Ин матн як тарҳи назариявӣ/консептуалии мақолаест, ки дар буриши фалсафаи иқтисод, Стоицизм, таҳқиқоти Adam Smith, фалсафаи ахлоқ, этикаи капитализм ва этикаи тиҷорат қарор дорад. Азбаски дар матн маълумоти равшани библиографии нашри маҷаллаи тақризшаванда дида намешавад, онро на ҳамчун ризоияти қатъии академии нашршуда, балки ҳамчун эссеи фалсафӣ бояд хонд, ки таниши байни ахлоқи стоикӣ ва манфиатҷӯии капиталистиро баррасӣ мекунад.

Саволи асосии мақола чунин аст: Оё фазилати стоикӣ ва талош барои фоида метавонанд дар як зиндагӣ ба таври муттасил якҷо шаванд? Принсипҳои фазилат, некии умумӣ, ақл, худидоракунӣ ва зиндагӣ мувофиқи табиат, ки дар ёддоштҳои шахсии Marcus Aurelius бо номи Meditations барҷастаанд, бо дидгоҳи бозор, озодии табиӣ, манфиати шахсӣ ва дасти ноаён дар Wealth of Nations-и Adam Smith чӣ гуна робита доранд?

Таҳқиқот эътироф мекунад, ки дар назари аввал Стоицизм ва капитализм дар баъзе нуқтаҳо ба ҳам мерасанд. Ҳам шахси стоик ва ҳам соҳибкор метавонад ба идора кардани эҳсосот, пазируфтани тағйирот, истифодаи хуби вақт ва ҷудо кардани воқеият аз тафсир ниёз дошта бошад. Аммо муаллиф бар он аст, ки ин монандиҳо метавонанд сатҳӣ бимонанд. Зеро ахлоқи стоикӣ ба ният, хислат ва фазилат таваҷҷуҳ мекунад, дар ҳоле ки амалияи капиталистӣ аксаран бо натиҷа, фоида ва меъёрҳои муваффақият кор мекунад.

Ин муҳтаво маслиҳати сармоягузорӣ нест. Гарчанде дар матн бозор, капитализм, ҷаҳони тиҷорат ва талош барои фоида баррасӣ мешаванд, ҳадаф пешниҳоди қарори молиявӣ нест, балки шарҳи соддаи таниши фалсафии байни ахлоқи стоикӣ ва тарзи зиндагии капиталистӣ мебошад.

Мақола баррасӣ мекунад, ки оё Стоицизм ва капитализм метавонанд дар як ҷаҳони ахлоқӣ бо ҳам созгор бошанд. Стоицизм фазилатро ягона некии ҳақиқӣ медонад; сарват, шуҳрат, қудрат ва муваффақияти бозориро ҳамчун “indifferent”, яъне чизҳои берунаи аз нигоҳи ахлоқӣ некии ниҳоӣ набуда, мешуморад. Капитализм бошад ба хоҳиши одамон барои беҳтар кардани вазъи худ, манфиати шахсӣ, рақобат, талош барои фоида ва ҳамкории бозорӣ такя мекунад.

Муаллиф аввал се майдони асосии танишро байни ахлоқи стоикӣ ва ethos-и капиталистӣ муайян мекунад. Якум, фарқи байни “дугонагии назорат”-и стоикӣ ва “ҷудокунии маҳорат–бахт”-и капиталистӣ аст. Дуюм, ҳамкории стоикӣ ва ҳамкории бозорӣ ба ниятҳои гуногун такя мекунанд. Сеюм, фаҳмиши стоикӣ ва капиталистии некии умумӣ дар сатҳҳои гуногун амал мекунанд.

Пешниҳоди ҳалли мақола ба мафҳуми “impartial spectator”, яъне нозири бетараф, дар Theory of Moral Sentiments-и Adam Smith такя мекунад. Ба гуфтаи Smith, инсон барои арзёбии рафтори худ дар дохили худ нозири хаёлӣ ва бетараф месозад. Муаллиф пешниҳод мекунад, ки ин нозир ба хирадманди стоикӣ, яъне “Marcus Aurelius-и дарунии мо” табдил дода шавад. Ҳамин тавр, шахс дар ҷаҳони капиталистӣ аз пайи фоида, муваффақият ва пешрафт меравад, аммо нозири стоикии дарунии ӯ аз нуқтаи назари фазилат, мӯътадилӣ, адолат ва некии умумӣ бозхӯрд медиҳад.

