari shundan iborat: Andaman sohillaridagi tijoriy baliq turida mikroplastiklar nafaqat hazm yo‘lida, balki jabralar va yeyiladigan mushak to‘qimasida ham topilgan. Bu topilma dengiz ifloslanishi, baliqchilik, qirg‘oq jamoalarining oziq-ovqat xavfsizligi va uzoq muddatli inson ta’siri nuqtayi nazaridan diqqat bilan kuzatilishi kerak bo‘lgan ogohlantirishdir. Biroq ish hakamlikdan o‘tmagan preprint bo‘lib, namuna soni cheklangan va inson salomatligi uchun to‘g‘ridan to‘g‘ri xavf miqdoriy jihatdan hisoblanmagan. Shuning uchun natijalar aniq toksikologik hukm sifatida emas, balki mintaqaviy monitoring va ehtiyot choralari zarurligini ko‘rsatuvchi asosiy ma’lumot sifatida o‘qilishi kerak.

Plastik zamonaviy hayotning eng keng tarqalgan materiallaridan biridir. U yengil, mustahkam, arzon, oson shakllantiriladigan va juda ko‘p sohalarda qo‘llanilishi sababli qadoqlashdan to‘qimachilikka, elektronikadan transportgacha keng foydalaniladi. Ammo bu keng qo‘llanishning jiddiy ekologik qiymati bor. Plastik chiqindilar to‘g‘ri yig‘ilmasa, qayta ishlanmasa yoki nazoratsiz ravishda muhitga tashlansa, quruqlik, chuchuk suv va dengiz ekotizimlarida uzoq vaqt saqlanib qolishi mumkin.

Tabiatda plastmassalar ko‘pincha butunlay yo‘qolib ketmaydi; quyosh nuri, harorat o‘zgarishlari, mexanik yeyilish, to‘lqin harakati, biologik ta’sirlar va kimyoviy jarayonlar orqali maydaroq bo‘laklarga parchalanadi. O‘lchami 5 mm dan kichik plastik zarrachalar mikroplastik deb ataladi. Bundan ham kichik zarrachalar nanoplastiklar sifatida muhokama qilinadi. Mikroplastiklar bevosita kichik o‘lchamda ishlab chiqarilgan zarrachalardan ham, yirik plastik chiqindilarning parchalanishidan ham hosil bo‘lishi mumkin.

Tadqiqot kirish qismida mikroplastiklarning bir nechta manbasi borligi ta’kidlanadi. Kosmetik mahsulotlardagi mikroboncuklar, sintetik to‘qimachilikdan kir yuvishda ajralib chiqqan tolalar, sanoat plastik granulalari, avtomobil shinalarining yeyilish zarrachalari, bo‘yoq parchalanmalari, baliqchilik uskunalaridan uzilgan bo‘laklar, qadoqlash chiqindilari va shahar yuzaki oqimlari dengizlarga mikroplastik olib kirishi mumkin. Dengiz muhitida bu zarrachalar suv ichida muallaq turishi, suv yuzasida suzishi, vaqt o‘tishi bilan biofilm hosil bo‘lishi sabab og‘irlashib tubga cho‘kishi yoki organizmlar tomonidan yutilishi mumkin.

Mikroplastiklarning ekologik jihatdan xavfli bo‘lishining asosiy sababi — ularning kichik o‘lchami tufayli organizmlar tomonidan oziqa deb adashtirilishidir. Baliqlar, zooplanktonlar, ikki pallalilar va boshqa dengiz organizmlari mikroplastiklarni bevosita yutib yuborishi mumkin. Filtr bilan oziqlanuvchi organizmlar suvdagi muallaq zarrachalarni ajratayotganda mikroplastiklarni ham ushlab qoladi. Baliqlar esa plankton, mayda qisqichbaqasimonlar, organik zarrachalar yoki tuxumga o‘xshash rangli bo‘laklarni adashib iste’mol qilishi mumkin. Bu jarayon mikroplastiklarning oziqa to‘riga kirib borishiga va trofik o‘tish ehtimoliga olib keladi.

Ushbu ish Andaman va Nikobar orollari atrofidagi dengiz ekotizimi uchun muhim savolga e’tibor qaratadi: mahalliy aholi iste’mol qiladigan va tijoriy qiymatga ega bo‘lgan Atule mate baliqi mikroplastiklar bilan qay darajada ifloslangan va bu zarrachalar baliqning qaysi a’zolarida joylashgan?

