Modeli ya COM-B ni mfumo wa sayansi ya tabia unaoeleza tabia (Behavior) kuwa matokeo ya mwingiliano unaobadilika wa Uwezo (Capability), Fursa (Opportunity) na Motisha (Motivation) ya mtu. Utafiti huu umetumia modeli ya COM-B kuelewa jinsi wanafunzi wa elimu ya ufundi nchini Uholanzi wanavyoutambua, kuueleza na kuushughulikia upotevu wa chakula katika maisha ya kila siku. Watafiti walifanya mahojiano yenye muundo nusu na wanafunzi 26 na kuchanganua dodoso la kusaidia utafiti lililojibiwa na wanafunzi 188 wa elimu ya ufundi. Hitimisho kuu la utafiti ni kwamba upotevu wa chakula miongoni mwa wanafunzi mara nyingi hautokani na kupuuza uendelevu kwa makusudi; badala yake, hutokana na mabaki madogo kwenye sahani, vyakula vilivyosahaulika, ratiba zinazobadilika, kupendelea urahisi, hamu ya kula inayobadilika na kutokuwa na uhakika kuhusu usalama wa chakula, mambo ambayo yanaingiliana na mazoea ya kila siku.

Tabia ya wanafunzi ya kusimamia chakula inahusiana sana na kaya ya wazazi wao. %87,3 ya waliojibu dodoso wanaishi na wazazi wao. Hii ina maana kwamba wanafunzi wengi hawajachukua kwa kujitegemea kikamilifu jukumu la kununua, kuandaa, kuhifadhi na kutumia tena chakula kilichobaki. Mahojiano pia yalionyesha kwamba stadi za kupika, kupanga milo na kutumia tena chakula kilichobaki zinatofautiana sana miongoni mwa wanafunzi na kwamba baadhi yao wanawategemea wazazi wao katika kufanya maamuzi.

Sehemu kubwa ya wanafunzi inaripoti mitazamo chanya kuhusu kupunguza upotevu wa chakula. Katika dodoso, %78 walisema kuzuia upotevu wa chakula ni muhimu, %71 walisema kupunguza upotevu wa chakula ni muhimu kwa mazingira na %68 walisema upotevu wa chakula husababisha gharama zisizo za lazima. Hata hivyo, mitazamo chanya haibadiliki kila wakati kuwa tabia. Chanzo kilihitimisha kwamba motisha zinazotokana na tafakuri, yaani mawazo kuhusu mazingira, maadili, gharama na wajibu, mara nyingi huzidiwa nguvu na motisha za kiotomatiki kama vile mazoea, urahisi, ratiba zisizo na mpangilio na mapendeleo ya wakati huo.

Utafiti haukupima uzito au ujazo halisi wa taka za chakula. Data za mahojiano na dodoso zinatokana na taarifa za washiriki wenyewe, na waandishi wanaeleza kwamba upendeleo unaotokana na kutaka kukubalika kijamii unaweza kufanya watu waripoti tabia zao za upotevu wa chakula kwa namna chanya zaidi kuliko ilivyo kweli. Kwa hiyo, matokeo yanatoa ushahidi kuhusu mitazamo, mazoea ya kila siku na tabia ambazo wanafunzi wameripoti; hayaonyeshi kilogramu ngapi za chakula ambazo wanafunzi hutupa kwa kweli wala kiasi ambacho hatua fulani ya kuingilia kati imepunguza upotevu huo.

Tatizo kuu la utafiti

Upotevu wa chakula si tatizo linalotokea katika uzalishaji au uuzaji wa rejareja pekee. Kaya pia zinachangia sehemu muhimu ya upotevu wote katika mnyororo wa chakula. Utafiti wa chanzo unaeleza kwamba katika Umoja wa Ulaya, kaya zinachangia zaidi ya nusu ya upotevu wote wa chakula; nchini Uholanzi, mwaka 2022 mlaji wa wastani alitupa 33,4 kg za chakula kigumu kwa kila mtu. Ingawa kiasi hiki kilikuwa kimepungua ikilinganishwa na 43,3 kg mwaka 2015, upungufu wa kipindi cha 2019–2022 ulikuwa 0,9 kg tu.

Lengo hasa la utafiti si kupima tena kiasi hiki cha jumla, bali kuelewa kwa nini vijana hupoteza chakula na katika hali zipi za maisha ya kila siku. Katika maandiko ya kitaaluma, sehemu kubwa ya tafiti kuhusu vijana watu wazima inawalenga wanafunzi wa vyuo vikuu, ilhali wanafunzi wa elimu ya ufundi nchini Uholanzi wamechunguzwa kwa kiwango kidogo zaidi.