Мушкил чист?

Таниши байни Стоицизм ва капитализм нав нест. Ҳатто дар Рими бостон мутафаккирони стоикӣ мисли Seneca барои баҳсҳои сарват, фоиз, қудрат ва наздикии сиёсӣ танқид мешуданд. Агар Стоицизм вобаста набудан ба чизҳои беруна, фазилатро ягона некии ҳақиқӣ шуморидан ва барои некии умумӣ зиндагӣ карданро тавсия диҳад, пас хеле сарватманд шудан ё дар бозор қудрати бузург ба даст овардан бо ин фалсафа чӣ гуна созгор мешавад?

Дар ҷаҳони муосир ин савол боз ҳам тезтар мешавад. Дар ҷомеаи капиталистӣ одамон кор мекунанд, рақобат мекунанд, сармоягузорӣ мекунанд, ширкат месозанд, мекӯшанд даромади худро зиёд кунанд ва шароити беҳтар ҷӯянд. Adam Smith инро бо ибораи нармтари “bettering our condition”, яъне хоҳиши беҳтар кардани вазъи шахсӣ, шарҳ медиҳад. Аммо аз дидгоҳи стоикӣ пул, шуҳрат, мақом ва муваффақият унсурҳои берунаанд; онҳо наметавонанд аз хислат ва фазилати инсон муҳимтар бошанд.

Мушкилоти асосии мақола ин аст, ки ин ду ҷаҳон чӣ гуна метавонанд ҳамзамон зиндагӣ шаванд. Оё шахс метавонад ҳам дар бозор фаъол, ҳадафманд, самаранок ва ба даромад нигаронида бошад ва ҳам ба маънои стоикӣ мӯътадил, одил, ба некии умумӣ содиқ ва аз натиҷаҳои беруна вобаста набошад?

Муаллиф бар он аст, ки созиши сода кофӣ нест. “Истифодаи принсипҳои стоикӣ барои муваффақияти тиҷоратӣ” амалгароёна садо дода метавонад, аммо хатари ба абзор табдил додани Стоицизмро дорад. Агар сабри стоикӣ, идораи эҳсосот ва пазируфтани тағйирот танҳо барои ба даст овардани пули бештар истифода шавад, рӯҳи фазилатмеҳвари Стоицизм метавонад аз байн равад.

Усул чӣ пешниҳод мекунад?

Таҳқиқот таҷрибавӣ ё миқдорӣ нест. Муаллиф усули муқоисаи фалсафӣ ва тафсири консептуалиро истифода мебарад. Аз як тараф принсипҳои стоикӣ дар Meditations-и Marcus Aurelius; аз тарафи дигар фаҳмиши бозор ва ахлоқ дар Wealth of Nations ва Theory of Moral Sentiments-и Adam Smith муқоиса мешаванд.

Дар марҳилаи аввал муаллиф соҳаҳоеро меомӯзад, ки Стоицизм ва капитализм зоҳиран ба ҳам мерасанд. Барои муваффақият дар тиҷорат ҷудо кардани воқеият аз тафсир, танзими эҳсосот бо ақл, пазируфтани тағйирот ва арзишманд шуморидани вақт муҳим аст. Инҳо ба принсипҳои стоикӣ монанданд. Аммо муаллиф мегӯяд, ки ин монандӣ метавонад маънои ваҳдати амиқи ахлоқӣ надошта бошад.

Дар марҳилаи дуюм се муқоисаи асосӣ анҷом дода мешавад. Якум, таълимоти стоикӣ дар бораи “indifferents” бо ҷудокунии маҳорат–бахти капиталистӣ муқоиса мешавад. Дуюм, фарқи байни ҳамкории стоикӣ ва ҳамкории бозорӣ баррасӣ мегардад. Сеюм, фаҳмиши стоикӣ аз некии умумӣ бо он муқоиса мешавад, ки бозори капиталистӣ тавассути дасти ноаён фоидаи иҷтимоӣ эҷод мекунад.