Atule mate, inglizcha nomi Yellowtail Scad bo‘lib, tropik va subtropik dengizlarda uchraydigan, tijoriy ov qilinadigan va oziq sifatida iste’mol qilinadigan baliq turidir. Tadqiqotda ushbu turning tanlanishiga Andaman va Nikobar orollaridagi mahalliy aholining dengiz mahsulotlariga bo‘lgan iste’mol talabi sabab bo‘lgan. Qirg‘oq jamoalarida baliq nafaqat oqsil manbai, balki yashash, baliqchilik iqtisodiyoti va madaniy ovqatlanish odatlari uchun ham muhimdir.

Tadqiqot namunalari Sri Vijaya Puram, ya’ni Port Blair hududidagi Junglighat baliq tushirish markazidan yig‘ilgan. Xarita tadqiqot maydonining Janubiy Andaman oroli atrofidagi qirg‘oq bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu tasvir ishning faqat laboratoriya tajribasi emas, balki muayyan baliqchilik nuqtasi va mahalliy dengiz oziq-ovqat tizimi bilan bog‘liq ekanini bildiradi.

Namuna yig‘ilgach, plastik kontaminatsiya xavfini kamaytirish uchun har bir baliq alyuminiy folga bilan o‘ralgan va muzli akkumulyatorlari bo‘lgan izolyatsiyalangan idishda laboratoriyaga olib borilgan. Laboratoriyada baliqlarning gastrointestinal tizimi, ya’ni ichak/hazm qismi, jabralari va taxminan 5 g mushak to‘qimasi steril qaychi va pinsetlar bilan ajratilgan. Har bir to‘qima turi alohida, oldindan tozalangan shisha idishlarga ko‘chirilgan. Bu ajratish ishning asosiy mantiqi uchun muhim, chunki ichak, jabra va mushak to‘qimasi mikroplastik ta’sirining turli yo‘llarini ifodalaydi.

Ichak mikroplastiklarning bevosita oziqlanish orqali olinadigan asosiy qismi sifatida qaralishi mumkin. Baliq suv bilan birga mayda zarrachalarni, planktonni, organik moddani va o‘ljasini iste’mol qilayotganda mikroplastiklarni ham yutib yuborishi mumkin. Jabralar esa baliqning suv bilan doimiy aloqada bo‘ladigan nafas olish yuzasidir. Oksigen almashinuvi uchun suv jabralardan o‘tganda, muallaq mikroplastik zarrachalar jabra to‘qimasiga ilinib qolishi mumkin. Mushak to‘qimasi esa tashqi muhit bilan bevosita aloqada bo‘lmaydi; shuning uchun bu yerda mikroplastik aniqlanishi zarrachalar yoki juda mayda fraksiyalar biologik to‘siqlarni yengib, ichki to‘qimalarga o‘tishi mumkinligini ko‘rsatadi. Ammo bu ish o‘tish mexanizmini bevosita tajribada isbotlamaydi; faqat mushak to‘qimasida mikroplastik mavjudligini bildiradi.

Mikroplastiklarni to‘qimalardan ajratish uchun kimyoviy parchalanish usuli ishlatilgan. Har bir to‘qima namunasiga 10% kaliy gidroksid, ya’ni KOH eritmasi qo‘shilgan. KOH hajmi to‘qima hajmining kamida uch baravari qilib tanlangan. Namunalar 60°C da 24 soat yoki to‘liq parchalanguncha inkubatsiya qilingan. Bu jarayon organik to‘qimani eritib, qolgan chidamli plastik zarrachalarni saqlab qolishni maqsad qiladi.

Bu usulni oddiy qiyos bilan tushuntirsak, baliq to‘qimasi ichida juda kichik plastik bo‘laklarni izlash saman ichidan igna qidirishga o‘xshaydi. To‘qimaning o‘zi mikroskop ostida juda murakkab organik tuzilma hosil qiladi. KOH parchalanishi bu organik “saman”ni katta qismini eritib yuboradi; natijada kuzatish osonroq bo‘lgan zarrachalar qoladi. Biroq bu jarayonda laboratoriyada plastik kontaminatsiyani oldini olish juda muhim, aks holda namuna tashqaridan mikroplastik bilan ifloslanishi mumkin.