Kundi hili ni muhimu hasa kwa sababu wanafunzi wa elimu ya ufundi wanaweza kuwa na umri mdogo kuliko wanafunzi wa vyuo vikuu, wana uwezekano mkubwa zaidi wa kuishi na wazazi wao, na wanaweza kuwa na uzoefu wa masomo, mafunzo kwa vitendo au kazi za muda katika sekta zinazohusiana moja kwa moja au kwa njia isiyo ya moja kwa moja na mfumo wa chakula, kama vile afya, huduma za malazi, rejareja, lojistiki, kilimo au huduma za chakula.

Kiini cha swali la utafiti ni hiki: Wanafunzi wa elimu ya ufundi wanazitambuaje na kuzitafsirije tabia zao wenyewe za upotevu wa chakula?

Modeli ya COM-B Inaeleza Nini Katika Utafiti Huu?

Katika utafiti huu, modeli ya COM-B imetumiwa kutathmini kwa pamoja iwapo mwanafunzi ana maarifa na stadi zinazohitajika kusimamia chakula, iwapo mazingira yake yanawezesha kupunguza upotevu, na jinsi motisha zake zinazotokana na maamuzi ya makusudi au zinazojiendesha kiotomatiki zinavyoelekeza tabia. Kwa hiyo, modeli haielezi upotevu wa chakula kwa kuangalia tu iwapo mtu “anataka au hataki”.

Uwezo unajumuisha nini?

Katika utafiti wa chanzo, uwezo unajumuisha uwezo wa kisaikolojia na wa vitendo alio nao mwanafunzi ili kutekeleza tabia zinazoweza kupunguza upotevu wa chakula. Utafiti unajadili uwezo chini ya mada nne:

• Kutambua kwa nini upotevu wa chakula ni tatizo.
• Maarifa na stadi kuhusu kuhifadhi chakula, uwezekano wake wa kuharibika na lebo za tarehe.
• Stadi za kupika na kupanga milo.
• Stadi za kuhifadhi na kutumia tena chakula kilichobaki.

Mara tu baada ya kutaja vipengele hivi vinne, maandishi ya chanzo yanatumia kauli “these three dimensions”. Kwa kuwa vipengele vilivyotajwa ni vinne, kauli hii ni dosari ndogo ya uandishi/ulinganifu ndani ya chanzo; maandishi ya Verianla yanategemea vipengele vinne vilivyoelezwa wazi.

Stadi ya kutathmini ubora wa chakula

Katika dodoso, %84 ya wanafunzi waliripoti kujua ni vyakula gani vinapaswa kuwekwa kwenye jokofu, na %82 waliripoti kuwa wanaweza kutathmini iwapo chakula bado kinafaa kuliwa kwa kutumia ishara za kihisi kama vile mwonekano, harufu au ladha.

Mahojiano yanathibitisha kwamba tathmini hii ya kihisi inatumika sana; hata hivyo, kiwango cha usalama na uthabiti katika namna wanafunzi wanavyoitumia kinatofautiana. Baadhi ya wanafunzi huwauliza wazazi wao wanapofanya maamuzi.

Kwa nini tofauti kati ya “best before” na “use by” ni muhimu?

Chanzo kinachunguza tofauti kati ya lebo mbili za tarehe zinazotumika Uholanzi, THT — ten minste houdbaar tot na TGT — te gebruiken tot. Kidhana, THT inalingana na kazi ya “best before / tarehe inayopendekezwa ya kutumia chakula kabla yake”, ilhali TGT inalingana na “use by / tarehe ya mwisho ya kutumia chakula”.

%69 ya waliojibu dodoso walisema wanajua tofauti kati ya aina hizi mbili za tarehe. Hata hivyo, katika mahojiano ilionekana kwamba baadhi ya wanafunzi walizichukulia lebo hizo mbili kuwa sawa, hawakujua kwamba kuna aina tofauti za tarehe au, hata walipotambua kifupisho, hawakuweza kueleza kikamilifu tofauti yake kwa upande wa usalama.

Chanzo kinachukulia kutokuwa na uhakika kuhusu lebo za tarehe kuwa pengo muhimu la uwezo, kwa sababu kunaweza kuchangia kutupwa mapema kwa baadhi ya bidhaa ambazo bado zinafaa kuliwa.