Дар марҳилаи сеюм муаллиф барои ҳалли ин таниш мафҳуми нозири бетарафи Adam Smith-ро истифода мебарад. Нозири бетараф шоҳиди хаёлии дохилиест, ки ба шахс имкон медиҳад рафтори худро аз берун, бо назари одилона ва мутавозинтар арзёбӣ кунад. Муаллиф ин фигураро мисли хирадманди стоикӣ тасаввур мекунад: ҳатто агар шахс худ комилан хирадманди стоикӣ шуда натавонад, метавонад чунин хирадмандро дар дохили худ тасаввур карда, амалҳои худро назорат кунад.

Аз ин рӯ, усули мақола бевосита гуфтани “капитализм стоикӣ аст” нест. Пешниҳоди эҳтиёткортар чунин аст: шахсе, ки дар ҷомеаи капиталистӣ зиндагӣ мекунад, метавонад нозири бетарафи Smith-ро ба роҳнамои дохилии стоикӣ табдил диҳад ва талоши худро барои фоида бо худназоратии ахлоқӣ маҳдуд созад.

Формулаҳо чиро шарҳ медиҳанд?

Ин таҳқиқот формулаи математикӣ надорад. Матн тавассути муқоисаи фалсафӣ ва консептуалӣ пеш меравад. Блокҳои MathJax-и зер формулаҳои аслии математикӣ дар мақола нестанд; онҳо схемаҳои консептуалиеанд, ки барои содда кардани мантиқи асосии таҳқиқот омода шудаанд.

Ин схема ҷаҳони ахлоқии стоикиеро, ки Marcus Aurelius намояндагӣ мекунад, ҷамъбаст менамояд. Барои шахси стоикӣ масъалаи асосӣ муваффақияти беруна нест; балки ташаккул додани хислатест, ки ба ақл мувофиқ, мӯътадил, одил ва ба некии умумӣ равона шудааст.

Ин ифода тарзи зиндагии капиталистиро, ки дар таҳқиқот баррасӣ мешавад, содда мекунад. Дар капитализм афрод аксаран барои беҳтар кардани вазъи худ амал мекунанд; аммо низоми бозорӣ метавонад ин манфиатҳои шахсиро ба шабакаҳои васеи истеҳсол ва ҳамкорӣ пайванд диҳад.

Таълимоти назорати стоикӣ мегӯяд, ки шахс танҳо барои довариҳо, хоҳишҳо, амалҳо ва хислати худ масъулияти комил дорад. Ҷудокунии маҳорат–бахт дар капитализм бошад мекӯшад муайян кунад, кадом қисми натиҷаи кор аз қобилият ва кадом қисми он аз тасодуф меояд. Ин ду монанд менамоянд, аммо яке ба хислати ахлоқӣ ва дигаре ба иҷрои натиҷа марбут аст.

Ин ду ифода фарқи ҳамкориро дар мақола нишон медиҳанд. Ҳамкории стоикӣ ба андешае такя мекунад, ки инсон аз рӯи табиат бояд барои некии умумӣ зиндагӣ кунад. Ҳамкории капиталистӣ бошад аксаран тавассути дасти ноаён ба вуҷуд меояд: афрод манфиатҳои худро пайгирӣ мекунанд ва ҳамзамон бо дигарон фоидаи мутақобила эҷод мекунанд.

Ин схема нишон медиҳад, ки мафҳуми некии умумӣ дар ду анъана ба шаклҳои гуногун сохта мешавад. Барои стоик некии умумӣ бо нияти бошуурона ва фазилатмандона алоқаманд аст. Дар низоми капиталистӣ некии умумӣ метавонад ҳамчун афзоиши некӯаҳволии иҷтимоӣ ба вуҷуд ояд, ҳарчанд афрод аз рӯи манфиати шахсӣ амал мекунанд.

Ин ифода пешниҳоди ҳалли мақоларо содда мекунад. Дар ҳаёти капиталистӣ манфиати шахсӣ пурра аз байн намеравад; аммо шахс бо нозири бетарафи стоикӣ дар дохили худ амалҳояшро аз рӯи фазилат, адолат ва некии умумӣ месанҷад.

Ин схемаи охирин тафсири хоси муаллифро ҷамъбаст мекунад. Агар нозири хаёлии бетарафи Adam Smith мисли хирадманди стоикӣ тасаввур шавад, шахс ҳатто ҳангоми талош барои фоида метавонад худро аз як нуқтаи назари ахлоқии болотар бозпурсӣ кунад.

Паёми асосии график, ҷадвал ва схема

Дар таҳқиқот графики додаҳо ё ҷадвали рақамӣ ба маънои классикӣ вуҷуд надорад. Ба ҷои он муқоисаҳои фалсафӣ ва истиораҳои қавӣ истифода мешаванд. Истиораи аввалини муҳим камонвари стоикӣ аст. Камонвари капиталистӣ мехоҳад ҳадафро бизанад; ба натиҷаҳое чун фурӯш, ҳиссаи бозор, созишнома, фоида ё рушд менигарад. Камонвари стоикӣ бошад ба он диққат медиҳад, ки кори аз дасташ меомадаро хуб анҷом диҳад. Расидан ё нарасидани тир ба ҳадаф метавонад аз шароити беруна вобаста бошад; масъалаи асосӣ ният, кӯшиш ва хислат аст.

Истиораи дуюм дастаи футбол аст. Бозигари капиталистӣ ба натиҷаи бозӣ, ҳисоб ва бурд тамаркуз мекунад. Бозигари стоикӣ бошад ба он менигарад, ки бозӣ чӣ гуна гузаронида мешавад, нақши худро одилона иҷро мекунад ё не ва ҳамкорӣ худ аз худ дуруст аст ё не. Ин истиора нишон медиҳад, ки як амал метавонад бо ниятҳои гуногуни ахлоқӣ анҷом дода шавад.

Андешаи сеюми пурқувват истиораи “занбӯр ва қуттӣ” аст. Marcus Aurelius одамонро ҳамчун қисмҳои як кулли муштарак тасаввур мекунад. Он чизе, ки барои қуттӣ судманд нест, барои занбӯр ҳам судманд нест. Дар ривояти бозории Adam Smith ҳатто як пальтои пашмин ё қалами оддӣ бо ҳамкории васеи ҳазорҳо нафар ба вуҷуд меояд, гарчанде онҳо инро мустақиман тарҳрезӣ накардаанд. Дар ҳар ду анъана ҳамкорӣ ҳаст; аммо яке ба некии умумии бошуурона, дигаре ба фоидаи мутақобилае такя мекунад, ки дасти ноаён тавлид мекунад.

Схемаи асосии чорум нозири бетарафи Smith аст. Шахс худро ба ду қисм ҷудо мекунад: шахсе, ки амал мекунад ва шахсе, ки амали ӯро арзёбӣ мекунад. Муаллиф пешниҳод мекунад, ки ин арзёбандаи дохилӣ мисли хирадманди стоикӣ тасаввур шавад. Ҳамин тавр, шахсе, ки дар бозор амал мекунад, на танҳо мепурсад “Оё ман бурд мекунам?”, балки инчунин “Оё хирадманди стоикӣ дар дохили ман ин рафторро тасдиқ мекунад?”

Паёми асосии ин схемаҳои консептуалӣ чунин аст: Стоицизм ва капитализм ба осонӣ ва пурра бо ҳам омехта намешаванд. Фарқи онҳо дар он зоҳир мешавад, ки як амал бо кадом ният ва аз рӯи кадом меъёр арзёбӣ мешавад. Амали бозорӣ метавонад ба ҷомеа фоида расонад, аммо аз назари стоикӣ ҳанӯз ҳам аз рӯи ният, фазилат ва озодии дохилӣ бояд санҷида шавад.

Таҷрибаҳо чӣ гуна гузаронида шуданд?

Ин таҳқиқот озмоиши лабораторӣ, пурсиш, таҳлили оморӣ ё баррасии маҷмӯи додаҳо анҷом намедиҳад. Мақола аргументи фалсафиеро месозад, ки тавассути матнҳои классикӣ ва тафсирҳои муосир пеш меравад.

Такягоҳи аввалини матнӣ Meditations-и Marcus Aurelius аст. Муаллиф дар он мавзӯъҳои стоикии назорат, фазилат, некии умумӣ, ҳамкорӣ, қувваи роҳбарикунандаи дохилӣ ва нигариш аз болоиро меомӯзад. Хатти “одамон барои ҳамкорӣ офарида шудаанд” ва “ғайр аз некии умумӣ ҳадафе надошта бош” дар Marcus Aurelius тарафи стоикии мақоларо месозад.

Такягоҳи дуюми матнӣ Wealth of Nations-и Adam Smith аст. Дар ин ҷо ҳамкории бозорӣ, тақсимоти меҳнат, дасти ноаён, мисоли пальтои пашмин ва табдил ёфтани манфиати шахсӣ ба фоидаи иҷтимоӣ баррасӣ мешаванд. Фаҳмиши Smith аз капитализм на танҳо ҳамчун ҳирси худхоҳона, балки ҳамчун ҳамкорӣ ва тавлиди некӯаҳволии васеъ хонда мешавад.

Такягоҳи сеюм Theory of Moral Sentiments-и Adam Smith аст. Муаллиф махсусан мафҳуми нозири бетарафро истифода мебарад. Ба гуфтаи Smith, инсон бо ёрии нозири хаёлӣ, ки рафтори ӯро аз берун мебинад, худро тасдиқ ё маҳкум мекунад. Ин механизм ҳамчун имкони худназоратии ахлоқии инсон дар бозор тафсир мешавад.

Майдони чоруми баҳс тафсирҳои муосири “капитализми стоикӣ” аст. Баррасӣ мешавад, ки муаллифоне мисли Robert Rosenkranz чӣ гуна мекӯшанд принсипҳои стоикиро барои муваффақияти тиҷоратӣ, ҳадафмандӣ ва ҳаёти бозорӣ истифода кунанд. Мақола ин истифодаҳоро комилан рад намекунад; аммо ба хатари коҳиш додани принсипҳои стоикӣ ба техникаҳои абзорӣ барои муваффақият ишора мекунад.

Натиҷаҳо чиро нишон медиҳанд?

Натиҷаи аввал ин аст, ки Стоицизм ва капитализм баъзе монандиҳои сатҳӣ доранд. Ҳар ду метавонанд ақлварзиро бар зидди шиддати эҳсосӣ, қароргирӣ дар шароити номуайянӣ, мутобиқшавӣ ба тағйирот ва ҷиддӣ гирифтани нақши шахсро дастгирӣ кунанд.

Натиҷаи дуюм ин аст, ки ин монандиҳо маънои ҳамоҳангии амиқ надоранд. Барои Стоицизм масъалаи асосӣ хислат, фазилат, ният ва озодии дохилӣ аст. Дар амалияи капиталистӣ бошад муваффақият аксаран бо натиҷа, фоида, рушд, рақобат ва иҷрои ченшаванда арзёбӣ мешавад. Камонвари стоикӣ ба хуб нишон гирифтан аҳамият медиҳад; камонвари капиталистӣ ба задани ҳадаф.

Натиҷаи сеюм ин аст, ки ҳамкории капиталистӣ ва ҳамкории стоикӣ ба мантиқҳои гуногун такя мекунанд. Ҳамкории бозорӣ метавонад фоидаҳои бузурги иҷтимоӣ ба вуҷуд оварад; аммо ин фоида аксаран на аз он сабаб пайдо мешавад, ки одамон бошуурона барои некии умумӣ амал мекунанд, балки аз он ки манфиатҳои шахсӣ тавассути дасти ноаён ба ҳам пайваст мешаванд. Ҳамкории стоикӣ бошад амали бошуурона ва фазилатмандона барои некии умумиро талаб мекунад.

Натиҷаи чорум ин аст, ки баҳси некии умумӣ ду қабат дорад. Капитализм метавонад тавассути истеҳсол, некӯаҳволӣ ва боло рафтани сатҳи зиндагӣ ба некии умумӣ саҳм гузорад. Аммо аз назари ахлоқи стоикӣ танҳо натиҷа кофӣ нест; нияти шахс барои рӯ овардан ба некии умумӣ низ муҳим аст. Аз ин рӯ, “ба ҷомеа фоида расид” гуфтан барои амали фазилатмандонаи стоикӣ худ аз худ кофӣ нест.

Натиҷаи панҷум ва муҳимтарин ин аст, ки нозири бетарафи Adam Smith барои капитализми стоикӣ формулаи миёна пешниҳод мекунад. Шахс метавонад дар ҷаҳони капиталистӣ манфиати худро пайгирӣ кунад; аммо бо нозири бетарафи стоикӣ дар дохили худ ин талошро ба манфиат савол диҳад. Ҳамин тавр, талош барои фоида пурра рад намешавад, балки бо фазилат, адолат, мӯътадилӣ ва некии умумӣ санҷида мешавад.

Натиҷаи шашум ин аст, ки идеали хирадманди стоикӣ дар ҳаёти воқеӣ душвор, вале ҳамчун роҳнамои дохилӣ коршоям аст. Комилан хирадманди стоикӣ шудан барои шахс қариб номумкин буда метавонад. Аммо бо пурсидани “Чунин хирадманд рафтори маро чӣ гуна арзёбӣ мекард?” шахс метавонад аз амалҳои худ масофаи ахлоқӣ гирад.

Чаро ин муҳим аст?

Ин таҳқиқот муҳим аст, зеро таниши байни ахлоқ ва муваффақиятро дар ҷомеаи муосири тиҷоратӣ намоён мекунад. Имрӯз аксари одамон ба ҳар шакл бо бозор робита доранд: кор мекунанд, мефурӯшанд, мехаранд, сармоягузорӣ мекунанд, рақобат мекунанд, касб месозанд ё мекӯшанд даромади худро зиёд кунанд. Аз ин рӯ, дилеммаи стоикӣ–капиталистӣ на танҳо барои соҳибкорон, балки барои ҳар касе, ки дар ҷомеаи тиҷоратӣ зиндагӣ мекунад, маънодор аст.

Мақола бар зидди тамоюли истифодаи Стоицизм танҳо ҳамчун техникаи идоракунии стресс, самаранокӣ ё муваффақияти шахсӣ ҳушдори эҳтиёткорона медиҳад. Принсипҳои стоикӣ метавонанд дар ҷаҳони тиҷорат муфид бошанд; аммо Стоицизм аслан абзоре нест, ки барои қарорҳои беҳтар ва даромади бештар сохта шуда бошад. Он фалсафаи пурқуввати ахлоқист, ки мақсадаш дигаргун кардани хислат, довариҳо, ҳавасҳо ва рӯйоварии инсон ба некии умумӣ мебошад.

Аз нуқтаи назари Adam Smith низ таҳқиқот муҳим аст. Smith аксаран танҳо ҳамчун мутафаккири бозори озод ва дасти ноаён ёд мешавад. Аммо Theory of Moral Sentiments нишон медиҳад, ки Smith ба қобилияти доварии ахлоқии инсон низ таваҷҷуҳ дошт. Мафҳуми нозири бетараф хотиррасон мекунад, ки инсони бозор танҳо мавҷуди механикии аз пайи манфиат нест; ӯ шахсест, ки худро арзёбӣ мекунад, нигоҳи дигаронро дарунӣ месозад ва тасдиқи ахлоқӣ меҷӯяд.

Аз назари этикаи тиҷорат саҳми мақола дугонагии “фоида ё фазилат?”-ро нозуктар мекунад. Талош барои фоида ҳатман комилан ғайриахлоқӣ нест; аммо барои фазилатманд шуморида шудан бояд бо назорати дохилӣ, адолат, мӯътадилӣ ва некии умумӣ пайваст бошад. Яке аз абзорҳое, ки метавонад ин робитаро таъмин кунад, идеяи нозири бетарафи дохилӣ аст.

Нуктаҳои эҳтиётӣ

Таҳқиқот як тарҳи назариявӣ ва фалсафии мақола аст; додаҳои эмпирикӣ, кори саҳроӣ ё озмоиши таҷрибавӣ пешниҳод намекунад. Аз ин рӯ, натиҷаҳо набояд ҳамчун андозаи таъсири ченшуда ё бозёфтҳои сиёсати иқтисодӣ хонда шаванд.

Равшан аст, ки тафсири стоикии муаллиф баҳсбарангез буда метавонад. Баъзе коршиносони Smith метавонанд бигӯянд, ки Adam Smith ба Стоицизм наздик буд, дигарон бошанд мавқеи танқидии ӯ нисбат ба Стоицизмро ҳимоят мекунанд. Мақола ин баҳсро пурра ҳал намекунад; балки пешниҳод мекунад, ки нозири бетарафи Smith ба шакли стоикӣ бозтафсир шавад.