Tadqiqotda kontaminatsiyani kamaytirish uchun faqat shisha va metall materiallardan foydalanilgan, plastik materiallardan saqlangan. Filtrlar alyuminiy folga bilan yopilgan, baliqlar ham alyuminiy folga bilan o‘ralgan. Bu choralar muhim bo‘lsa-da, mikroplastik tadqiqotlarida kontaminatsiya nazorati har doim kritik cheklovdir. Havodagi tolalar, laboratoriya kiyimlari, ishlatilgan suv, filtrlar yoki atrofdagi chang natijalarga ta’sir qilishi mumkin. Shu bois mikroplastik tahlillarida bo‘sh nazorat namunalarini qo‘llash va standartlashtirilgan usullar alohida ahamiyatga ega; matnda asosiy kontaminatsiya choralari qayd etilgan.

Parchalanishdan so‘ng eritmalar 0,7 µm g‘ovak o‘lchamli sellyuloza nitrat filtrlar orqali vakuum bilan suzilgan. Filtrlar xona haroratida quritilgan va stereomikroskop ostida ko‘rilgan. Stereomikroskopiya orqali zarrachalarning soni, rangi, shakli va umumiy morfologiyasi aniqlangan. Mikroskopik tasvirlarda turli rang va shakldagi zarrachalar ko‘rsatilgan. Ba’zi panellarda zarracha uzunliklari mikrometr masshtabida o‘lchangan. Bu tasvirlar mikroplastiklar oddiy ko‘z bilan ko‘rinmaydigan, kattalashtirish ostida baholanishi kerak bo‘lgan mayda zarrachalar ekanini yaqqol ko‘rsatadi.

Tadqiqotda mikroplastik miqdori to‘qimaning nam og‘irligi boshiga zarracha soni sifatida hisoblangan. Asosiy formulani quyidagicha ifodalash mumkin:

\[ A_{MP} = \frac{N_{MP}}{W_{tissue}} \]

Bu yerda \(A_{MP}\) mikroplastik miqdorini, ya’ni gramm to‘qima boshiga zarracha sonini bildiradi. \(N_{MP}\) aniqlangan mikroplastik zarrachalar sonini, \(W_{tissue}\) esa tahlil qilingan to‘qima namunasining grammdagi og‘irligini ko‘rsatadi. Birlik odatda zarracha/g sifatida yoziladi. Bu formula turli og‘irlikdagi to‘qima namunalarini solishtirish imkonini beradi.

Tadqiqotda jami 11 ta Atule mate namunasi tahlil qilingan. Baliqlarning o‘rtacha og‘irligi 102,2 g, eng kichik og‘irligi 82,29 g va eng katta og‘irligi 113,73 g bo‘lgan. Jami 193 ta mikroplastik zarracha aniqlangan. Shulardan 78 tasi ichakda, 73 tasi jabrada va 42 tasi mushak to‘qimasida topilgan. Foizda ifodalanganda ichak 40%, jabra 38% va mushak to‘qimasi 22% ulushga ega.

Bu taqsimot muhimdir. Ichakdagi yuqori ulush baliq mikroplastiklarni oziqa va suv orqali qabul qilishini ko‘rsatadi. Jabradagi deyarli ichakka teng yuqori ulush suv ustunidagi muallaq mikroplastiklarning nafas olish yuzalari bilan kuchli aloqada ekanini bildiradi. Mushak to‘qimasidagi pastroq, ammo mavjud ulush biologik to‘siqlar mikroplastiklarning ichki to‘qimaga o‘tishini cheklashi mumkinligini ko‘rsatadi; biroq nol emasligi oziq-ovqat xavfsizligi nuqtayi nazaridan e’tiborga molik.

Gramm boshiga zarracha zichligi bo‘yicha ichak 1,93 zarracha/g bilan eng yuqori ko‘rsatkichga ega. Jabrada 1,82 zarracha/g, mushak to‘qimasida esa 0,82 zarracha/g topilgan. Ichak va jabra qiymatlarining bir-biriga yaqinligi ikki xil ta’sir yo‘lini birga ishlashini ko‘rsatadi: yutish va jabra yuzasida ushlanib qolish. Mushak to‘qimasidagi past, ammo mavjud qiymat ayniqsa iste’molchi uchun muhim, chunki ko‘plab baliq iste’molida hazm tizimi olib tashlansa ham mushak to‘qimasi yeyiladi.

Morfologik tasnif mikroplastiklar shakl jihatidan uch asosiy guruhga ajratilganini ko‘rsatadi: filament, tolalar va boncuksimon zarrachalar. Umumiy taqsimotda filamentlar 41% bilan eng ustun guruh bo‘lgan. Tolalar 37%, boncuklar esa 22% ni tashkil qilgan. A’zolar bo‘yicha qaralganda jabralarda 32 filament, 31 tolа va 10 boncuk; ichakda 34 filament, 20 tolа va 24 boncuk; mushak to‘qimasida esa 13 filament, 20 tolа va 9 boncuk qayd etilgan.