Stadi za kupika na kupanga milo

Katika dodoso, %57,5 ya wanafunzi waliripoti kuwa wanaweza kukadiria vizuri kiasi watakachohitaji wanaponunua chakula, na %62,2 waliripoti kujiamini katika kutumia tena chakula kilichobaki.

Hata hivyo, mahojiano yanaonyesha kwamba taarifa hizi chanya za wanafunzi wenyewe hazimaanishi kuwa kila mwanafunzi ana stadi thabiti za kujitegemea. Wengi waliohojiwa waliripoti kuwa hupika mara chache au kwamba mzazi ndiye mwenye jukumu la kuandaa chakula nyumbani.

Desturi zinazohusu chakula kilichobaki pia hutofautiana: baadhi ya kaya huweka mabaki kwenye jokofu, huyagandisha au huyala katika mlo wa siku inayofuata; katika hali nyingine, chakula kilichohifadhiwa hatimaye hutupwa tena. Watafiti wanasisitiza kwamba sehemu muhimu ya desturi hizi ni mazoea ya kaya, wala si mazoea binafsi ya mwanafunzi.

Fursa inajumuisha nini?

Katika COM-B, fursa ni hali za nje zinazowezesha au kuzuia mwanafunzi kutekeleza tabia ya kupunguza upotevu wa chakula. Utafiti unaigawa katika fursa ya kijamii na fursa ya mazingira ya kimwili.

Fursa ya kijamii inajumuisha ushawishi wa wazazi, watu wanaoishi naye nyumbani, rika na shule juu ya tabia. Fursa ya mazingira ya kimwili inajumuisha hali za vifaa au mpangilio wa shughuli, kama vile jokofu, friza, chombo cha kuhifadhia chakula, uwezekano wa kupasha chakula moto tena shuleni, ukubwa wa vifungashio, utaratibu wa kantini na upatikanaji wa chakula.

Kwa mujibu wa dodoso, takribani nusu ya wanafunzi hawafikiri kwamba shule au wanafamilia wa kaya yao wanawahimiza kikamilifu kupunguza upotevu wa chakula. Mahojiano, kwa upande mwingine, yameonyesha kwamba mazoea ya wazazi na kanuni za mwenendo ndani ya kaya ni muhimu hasa.

Ingawa mazingira ya kuhifadhi chakula nyumbani kwa ujumla yanaonekana kuwa bora zaidi, katika ngazi ya shule wanafunzi mara nyingi walitaja fursa walizofikiri hazipo badala ya fursa zilizopo. Mapendekezo yao yanajumuisha mgao mdogo wa chakula, vifungashio vidogo, punguzo la bei kwa vyakula vinavyokaribia tarehe ya mwisho ya matumizi, chakula kinachovutia zaidi, maeneo yanayoonekana kwa urahisi zaidi ya kukusanyia mabaki, na kujadili upotevu wa chakula darasani.

Zana kama Too Good To Go zinajulikana kwa kiwango gani?

Chanzo kinaripoti kwamba ufahamu wa programu na mifumo ya punguzo la bei madukani inayolenga kupunguza upotevu wa chakula hutofautiana miongoni mwa wanafunzi. Baadhi ya wanafunzi hutumia mifumo hii mara kwa mara, lakini sehemu kubwa yao haijawahi kuijaribu au haiifahamu.

Matokeo haya yanaonyesha kwamba kuwepo tu kwa suluhisho la vifaa au la kidijitali hakutoshi kuleta fursa ya kitabia; mwanafunzi pia anahitaji kujua kwamba suluhisho hilo lipo.

Motisha inajumuisha nini?

Utafiti unachunguza motisha katika sehemu mbili zinazohusiana: mitazamo na thamani zinazothaminiwa, pamoja na kanuni binafsi za mwenendo na hisia. Motisha si mawazo ya makusudi kuhusu mazingira pekee. Katika mkabala wa COM-B, motisha inajumuisha pia michakato ya kiotomatiki kama mazoea, kuchukizwa, kutafuta urahisi, miitikio ya kihisia na hamu ya kula inayobadilika, pamoja na maamuzi ya makusudi.

Jedwali hili linaonyesha kwamba ufahamu mkubwa peke yake haumaanishi mabadiliko ya tabia. Kwa mfano, ingawa wanafunzi wengi sana wanaona kuzuia upotevu wa chakula kuwa muhimu, mifano inayojirudia mara kwa mara katika mahojiano ni mikate, matunda au sandwichi zilizosahaulika, mgao mdogo unaobaki pembeni mwa sahani, na bidhaa zilizohifadhiwa ili kuliwa baadaye lakini zikasahaulika.

Wakati sababu za kifedha huwapa baadhi ya wanafunzi motisha iliyo wazi zaidi kuliko ujumbe wa mazingira, wanafunzi wengine huongozwa na kanuni za kimaadili, kidini, kimazingira au walizojifunza ndani ya kaya. Kwa hiyo, watafiti wanaeleza kwamba hakuna kichocheo kimoja cha motisha kinachoweza kuwafaa wanafunzi wote.

Je, Utafiti Huu Ulipima Kiasi Halisi cha Taka za Chakula za Wanafunzi?

Hapana. Utafiti haukupima kiasi halisi katika kilogramu kwa kupima uzito, kuchanganua taka au kutumia shajara ya chakula; ulichunguza mitazamo, mazoea na tabia zilizoripotiwa na wanafunzi kupitia mahojiano na dodoso la taarifa zao wenyewe. Kwa hiyo, matokeo yanapaswa kutafsiriwa kama uchanganuzi wa kiuchunguzi wa michakato ya kitabia inayosababisha upotevu wa chakula, wala si kipimo sahihi cha kiasi halisi cha taka.

Kwa nini taarifa za washiriki wenyewe ni kizuizi muhimu?

Mtu anaweza kuripoti tabia yake inayochukuliwa kuwa nzuri kimazingira au kijamii kwa namna bora zaidi kuliko ilivyo kweli. Waandishi wa chanzo wanajadili wazi kwamba baadhi ya majibu ya dodoso yalionekana kuwa zaidi katika namna “inayokubalika kijamii” kuliko masimulizi ya mahojiano, na kwamba kwa sababu hiyo upotevu halisi wa chakula unaweza kuwa uliripotiwa kwa kiwango cha chini kuliko hali halisi.

Kwa mfano, mwanafunzi anaweza kusema katika swali la dodoso kwamba anathamini sana kuzuia upotevu wa chakula; lakini katika maisha ya kila siku anaweza bado kutupa chakula kwa sababu ya kusahau, shinikizo la muda au kufikiri kwamba chakula si salama. Utafiti unaweka wazi hasa tofauti hii kati ya ufahamu na utekelezaji.

Kwa nini mazingira ya elimu ya ufundi yanachunguzwa kando?

Kwa kuwa sehemu kubwa ya wanafunzi wa elimu ya ufundi inaishi katika kaya za wazazi wao, wanaweza kuwa na jukumu dogo zaidi la kupata chakula kuliko vijana wa vyuo vikuu wanaoishi kwa kujitegemea. Kwa upande mwingine, baadhi ya wanafunzi wanaweza kuona upotevu wa chakula katika kiwango cha kitaaluma kwenye maeneo ya kazi kama vile malazi, uokaji, rejareja, afya, uzalishaji wa chakula au mazingira mengine yanayofanana.

Mazingira haya mawili hutenda kwa wakati mmoja: mwanafunzi anaweza kuwa na jukumu dogo sana la kununua au kuandaa chakula nyumbani, huku akishuhudia michakato ambayo kiasi kikubwa cha chakula hutupwa kazini au kwenye mafunzo kwa vitendo. Chanzo kinaeleza kwamba mazingira ya kitaaluma yanaweza kuathiri mtazamo wa wanafunzi kuhusu upotevu; hata hivyo, athari hii haiendi katika mwelekeo uleule kwa kila mwanafunzi.

Mbinu na Matokeo ya Utafiti

Muundo wa utafiti

Utafiti una muundo wa kiuchunguzi unaochanganya mbinu; hata hivyo, dodoso la kitakwimu limewekwa kama kipengele kinachosaidia utafiti mpana zaidi wa kitaamuli, zaidi kuliko kuwa utafiti huru wa kupima nadharia tete.

Mahojiano yalifanywaje?

Jumla ya mahojiano 26 yalifanywa katika makundi mawili tofauti ya utafiti.

Mahojiano 16 ya kwanza yalifanywa na wanafunzi saba wa MSc kutoka Wageningen University, kama sehemu ya jukumu la utafiti katika mazingira halisi la kundi la utafiti. Washiriki walipatikana kutoka fani tofauti za masomo kwa uteuzi wa kimakusudi uliofanywa na watu wa mawasiliano katika taasisi mbalimbali za elimu ya ufundi.

Mahojiano 10 ya pili yalifanywa wakati wa ziara ya utafiti iliyopangwa katika taasisi moja ya elimu ya ufundi. Wanafunzi wa darasa moja walichagua mojawapo ya shughuli mbili; shughuli mojawapo ilikuwa kuhojiana kuhusu upotevu wa chakula katika jozi. Watafiti waliendesha baadhi ya mahojiano wenyewe na kusimamia mchakato.

Waandishi wanaeleza wazi kwamba kundi la pili la mahojiano halikuwa na kina kama kundi la kwanza, lakini wanafafanua kuwa maandishi ya mahojiano yalijumuishwa katika uchanganuzi kwa sababu yalitoa taarifa muhimu kwa utafiti.

Mahojiano yalirekodiwa kwa sauti na kunakiliwa katika maandishi, na wanafunzi walioshiriki katika mahojiano walitoa ridhaa baada ya kupewa taarifa.

Sampuli ya dodoso

Kwa kuwa 137 + 42 + 5 = 184, hali ya majibu kuhusu jinsia ya washiriki wanne waliobaki kati ya jumla ya washiriki 188 haijaonyeshwa kwa idadi kando katika aya inayotambulisha sampuli. Sehemu ya uchanganuzi inasema kwamba makundi madogo ya waliochagua “other” au waliopendelea kutotaja jinsia hayakujumuishwa katika ulinganisho wa wanawake na wanaume; hata hivyo, hairipoti kando washiriki hawa wanne walikuwa wa kundi gani.

Mahojiano yalichanganuliwaje?

Maandishi ya mahojiano yalitathminiwa kwa uchanganuzi wa kimaudhui uliojumuisha vipengele vya kutoa hitimisho kutoka kanuni za jumla kwenda hali mahususi na kutoka hali mahususi kwenda kanuni za jumla. Vipengele vya COM-B viliunda mfumo mkuu wa kupanga uchanganuzi, lakini watafiti pia walikuwa tayari kutambua maudhui mapya yaliyojirudia au yaliyokuwa mahususi kwa mazingira.

Waandishi wote wawili waliwekea maandishi misimbo kila mmoja kwa kujitegemea, kisha wakalinganisha misimbo yao na kufikia makubaliano kwa kujadili tofauti za tafsiri.

Intercoder agreement haikuhesabiwa kwa kutumia Cohen's kappa au mgawo mwingine wa kitakwimu unaofanana. Waandishi wanaeleza kwamba lengo lao lilikuwa kutoa kina cha tafsiri, wala si kupima kwa namba kiwango cha makubaliano ya walioweka misimbo.

Dodoso lilichanganuliwaje?

Dodoso lilichanganuliwa hasa kwa kutumia takwimu elezi kama vile marudio na asilimia. Kauli za Likert ziliwekewa misimbo kuanzia 1 = “sikubaliani kabisa” hadi 5 = “nakubaliana kabisa”.

Idadi ndogo ya ulinganisho wa kiuchunguzi kati ya makundi madogo ilifanywa:

• Jaribio la t la Welch kwa sampuli huru kati ya washiriki wanawake na wanaume.
• Jaribio la t la Welch kwa sampuli huru kati ya wanafunzi wanaoishi na wazazi wao na wanaoishi kwa kujitegemea.
• ANOVA ya mwelekeo mmoja kati ya fani za masomo.

Fani za masomo ziligawanywa katika makundi matano: Animal Care and Management, Healthcare, Food, Hospitality and Services, Technology and Environment.

Kizingiti cha umuhimu wa kitakwimu kiliwekwa kuwa α = 0,05. Chanzo kimetaja katika matokeo ulinganisho wa makundi madogo uliopatikana kuwa na umuhimu wa kitakwimu pekee.

Ingawa baadhi ya thamani za p za ulinganisho wa post-hoc zimeripotiwa, maandishi ya chanzo hayataji jina la jaribio mahususi la post-hoc lililotumika wala maelezo ya marekebisho yoyote yanayoweza kuwa yalifanywa kwa ulinganisho mwingi.

Matokeo kuhusu tabia

Pamoja na taarifa hizi chanya kwa kiasi fulani za wanafunzi wenyewe, mahojiano yamebainisha upotevu mdogo unaojirudia katika maisha ya kila siku. Wanafunzi wanaweza kusahau matunda au mkate kwenye begi/jokofu, kuona mabaki madogo kwenye sahani kuwa machache mno kustahili kuhifadhiwa, kutokula chakula walichoandaa kwa sababu hamu yao ya kula imebadilika, au kutupa chakula kilichokaa mahali penye joto kwa kufikiri si salama.

Mkate ni mojawapo ya vyakula vinavyopotezwa vilivyotajwa mara nyingi hasa katika mahojiano. Hii ni kwa sababu mkate hupelekwa shuleni mara nyingi, hukauka, huota ukungu au husahaulika kuliwa.

Ulinganisho wa makundi madogo wenye umuhimu wa kitakwimu unapaswa kutafsiriwaje?

Thamani hizi za p hazionyeshi kwamba wanafunzi wanaunda “aina za upotevu wa chakula” zinazotofautiana kabisa kulingana na jinsia, mpangilio wa maisha au fani ya masomo. Katika mjadala wake, chanzo pia kinasisitiza kwamba kauli nyingi za dodoso hazikuonyesha tofauti zenye umuhimu wa kitakwimu kati ya makundi madogo, na kwamba tofauti zilizoonekana zilihusu mazoea au mitazamo mahususi pekee.

Kwa nini uwezo, fursa na motisha haviwezi kuangaliwa kando?

Tafsiri kuu ya utafiti ni kwamba vipengele vitatu vya COM-B vinaathiriana. Kwa mfano, mwanafunzi anayeishi na wazazi wake anaweza kuona upotevu wa chakula kuwa muhimu kimazingira; lakini kwa kuwa hana jukumu la kununua chakula na kupika, fursa yake ya kukuza stadi za kupanga milo inaweza kuwa ndogo.

Vivyo hivyo, mwanafunzi anaweza kutotaka kutupa chakula; lakini ikiwa hakuna jokofu au uwezekano wa kupasha chakula moto tena shuleni, fursa ya mazingira ya kimwili inaweza kutotosha. Au, licha ya kuona kupunguza upotevu kuwa muhimu, mwanafunzi anapoiona sandwichi yenye nyama ya kuku iliyokaa kwenye begi lenye joto kwa saa nyingi kuwa hatari kwa afya, motisha ya usalama wa chakula inaweza kutangulia motisha ya kupunguza upotevu.

Kwa hiyo, chanzo kinaeleza kwamba kampeni ya “ufahamu zaidi” pekee inaweza kutotosha.

Mielekeo ya hatua za kuingilia kati inayopendekezwa na utafiti

Waandishi wanaeleza kwamba jitihada zinazolenga wanafunzi wa elimu ya ufundi zinapaswa kuimarisha mazingira yanayowezesha tabia, badala ya kutegemea ujumbe wa kimaadili au kimazingira pekee.

Mielekeo ya utekelezaji inayopendekezwa katika chanzo inajumuisha:

• Kuboresha vifaa vinavyofaa kuhifadhi chakula shuleni.
• Kuongeza fursa za kupasha chakula moto tena.
• Kutoa chaguo za mgao unaobadilika au mdogo zaidi wa chakula katika kantini.
• Kujumuisha stadi za vitendo za kusimamia chakula katika mtaala wa elimu ya ufundi.
• Kushughulikia upotevu wa chakula kwa namna yenye mpangilio zaidi mahali pa kazi na katika mazingira ya kujifunza kwa vitendo.

Hata hivyo, hizi si hatua zilizotekelezwa na kupimwa ufanisi katika utafiti huu. Ni maeneo ya hatua za kuingilia kati ambayo chanzo kinapendekeza yajaribiwe katika siku zijazo kwa kutegemea matokeo.

Hitimisho linaloungwa mkono na utafiti

• Wanafunzi wa elimu ya ufundi wanaweza kupoteza chakula kwa kiasi kidogo na kwa kurudia katika mazingira tofauti ya kila siku.
• Kusahau, ratiba zinazobadilika, urahisi, mabadiliko ya hamu ya kula na wasiwasi kuhusu usalama wa chakula ni mazingira muhimu ya tabia.
• Ingawa wengi sana wa waliojibu dodoso wanaona kupunguza upotevu wa chakula kuwa muhimu, mtazamo huu haubadiliki kila wakati kwa uthabiti kuwa tabia.
• Uwezo kuhusu lebo za tarehe, kupika na kutumia tena chakula kilichobaki hutofautiana miongoni mwa wanafunzi.
• Kaya ya wazazi ni mazingira muhimu kwa stadi za wanafunzi za kusimamia chakula na fursa zao za kijamii.
• Msaada wa mazingira ya kimwili na wa kijamii shuleni unaonekana kuwa mdogo katika tathmini za wanafunzi.
• Motisha hutokana na mchanganyiko wa vipengele vya kimazingira, kimaadili, kiuchumi, kidini, vinavyotokana na kaya na vinavyotokana na mazoea.
• Elimu ya ufundi na kazi za muda zinaweza kuwafanya wanafunzi wakutane na desturi za upotevu wa chakula katika mazingira ya kitaaluma.

Ujumlishaji ambao hauungwi mkono na utafiti

• Kilogramu halisi za chakula kinachopotezwa na wanafunzi hazijapimwa.
• Ukubwa wa athari ya kisababishi ya vipengele vya COM-B juu ya upotevu wa chakula haujahesabiwa.
• Haijajaribiwa iwapo hatua za shuleni zinazopendekezwa zinapunguza upotevu kwa kiwango fulani.
• Matokeo si makadirio ya kitaifa yanayoweza kujumlishwa kitakwimu kwa wanafunzi wote wa elimu ya ufundi nchini Uholanzi.
• Matokeo hayajahamishiwa moja kwa moja kwenye mifumo ya elimu ya ufundi ya nchi nyingine.
• Tofauti ya jumla na thabiti katika tabia ya upotevu wa chakula kati ya jinsia haijaonyeshwa.
• Haijaonyeshwa kwamba wanafunzi wa programu ya Food wanafanya vizuri zaidi kuliko wa programu nyingine katika tabia zote za kusimamia chakula.
• Haijathibitishwa kwamba kuishi na wazazi huongeza au hupunguza upotevu wa chakula moja kwa moja.

Vizuizi vikuu

Taarifa za washiriki wenyewe: Mahojiano na dodoso yanategemea masimulizi ya wanafunzi wenyewe, wala si kipimo cha moja kwa moja cha taka halisi. Upendeleo unaotokana na kutaka kukubalika kijamii unaweza kuonyesha upotevu halisi kuwa mdogo kuliko ulivyo.

Sampuli ya kitakwimu isiyo na uwiano: Zaidi ya %60 ya waliojibu dodoso walitoka katika taasisi moja ya elimu ya ufundi, na wanawake ndio wengi katika sampuli.

Uchanganuzi wa kitakwimu wa kiuchunguzi: Dodoso halikuundwa kama zana huru na pana ya kupima nadharia tete. Matokeo ya makundi madogo kimsingi ni viashiria vya kiuchunguzi vinavyosaidia matokeo ya kitaamuli.

Hakuna intercoder agreement: Waandishi wawili walitumia uwekaji wa misimbo kwa kujitegemea na mchakato wa kufikia makubaliano, lakini hawakuripoti makubaliano kati ya walioweka misimbo kwa mgawo wa kitakwimu.

Tofauti katika kina cha mahojiano: Chanzo kimeeleza kwamba mahojiano 10 ya pili yalikuwa na kina kidogo kuliko kundi la kwanza la mahojiano.

Hakuna kipimo cha moja kwa moja kisichotegemea maoni cha taka: Hakukutumiwa shajara ya chakula, uchanganuzi wa muundo wa taka au upimaji wa uzito. Waandishi wanapendekeza kutumia vipimo vya moja kwa moja zaidi visivyotegemea maoni, kama vile food diary au waste-weighing, katika tafiti zijazo.

Maelezo ya Chanzo na Mbinu

Utafiti asilia: Food Waste in Everyday Life: Capability, Opportunity, and Motivation Amongst Vocational Education Students

Waandishi: Yassir M. Sefu na Esther J. Veen.

Mwandishi wa mawasiliano: Yassir M. Sefu.

Barua pepe ya mwandishi wa mawasiliano: y.sefu@aeres.nl

Taasisi: Urban Food Issues Research Group, Aeres University of Applied Sciences Almere, Arboretum West 98, 1325 WB Almere, The Netherlands.

Jarida: Sustainability.

Mchapishaji: MDPI, Basel, Switzerland.

Juzuu / toleo / nambari ya makala: Volume 18, Issue 14, Article 7274.

DOI: 10.3390/su18147274.

Kiungo rasmi cha uchapishaji: https://doi.org/10.3390/su18147274

Tarehe ya kuwasilisha: 24 Aprili 2026.

Tarehe ya marekebisho: 17 Juni 2026.

Tarehe ya kukubaliwa: 19 Juni 2026.

Tarehe ya kuchapishwa: 16 Julai 2026.

Aina ya chanzo: Makala ya utafiti iliyopitiwa na wataalamu wenza; utafiti wa tabia wa kiuchunguzi unaochanganya mbinu.

Leseni: Creative Commons Attribution (CC BY).

Mfumo wa kinadharia: COM-B — Capability, Opportunity, Motivation na Behavior.

Sampuli ya mahojiano: Wanafunzi 26 wa elimu ya ufundi; makundi mawili tofauti ya mahojiano, 16 + 10.

Sampuli ya dodoso: Wanafunzi 188 wa elimu ya ufundi; umri 15–23, wastani wa umri 18; %87,3 wanaishi na wazazi wao.

Mgawanyo wa jinsia katika dodoso: Chanzo kinaripoti wanawake 137, wanaume 42 na 5 “other”. Makundi haya yaliyotajwa wazi ni watu 184; mgawanyo wa makundi ya washiriki wanne waliobaki katika sampuli ya jumla ya 188 haujaelezwa kando katika aya ya sampuli.

Taasisi za washiriki: Taasisi nne za elimu ya ufundi; taasisi hizo ziko katika maeneo ya kati na mashariki ya Uholanzi. Zaidi ya %60 ya waliojibu dodoso walitoka katika taasisi moja.

Uchanganuzi wa kitaamuli: Uchanganuzi wa kimaudhui unaounganisha mfumo wa COM-B unaoanzia kanuni za jumla kuelekea hali mahususi na maudhui yanayotokana na hali mahususi kuelekea kanuni za jumla. Waandishi wawili waliwekea maandishi misimbo kwa kujitegemea na kufikia makubaliano kwa kujadili tofauti.

Intercoder agreement: Hakuna mgawo wa kitakwimu wa makubaliano uliohesabiwa.

Uchanganuzi wa kitakwimu: Kimsingi marudio na asilimia; katika uchanganuzi mdogo wa kiuchunguzi wa makundi madogo, majaribio ya t ya Welch kwa sampuli huru na ANOVA ya mwelekeo mmoja kwa fani za masomo.

Kizingiti cha umuhimu wa kitakwimu: α = 0,05.

Mpaka wa tafsiri ya kitakwimu: Chanzo kinafafanua dodoso kama kipengele cha kiuchunguzi kinachosaidia utafiti wa kitaamuli, wala si zana huru ya ufafanuzi inayopima nadharia tete. Matokeo ya makundi madogo hayapaswi kutafsiriwa kama tofauti za idadi ya watu zinazoweza kujumlishwa.

Dokezo kuhusu uandishi/ulinganifu ndani ya chanzo — vipengele vya uwezo: Sehemu ya uwezo inataja vipengele vinne: ufahamu, maarifa/stadi, stadi za kupika na kusimamia chakula kilichobaki. Kisha maandishi yanatumia kauli “these three dimensions”. Verianla imehifadhi vipengele vinne vilivyoorodheshwa wazi.

Dokezo kuhusu idadi ndani ya chanzo — jinsia: Ikilinganishwa na jumla ya washiriki 188, idadi zilizotolewa wazi ni wanawake 137 + wanaume 42 + wengine 5 = 184. Verianla haijakisia kundi la watu wanne wasiobainishwa.

Swali la utafiti: Wanafunzi wa elimu ya ufundi wanazitambuaje na kuzitafsirije tabia zao wenyewe za upotevu wa chakula?

Kiasi halisi cha taka: Hakijapimwa. Matokeo yanategemea tabia, mitazamo na mazoea yaliyoripotiwa na washiriki wenyewe.

Ufadhili: Municipality of Almere, grant 21000270; Het Nationaal Groeifonds, grant ODPPSB-23. Article Processing Charge ilifadhiliwa na MDPI Sustainability.

Kamati ya maadili: Chanzo kinaeleza kwamba uchunguzi rasmi wa METC/IRB haukuwa wa lazima na kwamba utafiti ulisamehewa mapitio ya kamati ya maadili kwa sababu nchini Uholanzi utafiti huu haukuangukia chini ya Dutch Medical Research Involving Human Subjects Act.

Ridhaa baada ya kupewa taarifa: Ridhaa baada ya kupewa taarifa ilipatikana kutoka kwa washiriki wote wa utafiti.

Upatikanaji wa data: Data hazipatikani kwa umma kwa sababu za faragha.

Mgongano wa maslahi: Waandishi hawakuripoti mgongano wa maslahi. Imeelezwa kwamba wafadhili hawakuwa na jukumu katika muundo wa utafiti, ukusanyaji wa data, uchanganuzi, tafsiri, uandishi wa makala au uamuzi wa kuchapisha.

Michango ya waandishi: Uundaji wa dhana, mbinu, uchanganuzi rasmi, rasimu ya kwanza na mapitio/uhariri: Y.M.S. na E.J.V.; usimamizi na uendeshaji wa mradi: Y.M.S.; upatikanaji wa ufadhili: E.J.V.