Мафҳуми “капитализми стоикӣ” низ созиши осон нест. Байни рӯйоварии капитализм ба фоида, рақобат ва рушд ва таъкиди Стоицизм ба фазилат, озодии дохилӣ ва мустақилият аз натиҷаҳои беруна таниши воқеӣ вуҷуд дорад. Мақола ин танишро инкор намекунад; ҳалли онро тавассути назорати ахлоқии дохилӣ меҷӯяд.

Идеяи нозири бетараф метавонад ба шахс роҳнамоии ахлоқӣ диҳад; аммо нозире, ки шахс тасаввур мекунад, метавонад аз ғаразҳои худи ӯ комилан мустақил набошад. Агар шахс нозири дохилиро ба овозе табдил диҳад, ки манфиатҳои худро сафед мекунад, ин механизм ба ҷои худназоратии воқеӣ ба абзори худфиребӣ табдил ёфта метавонад.

Ин муҳтаво маслиҳати сармоягузорӣ нест. Шарҳҳо дар бораи кор, бозор, сарват, муваффақияти ширкат ва фаъолияти капиталистӣ дар заминаи фалсафӣ ва ахлоқӣ мебошанд; набояд барои қарорҳои молиявӣ истифода шаванд.

Хулоса

Мақола бар он аст, ки фазилати стоикӣ ва талоши капиталистӣ барои фоида ба осонӣ ба ҳам намеоянд, аммо ҳатман комилан оштинопазир ҳам нестанд. Дар назари аввал Стоицизм муваффақияти берунаро ночиз мешуморад, дар ҳоле ки капитализм муваффақияти берунаро бо натиҷаҳои ченшаванда арзёбӣ мекунад. Барои стоик хислат ва ният; барои капиталист натиҷа ва иҷро бештар ба пеш меоянд.

Ҳалли муаллиф ин аст, ки нозири бетарафи Adam Smith ҳамчун хирадманди стоикӣ аз нав тасаввур шавад. Шахс метавонад дар ҷаҳони капиталистӣ зиндагӣ карда, вазъи худро беҳтар карданӣ шавад; аммо ҳангоми ин кор назари хаёлии Marcus Aurelius-ро дар дохили худ нигоҳ дорад. Ин нозири дохилӣ талош барои фоидаро пурра манъ намекунад, балки саволҳо медиҳад: Оё ин амал одилона аст? Мӯътадил аст? Ба некии умумӣ зарар мерасонад? Оё ман ба муваффақият вобаста шудаам? Оё хислати худро инкишоф медиҳам ё ба натиҷаҳои беруна таслим мешавам?

Аз назари Verianla ин таҳқиқот намунаи ҷолибест, ки нишон медиҳад фалсафаи иқтисод ва ахлоқ чӣ гуна метавонад бо ҷаҳони муосири тиҷорат гуфтугӯ кунад. Паёми асосӣ чунин аст: зиндагӣ дар ҷомеаи капиталистӣ ҷустуҷӯи фазилати стоикиро номумкин намекунад; аммо ин ҷустуҷӯ танҳо бо назорати пайвастаи дохилӣ, диққат ба хислат ва саволи некии умумӣ маъно пайдо мекунад.

Ёддошт оид ба манбаъ ва усул

Ин навишта бар асоси тарҳи мақолаи назариявии F. E. Guerra-Pujol бо номи “Stoic Capitalism? Adam Smith Versus Marcus Aurelius” омода шудааст. Таҳқиқот фаҳмиши ахлоқи стоикии Marcus Aurelius, Wealth of Nations ва Theory of Moral Sentiments-и Adam Smith, мафҳуми нозири бетараф, дасти ноаён, таълимоти назорати стоикӣ, чизҳои беруна, ҳамкорӣ, некии умумӣ ва манфиати шахсии капиталистиро якҷо баррасӣ мекунад.

Ин муҳтаво тарҷумаи калима ба калима нест; идеяи асосии таҳқиқот мувофиқи хатти нашрии Verianla содда карда шуда, ба мақолаи мустақили таҳририи тоҷикӣ табдил дода шудааст.

Матн бар асоси як таҳқиқоти назариявие омода шудааст, ки маълумоти равшани нашри тақризшавандааш дида намешавад. Ин маслиҳати молиявӣ, сармоягузорӣ ё стратегияи тиҷорат нест; балки тафсири соддашудаи як баҳси фалсафӣ ва ахлоқӣ мебошад.