Filamentlarning ustunligi zarrachalarning muhim qismi kattaroq plastik materiallar parchalanishi yoki tolaviy/uzun shaklli plastik manbalardan kelgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Baliqchilik iplari, to‘rlar, qadoqlash bo‘laklari, to‘qimachilik tolalari yoki dengizda yeyilgan plastik materiallar bunday shakllarga hissa qo‘shishi mumkin. Biroq ish ma’lumotlari har bir zarrachaning aniq manbasini ko‘rsatmaydi. Shakl, rang va polimer turi faqat manba haqida ishora beradi.

Rang taqsimotida qizil mikroplastiklar eng e’tiborga molik guruh bo‘lgan. Jami 193 zarrachaning 104 tasi qizil deb tasniflangan. Ulardan keyin 43 ta ko‘k, 32 ta qora, 6 ta jigarrang, 4 ta binafsha, 3 ta sariq va 1 ta oq zarracha kelgan. Tadqiqotdagi rang taqsimoti grafigi qizil zarrachalar boshqa ranglarga nisbatan ancha ustun ekanini aniq ko‘rsatadi.

Qizil zarrachalarning ustunligi bir necha jihatdan talqin qilinadi. Birinchidan, o‘rganilgan dengiz muhitida qizil rangli plastik manbalari ko‘proq bo‘lishi mumkin. Bular baliqchilik ipi, rangli qadoqlar, bo‘yoq qoldiqlari, to‘qimachilik tolalari yoki parchalangan iste’mol plastiklari bo‘lishi mumkin. Ikkinchidan, baliqlar ayrim ranglarni tabiiy oziqa bo‘laklariga o‘xshatib osonroq yutib yuborishi mumkin. Qizil yoki yorqin rangli zarrachalar plankton, tuxum yoki organik zarrachalar bilan adashishi mumkin. Ammo bu ish rang tanlanishini eksperimental ravishda sinamagan; faqat mavjud namunalardagi rang taqsimotini qayd etgan.

Mikroplastikni aniqlashda faqat mikroskopik ko‘rinish yetarli emas. Chunki ayrim tabiiy zarrachalar, organik tolalar yoki mineral bo‘laklar plastikga o‘xshab ko‘rinishi mumkin. Shu bois ishda Raman spektroskopiyasi qo‘llangan. Raman spektroskopiyasi molekulalarning yorug‘lik bilan o‘zaro ta’siriga asoslangan usul bo‘lib, polimerlarning kimyoviy “barmoq izi”ga o‘xshash spektral bantlarini ochib beradi. Har bir plastik turi ma’lum to‘lqin sonlarida xarakterli piklar ko‘rsatadi. Bu piklar zarrachaning PE, PET, PP, PS yoki neylon kabi qaysi polimerga yaqinligini aniqlashga yordam beradi.

Ishda Raman spektroskopiyasi bilan besh polimer turi aniqlangan: polietilen, ya’ni PE; polietilen tereftalat, ya’ni PET; polipropilen, ya’ni PP; polistirol, ya’ni PS va neylon. PE umumiy ustun polimer sifatida ajralib chiqqan. Bu natija ekologik jihatdan kutilmagan emas, chunki PE qadoqlash plyonkalari, paketlar, idishlar va ko‘plab kundalik plastik mahsulotlarda keng qo‘llaniladigan polimerlar oilasidir.

A’zolarga ko‘ra polimer taqsimoti farq qiladi. Jabralarda PE eng ustun polimer bo‘lgan; undan keyin PS, neylon, PP va PET kelgan. Ichakda PE va PET ustun bo‘lgan; so‘ng PP va PS kelgan. Mushak to‘qimasida esa faqat PE va PET aniqlangan. Bu farq barcha polimerlar baliq tanasida bir xil ushlanmasligi yoki bir xil tashilmasligini ko‘rsatadi. Polimer zichligi, zarracha o‘lchami, sirt kimyosi, shakli va biologik to‘siqlar bilan o‘zaro ta’siri bu taqsimotga ta’sir qilishi mumkin.

Raman spektrlarini ko‘rsatgan rasm xom spektrlarning qanday qilib qayta ishlangan va aniqlangan spektrlar bilan moslashtirilganini ko‘rsatadi. Qayta ishlangan spektrlarda PE, PET va PS kabi polimerlar uchun xarakterli piklar belgilangan. Masalan, PE uchun 1295 va 1440 cm^-1 atrofidagi bantlar; PET uchun 1615 va 1725 cm^-1 atrofidagi bantlar; PS uchun 1001 cm^-1 kabi xarakterli signallar polimer identifikatsiyasida ishlatilgan. Bu grafik ish faqat vizual zarracha sanash bilan cheklanmaganini, kimyoviy polimer tasdig‘ini ham berganini ko‘rsatadi.

Tadqiqotning muhim xulosalaridan biri — mikroplastiklarning mushak to‘qimasida aniqlanishidir. Baliq iste’molida odatda ichaklar va jabralar chiqarib tashlanadi; shuning uchun faqat hazm tizimida bo‘lgan mikroplastiklar bevosita iste’molchiga o‘tmasligi mumkin. Biroq mushak to‘qimasida mikroplastik topilishi yeyiladigan qism orqali inson ta’siri ehtimolini kun tartibiga olib chiqadi. Bu topilma oziq-ovqat xavfsizligi uchun muhim, lekin bevosita “bu baliq inson salomatligiga albatta zarar yetkazadi” degan xulosa bermaydi. Inson salomatligi xavfini baholash uchun zarracha o‘lchami, iste’mol chastotasi, polimer turi, kimyoviy qo‘shimchalar, toksik modda tashish qobiliyati va organizmdagi biologik ta’sirlar alohida ko‘rib chiqilishi kerak.

Ishning oziq-ovqat xavfsizligi nuqtayi nazaridan eng to‘g‘ri talqini shuki: Atule mate kabi tijoriy baliqning yeyiladigan to‘qimasida mikroplastik aniqlanishi potentsial inson ta’sirini o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Bu ayniqsa dengiz mahsulotlariga kuchli tayanadigan qirg‘oq jamoalari uchun muhim. Andaman va Nikobar kabi orol jamiyatlarida baliq kundalik ovqatlanish va yashash iqtisodiyotida markaziy o‘rin tutadi. Demak, mikroplastik ifloslanishi faqat ekologik masala emas, balki mahalliy oziq-ovqat tizimi va jamoat salomatligi bilan bog‘liq muammodir.

Ekologik nuqtayi nazardan, Atule mateda topilgan mikroplastiklar dengiz oziqa to‘ridagi kengroq muammoni ifodalaydi. Baliqlar mikroplastiklarni qabul qilsa, bu zarrachalar yirikroq yirtqichlar tomonidan iste’mol qilinishi mumkin. Agar mikroplastiklar kichik organizmlardan baliqlarga, baliqlardan yirikroq organizmlarga va nihoyat insonlarga o‘tib borishi mumkin bo‘lsa, bu jarayon trofik transfer deb ataladi. Tadqiqot bu zanjirni bevosita o‘lchamaydi; ammo tijoriy baliqda mikroplastik mavjudligi bunday zanjirni kuzatish kerakligini bildiradi.

Mikroplastiklarning yana bir muhim xususiyati — ular faqat fizik zarracha emas. Ayrim mikroplastiklar ishlab chiqarish paytida qo‘shilgan qo‘shimchalarni olib yurishi mumkin. Bundan tashqari, dengiz muhitida og‘ir metallar, doimiy organik ifloslantiruvchilar va boshqa gidrofob kimyoviy moddalar mikroplastik yuzasiga yopishishi mumkin. Shuning uchun mikroplastiklar potentsial ifloslantiruvchi tashuvchi vektorlar sifatida harakat qilishi mumkin. Biroq bu ishda mikroplastikdagi kimyoviy ifloslantiruvchilar, og‘ir metallar yoki toksik qo‘shimchalar o‘lchanmagan. Shu sababli kimyoviy toksiklik haqida to‘g‘ridan to‘g‘ri xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Tadqiqotning kuchli jihatlaridan biri baliqning turli anatomik qismlarini alohida ko‘rib chiqishidir. Shunday qilib mikroplastiklar faqat “baliqda bor/yo‘q” ko‘rinishida emas, balki qayerda to‘planishi nuqtayi nazaridan baholangan. Ichak va jabrada yuqori zichlikning topilishi ta’sir yo‘llarini tushunishga yordam beradi. Mushak to‘qimasidagi mikroplastikning kamroq, ammo mavjud miqdori esa oziq-ovqat xavfsizligi muhokamasini yanada muhim qiladi.

Yana bir kuchli tomon shundaki, stereomikroskopiya bilan morfologik tasnif Raman spektroskopiyasi bilan polimer identifikatsiyasi orqali mustahkamlangan. Mikroplastik tadqiqotlarida faqat ko‘rinish asosida aniqlash xatolik xavfini tug‘diradi. Raman tasdig‘i zarrachalar haqiqiy plastik polimerlarga tegishli ekanini qo‘llab-quvvatlaydi. Ishdagi polimer xilma-xilligi Andaman atrofidagi ifloslanish bitta manbadan emas, balki qadoqlash, to‘qimachilik, baliqchilik va boshqa inson faoliyatlaridan kelib chiqqan aralash manbalar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Biroq cheklovlar ham aniq. Ish hakamlikdan o‘tmagan preprintdir. Namuna soni 11 ta baliq bilan cheklangan. Faqat bitta tur va ma’lum bir baliq tushirish markazidan olingan ma’lumotlar berilgan. Shu sababli natijalarni butun Andaman dengiz ekotizimiga, barcha baliq turlariga yoki yil davomida bir xil darajaga umumlashtirib bo‘lmaydi. Mavsumiy o‘zgarishlar, oqimlar, yog‘in, turizm, baliqchilik intensivligi, chiqindi boshqaruvi va namuna olish vaqti mikroplastik darajalarini o‘zgartirishi mumkin.

Shuningdek, mikroplastiklarning o‘lcham taqsimoti, zarrachalarning to‘qimaga qanday o‘tishi, inson hazm tizimida qanchalik biologik mavjud bo‘lishi va uzoq muddatli sog‘liq ta’sirlari bu ishda bevosita sinovdan o‘tkazilmagan. Mushak to‘qimasida mikroplastik mavjudligi muhim ogohlantirishdir; biroq xavfni baholash uchun iste’mol miqdorlari, zarracha o‘lchamlari, kimyoviy qo‘shimchalar va toksikologik javoblar kabi qo‘shimcha ma’lumotlar kerak.

Tarixiy nuqtayi nazardan, ushbu ish mikroplastik ifloslanishining global plastik ishlab chiqarish o‘sishi va chiqindi boshqaruvi muammolari bilan bog‘liqligini eslatadi. Plastik ishlab chiqarish 1950-yillardan beri keskin oshgan va uning katta qismi qayta ishlash tizimidan tashqarida qolgan. Bugun mikroplastiklar dengiz suvida, sedimentalarda, planktonda, qisqichbaqasimonlarda va baliqlarda aniqlanmoqda. Kelajak nuqtayi nazaridan esa bu ish Andaman va Nikobar kabi orol ekotizimlarida doimiy monitoring dasturlariga ehtiyoj borligini ko‘rsatadi.

Kundalik hayot nuqtayi nazaridan xabar juda ravshan. Plastik paket, qadoq, sintetik tolа yoki baliqchilik uskunasi dengizga tushganda, vaqt o‘tishi bilan ko‘z bilan zo‘rg‘a ko‘rinadigan zarrachalarga parchalanishi mumkin. Bu zarrachalar planktondan baliqqa, baliqdan dasturxonga boradigan ekologik aylanaga kirishi mumkin. Shu sababli mikroplastik muammosi faqat “dengiz ifloslanmoqda” degan ibora bilan cheklanmaydi; u chiqindi boshqaruvi, bir martalik plastmassani kamaytirish, barqaror baliqchilik, kanalizatsiya tozalash, to‘qimachilik tolalari, qirg‘oq tozaligi va oziq-ovqat xavfsizligi bilan birgalikda ko‘rib chiqilishi kerak.

Tadqiqotning aytgan gapi shuki: Janubiy Andaman sohillaridan olingan Atule mate namunalarida mikroplastiklar jabra, ichak va mushak to‘qimasida aniqlangan; ichak va jabra eng yuqori yukni olib yurgan bo‘lsa, mushak to‘qimasida ham kam, ammo sezilarli miqdor topilgan; qizil rangli va filament shaklli zarrachalar ustun bo‘lgan; Raman spektroskopiyasi PE asosiy polimer ekanini, PET, PP, PS va neylon ham mavjudligini ko‘rsatgan.

Tadqiqotning aytmagan gapi esa shuki: bu baliqlarni iste’mol qilish insonlarda aniq kasallik keltirib chiqaradi, Andamandagi barcha baliqlar bir xil darajada ifloslangan yoki mikroplastiklarning barchasi mushak to‘qimasiga faol ko‘chib o‘tadi, degan narsa isbotlanmagan. Shuning uchun natijalar oziq-ovqat xavfsizligi va ekotizim salomatligi nuqtayi nazaridan jiddiy monitoring va oldini olish choralariga chaqiriq sifatida o‘qilishi kerak; yakuniy xavf bahosi esa kattaroq namuna, ko‘proq turlar, mavsumiy tahlil, kimyoviy va toksikologik tadqiqotlar bilan qo‘llab-quvvatlanishi lozim.

Tadqiqot usuli va natijalari

Tadqiqot usuli tijoriy ahamiyatga ega Atule mate baliqining turli anatomik qismlaridan mikroplastiklarni ajratish, sanash, morfologik jihatdan tasniflash va Raman spektroskopiyasi bilan polimer turlarini aniqlashga asoslangan.

Namuna olish va ish maydoni:

Ko‘rib chiqilgan baliq qismlari:

• Jabralar: suv ustunidagi muallaq zarrachalar bilan bevosita aloqada bo‘ladigan nafas olish yuzasi.
• Ichak/gastrointestinal tizim: oziqlanish orqali qabul qilingan mikroplastiklar uchun eng ehtimolli to‘planish joyi.
• Mushak to‘qimasi: inson iste’moli nuqtayi nazaridan eng e’tiborga molik yeyiladigan qism.

Laboratoriya jarayonlari:

Kontaminatsiya nazorati:

• Tahlilda plastik materiallardan foydalanishdan qochilgan.
• Shisha va metall materiallar tanlangan.
• Baliq namunalari va filtrlar alyuminiy folga bilan himoyalangan.
• Ushbu choralar tashqi muhitdan plastik tolalar aralashish xavfini kamaytirish uchun qo‘llangan.

Mikroplastik miqdorini hisoblash:

\[ A_{MP} = \frac{N_{MP}}{W_{tissue}} \]

Bu yerda \(A_{MP}\) gramm to‘qima boshiga mikroplastik miqdorini, \(N_{MP}\) aniqlangan mikroplastik zarrachalar sonini, \(W_{tissue}\) esa to‘qima namunasining og‘irligini bildiradi. Natijalar zarracha/g sifatida ifodalangan.

A’zolarga ko‘ra mikroplastik miqdori:

Morfologik taqsimot:

A’zolarga ko‘ra morfologiya:

Rang taqsimoti:

Raman spektroskopiyasi bilan aniqlangan polimerlar:

A’zolarga ko‘ra polimer tartibi:

• Jabra: PE > PS > Nylon > PP > PET.
• Ichak: PE > PET > PP > PS.
• Mushak to‘qimasi: PE > PET.

Raman xarakterizatsiyasining ma’nosi:

• PE uchun 1063, 1128, 1295, 1416, 1440, 2848 va 2880 cm^-1 atrofidagi bantlar aniqlashda ishlatilgan.
• PET uchun 632, 860, 1000, 1095, 1290, 1615 va 1725 cm^-1 atrofidagi bantlar ko‘rsatilgan.
• PS uchun 620, 1001, 1031, 1155, 1450, 1602 va 3050 cm^-1 atrofidagi bantlar qo‘llangan.
• Raman spektrlari mikroskop ostida ko‘ringan zarrachalarning kimyoviy jihatdan plastik polimerlarga mos kelishini qo‘llab-quvvatlaydi.

Rasm va jadvallarning ma’nosi:

• Ish maydoni xaritasi Junglighat baliq tushirish markazining Andaman va Nikobar orollari ichidagi joylashuvini ko‘rsatadi. Bu topilmalar muayyan qirg‘oq baliqchilik hududi bilan bog‘liqligini bildiradi.
• Mikroskopik zarracha tasvirlari turli rang va shakldagi mikroplastiklar filtrdan ajratilganini ko‘rsatadi. Ba’zi zarrachalarning mikrometr masshtabidagi o‘lchovlari berilgan.
• A’zo taqsimoti grafigi mikroplastiklarning 40% ichakda, 38% jabrada va 22% mushak to‘qimasida bo‘lganini umumlashtiradi.
• Morfologiya grafigi filamentlar 41% bilan eng ustun mikroplastik turi ekanini; tolalar 37% va boncuklar 22% ulushga ega ekanini ko‘rsatadi.
• Rang taqsimoti grafigi qizil zarrachalar 104 ta bilan eng ustun rang guruhi ekanini ochib beradi.
• Raman spektri grafigi PE, PET va PS kabi polimerlar xarakterli spektral belgilar bilan tasdiqlanganini ko‘rsatadi.
• Polimer jadvali har bir polimerning kimyoviy formulasi, takrorlanuvchi birligi, xarakterli Raman piklari va qaysi a’zoda aniqlanganini jamlaydi.

Tadqiqotning asosiy xulosalari:

• Atule mate namunalarining jabra, ichak va mushak to‘qimasida mikroplastik aniqlangan.
• Jami 193 ta mikroplastik zarracha ajratib olingan.
• Eng yuqori mikroplastik zichligi ichakda 1,93 zarracha/g bo‘lgan.
• Jabrada 1,82 zarracha/g mikroplastik aniqlangan.
• Mushak to‘qimasida 0,82 zarracha/g mikroplastik topilgan.
• Umumiy zarrachalarning 40%i ichakda, 38%i jabrada, 22%i mushak to‘qimasidadir.
• Filamentlar eng ustun morfologik turdir.
• Qizil rangli mikroplastiklar eng ko‘p uchragan rang guruhidir.
• PE ustun polimer bo‘lib, PET, PP, PS va neylon ham aniqlangan.
• Mushak to‘qimasida PE va PET mavjudligi yeyiladigan qism orqali potentsial inson ta’siri muhokamasini muhim qiladi.

Umumiy texnik natija: Tadqiqot Janubiy Andaman sohillaridagi tijoriy baliq turida mikroplastik ifloslanishining bir nechta a’zoda mavjudligini ko‘rsatadi. Ichak va jabra yuqori yukni olib yurgan bo‘lsa, mushak to‘qimasida ham mikroplastik topilgani oziq-ovqat xavfsizligi nuqtayi nazaridan ko‘proq monitoring va xavf bahosi zarurligini bildiradi.

Manba va usul izohi

Ushbu maqola Kanti Singha, K. A. Jayaraj, Raj Kiran Lakra va Dilip Kumar Jha tomonidan tayyorlangan “Microplastic Pollution in a Commercially Important Fish, Atule mate (Yellowtail Scad) from the Coastal Waters of the South Andaman Islands, India: Occurrence and Characterisation” nomli ishga tayangan holda tayyorlangan. Tadqiqot Andaman va Nikobar orollari sohillarida tijoriy ahamiyatga ega Atule mate baliqida mikroplastik mavjudligi, uning a’zolar bo‘yicha taqsimoti, morfologik xususiyatlari va polimer tarkibini o‘rganadi.

Manba turi SSRN’da e’lon qilingan preprint tadqiqot maqolasi hisoblanadi. Matnda ochiq ravishda “This preprint research paper has not been peer reviewed” degan jumla mavjudligi sababli ish hakamlikdan o‘tmagan. Shu bois topilmalar yakuniy hakamlangan nashr sifatida emas, balki mintaqaviy mikroplastik ifloslanishiga doir asosiy ma’lumot beruvchi preprint tadqiqot sifatida baholanishi kerak.

Ushbu kontentda tadqiqotning namuna olish maydoni, baliq turi, to‘qima tayyorlash usuli, KOH parchalanishi, filtrlash, stereomikroskop tekshiruvi, Raman spektroskopiyasi, mikroplastik miqdori hisobi, a’zolar bo‘yicha zarracha sonlari, rang va morfologiya taqsimoti, polimer identifikatsiyasi hamda muhokama natijalari asos qilib olindi. PDF’da mavjud bo‘lmagan aniq inson salomatligi ta’siri, toksikologik xavf darajasi, kasallik bilan bog‘liqlik yoki barcha Andaman baliqlariga umumlashtiriladigan ifloslanish darajasi kabi da’volar kiritilmadi.

Tadqiqotning cheklovlari muhim. Namuna soni 11 ta baliq bilan cheklangan. Tadqiqot faqat bitta tur va muayyan baliq tushirish markazidan olingan namunalarga asoslangan. Mavsumiy o‘zgarish, turli ov maydonlari, baliq yoshi, turli turlar va iste’mol odatlari bu ishda keng qamrovda taqqoslanmagan. Bundan tashqari mikroplastiklarning inson tanasida qanchalik so‘rilishi, ular qanday kimyoviy qo‘shimchalarni olib yurishi yoki uzoq muddatli sog‘liq ta’siri bu ish doirasida o‘lchanmagan.

Shu sababli ish oziq-ovqat xavfsizligi va dengiz ekotizimi nuqtayi nazaridan muhim ogohlantirish hisoblanadi. Natijalar Andaman va Nikobar orollari kabi dengiz mahsulotlariga tayanadigan qirg‘oq hududlarida mikroplastik monitoring dasturlarini, plastik chiqindi boshqaruvini, bir martalik plastiklarni kamaytirishni, barqaror baliqchilik amaliyotlarini va jamoatchilik xabardorligini kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi.