Bu araştırma, Beyrut'taki seçkin yeme-içme ve üst düzey konaklama işletmelerinde işlemsel liderlik (Transactional Leadership, TL) ile örgütsel vatandaşlık davranışı (Organizational Citizenship Behavior, OCB) arasındaki ilişkiyi; çalışan işe adanmışlığının (Employee Engagement, EE) aracılık ve algılanan örgütsel desteğin (Perceived Organizational Support, POS) düzenleyici rolü üzerinden inceliyor. Elektronik olarak dağıtılan 500 anketten veri taraması sonrasında 428 geçerli yanıt analiz edildi. İşlemsel liderliğin örgütsel vatandaşlık davranışıyla doğrudan ilişkisi pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bulundu (β = 0.486, p < 0.001). Çalışan işe adanmışlığı üzerinden hesaplanan dolaylı etki β = 0.247 idi ve %95 bootstrap güven aralığı 0.181–0.338 arasında kalarak sıfırı içermedi. Bununla birlikte çalışma kesitsel, öz-bildirime dayalı ve kolayda örneklem kullandığı için bu ilişkiler kesin nedensellik kanıtı değildir.
Araştırmanın en dikkat çekici sonucu, işlemsel liderlik ile örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki dolaylı ilişkinin örgütün çalışan tarafından ne kadar destekleyici algılandığına göre değişmesidir. Algılanan örgütsel destek ile işlemsel liderlik etkileşiminin çalışan işe adanmışlığıyla ilişkisi β = 0.271 olarak hesaplandı (p < 0.001). İşlemsel liderliğin çalışan işe adanmışlığı üzerinden örgütsel vatandaşlık davranışıyla dolaylı ilişkisi, düşük örgütsel destek düzeyinde β = 0.173 iken ortalama destek düzeyinde β = 0.247'ye ve yüksek destek düzeyinde β = 0.321'e çıktı. Çalışmanın modeli çalışan işe adanmışlığındaki varyansın %48'ini, örgütsel vatandaşlık davranışındaki varyansın ise %56'sını açıklıyor.
Türkiye açısından araştırma, özellikle restoran, otel ve yoğun müşteri etkileşimi bulunan hizmet işletmelerinde yöneticinin yalnızca görev ve performans beklentilerini açık biçimde tanımlamasının yeterli olmayabileceğini düşündüren sınanabilir bir model sunuyor. Ancak veriler yalnız Beyrut'taki örneklenen işletmelerden geldiğinden, aynı katsayıların Türkiye'deki çalışanlar veya işletmeler için geçerli olduğu söylenemez. Türkiye'de benzer bir ilişki kurulabilmesi için yerel örneklem, sektör ve çalışma koşullarıyla bağımsız doğrulama gerekir.
Araştırmanın temel sorusu nedir?
Çalışma, hizmet kalitesinin önemli ölçüde çalışanların günlük davranışlarına bağlı olduğu fine dining ve üst düzey konaklama işletmelerinde şu soruya odaklanıyor: İşlemsel liderlik çalışanların resmî görevlerinin ötesine geçen gönüllü davranışlarıyla nasıl ilişkilidir ve bu ilişki hangi psikolojik ve örgütsel koşullar altında güçlenmektedir?
Örgütsel vatandaşlık davranışı, çalışmada çalışanların yalnızca iş tanımlarında zorunlu olan görevleri yerine getirmesinden farklı ele alınıyor. Yoğun çalışma anlarında meslektaşına gönüllü yardım etmek, yeni çalışanların uyumunu kolaylaştırmak, müşteri sorunlarını proaktif biçimde ele almak veya işletmenin genel işleyişine görev tanımının ötesinde katkıda bulunmak bu kavramın hizmet sektörü bağlamındaki örnekleri arasında gösteriliyor.
İşlemsel liderlik ise liderin performans beklentilerini ve çalışan rollerini açıklaştırdığı, performansı izlediği, geri bildirim sağladığı ve belirlenen performansla ödül arasında açık bir değişim ilişkisi kurduğu liderlik yaklaşımı olarak ele alınıyor. Araştırma, bu liderlik biçimini yalnız “ödül karşılığında performans” mantığına indirgemiyor; hizmet standardizasyonu, rol açıklığı, operasyonel koordinasyon ve zamanında geri bildirim açısından da değerlendiriyor.
Neden Beyrut ve krizden etkilenen konaklama sektörü seçildi?
Yazar, Lübnan'daki uzun süreli ekonomik ve operasyonel istikrarsızlığı çalışmanın önemli bağlamsal özelliklerinden biri olarak ele alıyor. Bu koşullar altında turizm ve konaklama işletmelerinde maliyet baskısı, çalışan devir hızı, işgücü sıkıntısı ve hizmet standartlarını sürdürme gereksiniminin liderlik ve örgütsel destek algılarının önemini artırabileceği öne sürülüyor.
Araştırmanın verileri bu ekonomik krizin kendisini ölçen bir deneyden elde edilmemiştir. Kriz, modelin uygulandığı örgütsel bağlamdır. Bu nedenle elde edilen katsayılar “ekonomik kriz işlemsel liderliği daha etkili hale getirir” şeklinde ayrı bir nedensel kanıt olarak yorumlanamaz.
Literatürde hangi boşluk hedefleniyor?
Çalışmada üç temel araştırma boşluğu tanımlanıyor. Birincisi, liderlik ile örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki araştırmaların önemli bir kısmının doğrudan ilişkilere yoğunlaşmasıdır. Yazar, çalışanların liderlik uygulamalarını neden gönüllü ve görev ötesi davranışlara dönüştürdüğünün psikolojik mekanizmasının daha ayrıntılı açıklanması gerektiğini savunuyor.
İkinci boşluk, liderlik davranışlarının çalışan tarafından daha geniş örgütsel iklimden bağımsız değerlendirilmemesidir. Aynı performans beklentisi veya aynı geri bildirim, çalışan örgütün kendisini desteklediğine inanıyorsa gelişim ve yardım olarak; örgütsel desteği düşük algılıyorsa daha kontrolcü bir uygulama olarak yorumlanabilir.
Üçüncü boşluk, bu ilişkilerin uzun süreli ekonomik ve operasyonel istikrarsızlık yaşayan konaklama ortamlarında daha az çalışılmış olmasıdır. Araştırma bu nedenle aracılık ve düzenleyiciliği aynı modelde birleştiriyor.
Teorik temel: Sosyal Değişim Teorisi ve Örgütsel Destek Teorisi
Araştırmanın ilk teorik ayağı Sosyal Değişim Teorisi (Social Exchange Theory)dir. Bu yaklaşım, çalışan ile lider veya örgüt arasında zaman içinde karşılıklılığa dayalı ilişkiler oluşabileceğini varsayar. Çalışan adil muamele, takdir, destek veya açık performans beklentileri algıladığında bunun karşılığını daha yüksek psikolojik yatırım ve gönüllü iş davranışlarıyla verebilir.
Bu çerçevede işlemsel liderlik; görev beklentilerini, performans ölçütlerini, geri bildirimi ve ödülleri açıklaştıran yapılandırılmış bir değişim mekanizması olarak görülüyor. Araştırmanın aracılık hipotezine göre bu yapı çalışan işe adanmışlığını güçlendirebilir ve daha yüksek işe adanmışlık da örgütsel vatandaşlık davranışıyla bağlantılı olabilir.
İkinci teorik ayak Örgütsel Destek Teorisi (Organizational Support Theory)dir. Algılanan örgütsel destek, çalışanların kuruluşun katkılarına ne ölçüde değer verdiğine ve refahlarıyla ne ölçüde ilgilendiğine ilişkin genel algıları olarak tanımlanıyor. Araştırmada bu değişken bir sonuç değil, işlemsel liderlik ile çalışan işe adanmışlığı arasındaki ilişkinin gücünü değiştirebilecek bağlamsal bir koşul olarak modelleniyor.
Çalışan işe adanmışlığı neden aracılık değişkeni?
Çalışan işe adanmışlığı, araştırmada canlılık, adanma ve işe yoğunlaşmayla karakterize edilen pozitif bir çalışma hali olarak ele alınıyor. Modelin mantığına göre liderin rol açıklığı sağlaması, performansa ilişkin geri bildirim vermesi ve başarıları tanıması doğrudan vatandaşlık davranışı üretmek zorunda değildir. Önce çalışanın işine psikolojik olarak daha güçlü yatırım yapmasıyla ilişkili olabilir; ardından bu adanmışlık gönüllü yardım ve görev ötesi katkılarla bağlantı kurabilir.
Bu nedenle araştırma yalnız “liderlik → vatandaşlık davranışı” doğrusal yolunu değil, “liderlik → işe adanmışlık → vatandaşlık davranışı” dolaylı yolunu da test ediyor.
Algılanan örgütsel destek neden düzenleyici değişken?
Çalışmanın modelinde örgütsel destek, işlemsel liderliğin çalışan tarafından nasıl yorumlandığını değiştirebilecek bir bağlam olarak ele alınıyor. Örgütsel destek yüksek algılandığında performans takibi, ödül, geri bildirim ve beklenti açıklığı gibi liderlik uygulamalarının çalışanın başarısını destekleyen uygulamalar olarak algılanma olasılığının artabileceği öne sürülüyor.
Örgütsel destek düşük olduğunda ise aynı işlemsel uygulamaların daha kontrol edici veya yalnız performans elde etmeye yönelik olarak yorumlanabileceği teorik olarak öneriliyor. Araştırmanın moderasyon ve düzenlenmiş aracılık analizleri bu farkın istatistiksel karşılığını sınamaktadır.
Test edilen dört hipotez
| Hipotez | Test edilen ilişki |
|---|---|
| H1 | İşlemsel liderlik, örgütsel vatandaşlık davranışıyla pozitif ilişkilidir. |
| H2 | Çalışan işe adanmışlığı, işlemsel liderlik ile örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki ilişkiye aracılık eder. |
| H3 | Algılanan örgütsel destek, işlemsel liderlik ile çalışan işe adanmışlığı arasındaki ilişkiyi pozitif yönde düzenler. |
| H4 | İşlemsel liderliğin çalışan işe adanmışlığı üzerinden örgütsel vatandaşlık davranışıyla dolaylı ilişkisi, algılanan örgütsel destek yüksek olduğunda güçlenir. |
Dört hipotezin tamamı çalışmanın istatistiksel analizlerinde desteklenmiştir.
Şekil 1'deki kavramsal model ne gösteriyor?
Çalışmanın 11. sayfasındaki Şekil 1, araştırmanın bütün mantığını tek bir koşullu süreç modeli içinde gösteriyor. İşlemsel liderlik tahmin edici değişken, örgütsel vatandaşlık davranışı sonuç değişkeni ve çalışan işe adanmışlığı aracılık değişkenidir. Algılanan örgütsel destek ise işlemsel liderlikten çalışan işe adanmışlığına uzanan ilk aracılık yolunu düzenlemektedir.
Bu yapı PROCESS Macro'nun Model 7 yaklaşımıyla uyumludur: düzenleyici değişken aracılık sürecinin ilk aşamasında yer alır. Dolayısıyla araştırmanın temel iddiası yalnız bir moderasyon veya yalnız bir aracılık ilişkisi değildir; dolaylı ilişkinin büyüklüğünün örgütsel destek düzeyine bağlı olup olmadığı da test edilmektedir.
Ana doğrudan ilişki ne kadar güçlü?
İşlemsel liderliğin örgütsel vatandaşlık davranışıyla doğrudan ilişkisi β = 0.486 olarak hesaplandı; t = 10.731 ve p < 0.001 bulundu. Çalışma bu sonucu H1'in desteklenmesi olarak değerlendiriyor.
Bu katsayı pozitif bir ilişkiyi göstermektedir. Kesitsel tasarım nedeniyle “işlemsel liderlikteki artış örgütsel vatandaşlık davranışında kesin olarak şu kadar artış yaratır” şeklinde nedensel bir yorum yapılamaz.
Çalışan işe adanmışlığı gerçekten aracılık ediyor mu?
PROCESS Model 4 ve 5000 bootstrap yeniden örneklemesiyle hesaplanan işlemsel liderlik → çalışan işe adanmışlığı → örgütsel vatandaşlık davranışı dolaylı etkisi β = 0.247 olarak raporlanmıştır. %95 bootstrap güven aralığı 0.181 ile 0.338 arasındadır ve sıfırı içermemektedir.
Bu nedenle araştırmacı çalışan işe adanmışlığının işlemsel liderlik ile örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki ilişkiye anlamlı biçimde aracılık ettiği sonucuna ulaşmıştır.
Örgütsel destek liderlik–adanmışlık ilişkisini değiştiriyor mu?
Evet; çalışmanın modelinde işlemsel liderlik ile algılanan örgütsel destek etkileşim teriminin çalışan işe adanmışlığıyla ilişkisi β = 0.271, t = 5.942 ve p < 0.001 olarak bulundu. Böylece H3 desteklendi.
Bu sonuç, örneklem içinde işlemsel liderliğin çalışan işe adanmışlığıyla pozitif ilişkisinin algılanan örgütsel destek arttıkça daha güçlü hale geldiğini göstermektedir. Bununla birlikte yine gözlemsel-kesitsel veri kullanıldığı için bu model deneysel bir neden-sonuç testi değildir.
En önemli bulgu: Dolaylı ilişki örgütsel desteğe göre nasıl değişiyor?
Düzenlenmiş aracılık analizi araştırmanın en ayırt edici sonucunu oluşturuyor. Düzenlenmiş aracılık indeksi 0.127 olarak hesaplandı ve %95 bootstrap güven aralığı 0.074–0.204 arasında bulundu. Aralığın sıfırı içermemesi, dolaylı ilişkinin algılanan örgütsel desteğe göre anlamlı biçimde değiştiğini desteklemektedir.
| Algılanan örgütsel destek düzeyi | Koşullu dolaylı etki β | %95 bootstrap alt sınır | %95 bootstrap üst sınır |
|---|---|---|---|
| Düşük (−1 standart sapma) | 0.173 | 0.112 | 0.258 |
| Ortalama | 0.247 | 0.181 | 0.338 |
| Yüksek (+1 standart sapma) | 0.321 | 0.236 | 0.421 |
Üç güven aralığı da sıfırı dışarıda bırakıyor. Dolayısıyla dolaylı ilişki düşük örgütsel destekte de anlamlı olmakla birlikte, örgütsel destek düzeyi yükseldikçe katsayının büyüdüğü görülmektedir.
Şekil 2 bütün modeli nasıl özetliyor?
Çalışmanın 23. sayfasındaki Şekil 2, nihai yapısal modeli katsayılarla birlikte sunmaktadır. Şekilde işlemsel liderlikten çalışan işe adanmışlığına giden yol β = 0.43 ve çalışan işe adanmışlığından örgütsel vatandaşlık davranışına giden yol β = 0.57 olarak gösterilmiş; her iki yol için de p < 0.001 belirtilmiştir.
Aynı şekil doğrudan etkiyi β = 0.486, dolaylı etkiyi 0.247, işlemsel liderlik × algılanan örgütsel destek etkileşimini β = 0.271 ve düzenlenmiş aracılık indeksini 0.127 olarak bir araya getiriyor. Böylece kavramsal olarak ayrı test edilen H1–H4 sonuçları tek model üzerinde gösteriliyor.
Model sonuçların ne kadarını açıklıyor?
| Sonuç değişkeni | R² | Çalışmadaki yorum |
|---|---|---|
| Çalışan işe adanmışlığı | 0.48 | Orta düzey açıklayıcılık |
| Örgütsel vatandaşlık davranışı | 0.56 | Orta ile yüksek arasında açıklayıcılık |
Model çalışan işe adanmışlığındaki varyansın %48'ini ve örgütsel vatandaşlık davranışındaki varyansın %56'sını açıklamaktadır. R² değeri modelin örneklem içindeki açıklayıcı gücünü gösterir; farklı ülkelerde veya farklı işletme türlerinde aynı açıklama oranlarının elde edileceğini garanti etmez.
Uygulama açısından araştırma ne söylüyor?
Yazarın yönetsel yorumuna göre fine dining ve üst düzey konaklama işletmelerinde rol ve performans beklentilerinin açık biçimde belirtilmesi, zamanında geri bildirim, performansın tutarlı biçimde değerlendirilmesi ve adil ödüllendirme gibi işlemsel liderlik uygulamaları çalışan davranışları açısından işlevsel olabilir.
Ancak araştırmanın düzenlenmiş aracılık sonucu, liderlik uygulamalarının örgütsel destek ikliminden bağımsız olmadığını göstermektedir. Aynı yapılandırılmış liderlik davranışlarının, çalışan kuruluşun katkılarına değer verdiğini ve refahını önemsediğini hissettiğinde işe adanmışlıkla daha güçlü ilişki göstermesi, liderlik ve insan kaynakları uygulamalarının birlikte düşünülmesi gerektiği görüşünü desteklemektedir.
Yazar bu nedenle açık ödül sistemleri, yönetici eğitimi, çalışanların katkılarının tanınması, düzenli ve adil geri bildirim, çalışan refahına yönelik destek ve açık iletişim gibi uygulamaların birlikte ele alınmasını önermektedir. Bunlar araştırmanın doğrudan deneysel müdahale sonuçları değil, elde edilen modelden çıkarılan uygulama önerileridir.
Türkiye açısından nasıl değerlendirilmeli?
Türkiye'deki restoran, otel ve diğer yüksek temaslı hizmet işletmelerinde de rol açıklığı, çalışan işe adanmışlığı ve örgütsel destek yönetim açısından araştırılabilir kavramlardır. Bu çalışma özellikle liderliğin tek başına değil, daha geniş örgütsel destek algısıyla birlikte değerlendirilmesi için sınanabilir bir çerçeve sunmaktadır.
Bununla birlikte araştırmanın örneklemi Beyrut'taki fine dining ve üst düzey konaklama işletmeleriyle sınırlıdır. Ekonomik koşullar, çalışma ilişkileri, kültürel bağlam, ücret sistemleri ve işletme yapıları Türkiye'de farklı olabileceğinden katsayıları Türkiye'ye doğrudan taşımak bilimsel olarak uygun değildir. Türkiye için yerel örneklemle yeni veri toplanması gerekir.
Çalışmanın desteklediği sonuçlar
- İşlemsel liderlik ile örgütsel vatandaşlık davranışı arasında pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur.
- Çalışan işe adanmışlığı, işlemsel liderlik ile örgütsel vatandaşlık davranışı arasındaki ilişkiye anlamlı biçimde aracılık etmektedir.
- Algılanan örgütsel destek, işlemsel liderlik ile çalışan işe adanmışlığı arasındaki ilişkinin gücüyle istatistiksel olarak anlamlı biçimde etkileşmektedir.
- İşlemsel liderlik → çalışan işe adanmışlığı → örgütsel vatandaşlık davranışı dolaylı ilişkisi, algılanan örgütsel desteğin daha yüksek olduğu koşullarda daha büyüktür.
- Model çalışan işe adanmışlığındaki varyansın %48'ini ve örgütsel vatandaşlık davranışındaki varyansın %56'sını açıklamıştır.
Çalışmanın kanıtlamadığı sonuçlar
- Kesitsel tasarım nedeniyle işlemsel liderliğin çalışan davranışlarını kesin bir neden-sonuç zinciriyle değiştirdiği kanıtlanmamıştır.
- Sonuçlar bütün Lübnan konaklama sektörünü veya bütün fine dining işletmelerini temsil etmez.
- Kolayda örnekleme nedeniyle örneklem dışındaki işletmelere istatistiksel genelleme sınırlıdır.
- Çalışma müşteri memnuniyeti, restoran cirosu, objektif hizmet kalitesi veya işletme kârlılığındaki değişimi doğrudan ölçmemiştir.
- Örgütsel vatandaşlık davranışı bağımsız yönetici gözlemiyle değil, aynı katılımcıların öz-bildirimleriyle ölçülmüştür.
- Çalışma ekonomik kriz koşullarının liderlik etkisini doğrudan bir kontrol grubuyla test etmemiştir.
- Bulgular Türkiye'deki çalışanlarda veya işletmelerde bağımsız biçimde doğrulanmış değildir.
Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları
Araştırma tasarımı
Araştırma nicel ve kesitsel bir tasarıma sahiptir. Teorik yapı Sosyal Değişim Teorisi ile Örgütsel Destek Teorisi üzerine kurulmuş ve hipotezler tümdengelimli biçimde test edilmiştir.
Ölçüm modelinin değerlendirilmesi için AMOS 24 ile kovaryans temelli yapısal eşitlik modellemesi ve doğrulayıcı faktör analizi kullanılmıştır. Betimsel istatistik, güvenilirlik, korelasyon, regresyon ve koşullu süreç analizleri SPSS 27 ve PROCESS Macro 4.2 ile yürütülmüştür.
Aracılık için PROCESS Model 4, düzenleyicilik için Model 1 ve düzenlenmiş aracılık için Model 7 kullanılmıştır. Dolaylı ve koşullu dolaylı etkiler 5000 bootstrap yeniden örneklemesi ile değerlendirilmiştir.
Örneklem nasıl oluşturuldu?
Hedef kitle Beyrut'taki fine dining ve üst düzey konaklama işletmelerinde çalışan personeldir. Erişim ve operasyonel kısıtlar nedeniyle olasılıksız kolayda örnekleme kullanılmıştır.
| Veri tarama aşaması | Sayı | Oran |
|---|---|---|
| Dağıtılan anket | 500 | %100 |
| Alınan yanıt | 441 | Dağıtılanların %88,2'si |
| Eksik yanıt, uç değer veya örüntülü yanıt nedeniyle çıkarılan | 6 | Alınan yanıtların %1,36'sı |
| Aşırı eksik veya tutarsız yanıt nedeniyle çıkarılan | 7 | Alınan yanıtların %1,59'u |
| Analizde tutulan geçerli anket | 428 | Alınanların %97,05'i; dağıtılanların %85,6'sı |
Çalışmada gerçekleştirilen G*Power 3.1.9.7 hesabında f² = 0.15, α = 0.05, güç = 0.80 ve dört tahmin edici için minimum 85 katılımcı gerektiği belirtilmiş; 428 kişilik nihai örneklemin bu gereksinimi aştığı ifade edilmiştir.
Katılımcı profili
| Değişken | En büyük kategori | Sayı | Oran |
|---|---|---|---|
| Cinsiyet | Erkek | 241 | %56,3 |
| Yaş | 26–35 | 169 | %39,5 |
| Sektör deneyimi | 5–10 yıl | 171 | %40,0 |
| Eğitim | Lisans | 214 | %50,0 |
Katılımcıların %43,7'si kadın, %56,3'ü erkektir. Yaş dağılımında 26–35 yaş grubu %39,5 ile en büyük grubu oluştururken 36–45 yaş grubu %32,9'dur.
Ölçüm araçları
Tüm maddeler 1 = “kesinlikle katılmıyorum” ile 5 = “kesinlikle katılıyorum” arasında değişen beşli Likert ölçeğiyle yanıtlanmıştır.
| Yapı | Yöntem bölümünde bildirilen madde sayısı | Temel ölçüm kaynağı | Modeldeki rol |
|---|---|---|---|
| İşlemsel liderlik | 6 | Bass ve Avolio (1995); Avolio ve çalışma arkadaşları (1999) | Bağımsız değişken |
| Çalışan işe adanmışlığı | 6 | Schaufeli ve çalışma arkadaşları (2002) | Aracı |
| Algılanan örgütsel destek | 6 | Eisenberger ve çalışma arkadaşları (1986) | Düzenleyici |
| Örgütsel vatandaşlık davranışı | 6 | P. M. Podsakoff ve çalışma arkadaşları (1990) | Bağımlı değişken |
Anket İngilizceden Arapçaya çevrilmiş ve ikinci bir iki dilli değerlendirici tarafından yeniden İngilizceye çevrilerek geri çeviri kontrolü yapılmıştır. Ana analiz öncesinde Beyrut'taki fine dining ve üst düzey konaklama işletmelerinden 30 çalışanla pilot çalışma gerçekleştirilmiş; pilot katılımcılar nihai örnekleme dahil edilmemiştir.
Raporlama notu: Yöntem bölümü her yapının altı maddeyle ölçüldüğünü ve maddelerin kaldırılmadığını bildirirken, Tablo 8 standartlaştırılmış faktör yüklerinde TL için dört, EE için beş, POS için altı ve OCB için beş madde göstermektedir. Kaynak bu farkın nedenini açıklamamaktadır; bu nedenle eksik maddelerin analitik olarak çıkarıldığı varsayılmamıştır.
Ortak yöntem yanlılığı nasıl değerlendirildi?
Aynı katılımcıların bütün ana değişkenleri aynı zaman diliminde öz-bildirimle değerlendirmesi ortak yöntem yanlılığı riski doğurduğu için hem prosedürel hem istatistiksel kontroller uygulanmıştır.
Harman tek faktör testinde ilk döndürülmemiş faktör toplam varyansın %34,7'sini açıklamış ve araştırmada kullanılan %50 ölçütünün altında kalmıştır. Tam doğrusal bağlantı değerlendirmesinde bütün VIF değerlerinin 3.3'ün altında olduğu belirtilmiştir. Yazar bu iki sonucu ortak yöntem yanlılığının kritik düzeyde olmadığı yönünde değerlendirmiştir.
Bu kontroller öz-bildirimli ve tek zamanlı tasarımın bütün sınırlılıklarını ortadan kaldırmaz. Araştırma da sonuç ve sınırlılıklar bölümünde çok kaynaklı ve çok dalgalı tasarımların gelecekte kullanılması gerektiğini açıkça belirtmektedir.
Yanıtlamama yanlılığı kontrolü
Geçerli yanıtların ilk %25'i ile son %25'i karşılaştırılmış; her grupta 107 katılımcı kullanılmıştır. İşlemsel liderlik, çalışan işe adanmışlığı, algılanan örgütsel destek ve örgütsel vatandaşlık davranışının hiçbirinde erken ve geç yanıtlayanlar arasında p < 0.05 düzeyinde anlamlı fark bulunmamıştır.
Betimsel sonuçlar
| Yapı | Ortalama | Standart sapma | Çarpıklık | Basıklık |
|---|---|---|---|---|
| İşlemsel liderlik | 3.70 | 0.71 | −0.824 | 0.936 |
| Çalışan işe adanmışlığı | 3.77 | 0.68 | −0.915 | 1.104 |
| Algılanan örgütsel destek | 3.61 | 0.73 | −0.638 | −0.842 |
| Örgütsel vatandaşlık davranışı | 3.84 | 0.66 | −1.214 | 1.376 |
Güvenilirlik ve yakınsak geçerlilik
| Yapı | Cronbach α | Bileşik güvenilirlik | AVE |
|---|---|---|---|
| İşlemsel liderlik | 0.887 | 0.901 | 0.648 |
| Çalışan işe adanmışlığı | 0.912 | 0.924 | 0.671 |
| Algılanan örgütsel destek | 0.894 | 0.908 | 0.659 |
| Örgütsel vatandaşlık davranışı | 0.903 | 0.917 | 0.682 |
Cronbach alfa değerleri 0.887–0.912, bileşik güvenilirlik değerleri 0.901–0.924 ve Ortalama Açıklanan Varyans (AVE) değerleri 0.648–0.682 aralığındadır. Tablo 8'de raporlanan standartlaştırılmış faktör yükleri 0.721 ile 0.871 arasında değişmektedir.
Ölçüm modelinin uyumu
Dört faktörlü ölçüm modeli alternatif tek, iki ve üç faktörlü modellere göre daha iyi uyum göstermiştir.
| Model | χ²/df | CFI | TLI | GFI | RMSEA | SRMR |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Tek faktör | 5.84 | 0.712 | 0.681 | 0.694 | 0.109 | 0.094 |
| İki faktör | 4.31 | 0.804 | 0.771 | 0.783 | 0.088 | 0.081 |
| Üç faktör | 3.26 | 0.872 | 0.846 | 0.861 | 0.073 | 0.067 |
| Dört faktör | 2.14 | 0.936 | 0.921 | 0.909 | 0.054 | 0.041 |
Yazar dört faktörlü yapının sonuçlarını kabul edilebilir ölçüm modeli uyumu ve dört kavramın birbirinden ampirik olarak ayrılabildiğine ilişkin ek destek olarak değerlendirmiştir.
Ayırt edici geçerlilik
Fornell–Larcker kriterinde her yapının AVE karekökü diğer yapılarla korelasyonundan daha yüksek raporlanmıştır. HTMT değerleri 0.642 ile 0.782 arasında değişmiş ve çalışmada kullanılan 0.85 sınırının altında kalmıştır.
| Değişken çifti | HTMT |
|---|---|
| TL – EE | 0.681 |
| TL – POS | 0.642 |
| TL – OCB | 0.703 |
| EE – POS | 0.741 |
| EE – OCB | 0.782 |
| POS – OCB | 0.662 |
Korelasyonlar
| Değişken çifti | Pearson r |
|---|---|
| İşlemsel liderlik – çalışan işe adanmışlığı | 0.621 |
| İşlemsel liderlik – algılanan örgütsel destek | 0.584 |
| İşlemsel liderlik – örgütsel vatandaşlık davranışı | 0.649 |
| Çalışan işe adanmışlığı – algılanan örgütsel destek | 0.677 |
| Çalışan işe adanmışlığı – örgütsel vatandaşlık davranışı | 0.714 |
| Algılanan örgütsel destek – örgütsel vatandaşlık davranışı | 0.603 |
Bütün korelasyonlar p < 0.01 düzeyinde pozitif ve anlamlıdır. Çoklu doğrusal bağlantı değerlendirmesinde VIF değerleri 1.634–1.859 arasında kaldığından araştırmacı ciddi bir multicollinearity sorunu olmadığı sonucuna ulaşmıştır.
Hipotez testlerinin sayısal özeti
| Test | Sonuç | İstatistiksel kanıt |
|---|---|---|
| H1: TL → OCB doğrudan ilişki | Desteklendi | β = 0.486; t = 10.731; p < 0.001 |
| H2: TL → EE → OCB aracılığı | Desteklendi | Dolaylı etki = 0.247; %95 bootstrap GA = 0.181–0.338 |
| H3: TL × POS → EE düzenleyiciliği | Desteklendi | β = 0.271; t = 5.942; p < 0.001 |
| H4: Düzenlenmiş aracılık | Desteklendi | İndeks = 0.127; %95 bootstrap GA = 0.074–0.204 |
Etik süreç
Katılım gönüllü tutulmuş; katılımcılara çalışmanın amacı, istedikleri anda çekilebilme hakları, anonimlik ve gizlilik açıklanmış ve elektronik bilgilendirilmiş onam alınmıştır. Bireysel tanımlayıcı bilgi toplanmadığı, yöneticilerin tamamlanmış anketlere veya bireysel yanıtlara erişmediği belirtilmiştir.
Araştırma Lebanese International University Institutional Review Board tarafından LIUIRB-260220-AD-450 protokol koduyla onaylanmış; onay tarihi 24 Mart 2026 olarak bildirilmiştir.
Çalışmanın başlıca sınırlılıkları
Birinci sınırlılık, kesitsel tasarım nedeniyle değişkenler arasındaki zamansal sıralamanın ve kesin nedenselliğin belirlenememesidir. İkinci sınırlılık, bütün değişkenlerin aynı çalışanlardan öz-bildirim yoluyla elde edilmesidir. Üçüncü sınırlılık, olasılıksız kolayda örneklemenin genellenebilirliği kısıtlamasıdır.
Dördüncü olarak örneklem yalnız Beyrut'taki fine dining ve üst düzey konaklama işletmelerine dayanıyor. Beşinci olarak çalışanlar birden fazla işletmeden toplanmış olmasına rağmen işletme düzeyindeki kümelenme analizde modellenmemiştir. Yazar, katılımcıların işletmelere eşit dağılmamasının çok düzeyli modellemeyi uygulanabilir kılmadığını belirtmektedir.
Gelecekte boylamsal, zaman gecikmeli ve çok kaynaklı araştırmalar; yönetici tarafından değerlendirilen örgütsel vatandaşlık davranışı, müşteri memnuniyeti gibi ek çıktılar; olasılıklı veya tabakalı örnekleme; Lübnan'ın diğer bölgeleri ve ülkeler arası karşılaştırmalar önerilmektedir.
Kaynak ve Yöntem Notu
Tam özgün çalışma adı: Transactional Leadership and Organizational Citizenship Behavior in Fine Dining Hospitality Establishments: A Moderated Mediation Analysis of Employee Engagement and Perceived Organizational Support in Lebanon
Yazar: Amira Daouk.
Yazar sırası: Çalışma tek yazarlıdır.
Eş katkı/eş birinci yazarlık: Bildirilmemiştir.
Sorumlu yazar bilgisi: Makalenin ilk sayfasında ayrı bir yıldızlı sorumlu yazar işareti bulunmamaktadır. Tek yazarın iletişim e-postası verilmiş ve veri erişilebilirliği beyanında “corresponding author” ifadesi kullanılmıştır; kaynakta bunun dışında ayrı bir sorumlu yazar tanımlaması bulunmamaktadır.
Kurumlar: School of Business, Lebanese International University, Beirut 146404, Lebanon; Department of Business, Girne American University, Mersin 10 Turkey, Girne (Kyrenia) 0090, Cyprus.
Dergi: Administrative Sciences.
Yayınevi: MDPI, Basel, Switzerland.
Cilt / sayı / makale numarası: 16 / 7 / 329.
DOI: 10.3390/admsci16070329
Resmî yayın bağlantısı:https://doi.org/10.3390/admsci16070329
Yayın süreci: 27 Mayıs 2026'da alınmış, 29 Haziran 2026'da revize edilmiş, 3 Temmuz 2026'da kabul edilmiş ve 8 Temmuz 2026'da yayımlanmıştır.
Kaynak türü ve hakemlik durumu: Hakemli, nicel ve kesitsel araştırma makalesidir; preprint değildir.
Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY) lisansı altında açık erişimli olarak yayımlanmıştır.
Finansman: Araştırma dış finansman almamıştır.
Etik onay: Lebanese International University Institutional Review Board tarafından LIUIRB-260220-AD-450 protokol koduyla 24 Mart 2026 tarihinde onaylanmıştır.
Bilgilendirilmiş onam: Tüm katılımcılardan araştırmaya katılmadan önce bilgilendirilmiş onam alındığı bildirilmiştir.
Veri erişilebilirliği: Çalışmanın özgün katkılarının makale içinde bulunduğu ve ek soruların sorumlu yazara yöneltilebileceği belirtilmiştir.
Çıkar çatışması: Yazar çıkar çatışması bildirmemiştir.
Yazar katkıları: Kaynakta ayrı bir “Author Contributions” veya CRediT katkı dökümü verilmemiştir; çalışma tek yazarlıdır.
Temel yöntem: Beyrut'taki fine dining ve üst düzey konaklama işletmelerinde çalışan personele elektronik olarak dağıtılan 500 anketten veri taraması sonrasında 428 geçerli yanıt analiz edilmiştir. Ölçüm modeli AMOS 24 ile doğrulayıcı faktör analizi kullanılarak değerlendirilmiş; SPSS 27 ve PROCESS Macro 4.2 aracılığıyla regresyon, aracılık, düzenleyicilik ve düzenlenmiş aracılık analizleri gerçekleştirilmiştir. Dolaylı etkiler 5000 bootstrap yeniden örneklemesiyle incelenmiştir.
Kaynak içi raporlama sorunu: Yöntem kısmı dört yapının her birinin altı maddeyle ölçüldüğünü ve hiçbir maddenin kaldırılmadığını bildirirken Tablo 8'de standartlaştırılmış faktör yükleri işlemsel liderlik için dört, çalışan işe adanmışlığı için beş, algılanan örgütsel destek için altı ve örgütsel vatandaşlık davranışı için beş madde halinde sunulmaktadır. Kaynak bu uyuşmazlığı açıklamamaktadır.
Kaynak içi referans sorunu: Metinde liderlik ve örgütsel davranış bağlamında kullanılan AlGhamdi ve çalışma arkadaşları (2026) atfının kaynakça kaydı Rathke yarığı kistlerinin endoskopik cerrahisiyle ilgili bir sağlık araştırmasına aittir. Kaynağın kullanıldığı bağlam ile kaynakça başlığı arasında belirgin konu uyumsuzluğu vardır. Bu hata sessizce düzeltilmemiştir ve çalışmanın kendi ampirik sonuçlarından ayrı değerlendirilmelidir.
Temel yorum sınırı: Araştırma tek zaman noktasında toplanan öz-bildirim verilerine ve olasılıksız kolayda örneklemeye dayanmaktadır. İlişkiler istatistiksel olarak anlamlı olsa da kesin nedensellik kurulamaz. Bulgular Beyrut'taki örneklenen fine dining ve üst düzey konaklama işletmeleri bağlamındadır ve bütün Lübnan'a, başka ülkelere veya Türkiye'ye doğrudan genellenemez.
Bu Verianla içeriğinin bilimsel bulguları yalnız incelenen özgün araştırmaya dayanmaktadır. Dış kaynaklar yalnız bibliyografik kimlik ve yayın durumunun doğrulanması amacıyla kullanılmış; ana bilimsel metne dışarıdan yeni deneysel bulgu, katsayı, mekanizma veya sonuç eklenmemiştir.
Bir yorum bırakın
E-posta adresiniz yayınlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir