COM-B модели жүрүм-турумду (Behavior) адамдын жөндөмдүүлүгүнүн (Capability), мүмкүнчүлүгүнүн (Opportunity) жана мотивациясынын (Motivation) динамикалуу өз ара аракеттенүүсүнүн натыйжасы катары караган жүрүм-турум илиминин алкагы болуп саналат. Бул изилдөөдө COM-B модели Нидерланддардагы кесиптик билим алган студенттер күнүмдүк тамак-аш ысырабын кандай кабыл аларын, түшүндүрөрүн жана башкарарын түшүнүү үчүн колдонулган. Изилдөөчүлөр 26 студент менен жарым-жартылай структураланган маек өткөрүп, кесиптик билим алган 188 студент катышкан кошумча анкеталык сурамжылоону талдашкан. Изилдөөнүн негизги жыйынтыгы боюнча, студенттердин тамак-ашты ысырап кылуусу көбүнчө туруктуулукка аң-сезимдүү түрдө маани бербөөдөн эмес, табактагы аз өлчөмдөгү калдыктардын, унутулуп калган азыктардын, өзгөргөн күн тартибинин, ыңгайлуулукту артык көрүүнүн, табиттин өзгөрүшүнүн жана тамак-аштын коопсуздугуна байланыштуу күмөн саноолордун күнүмдүк адаттар менен айкалышуусунан келип чыгат.

Студенттердин тамак-ашты башкаруу жүрүм-туруму ата-энесинин үй чарбасына тыгыз байланыштуу. Сурамжылоого катышкандардын %87,3ү ата-энеси менен жашайт. Бул көптөгөн студенттер азык-түлүк сатып алуу, тамак даярдоо, сактоо жана арткан тамакты пайдалануу жоопкерчилигин толук өз алдынча көтөрбөй турганын билдирет. Маектерде да тамак бышыруу, тамактанууну пландаштыруу жана арткан тамакты пайдалануу көндүмдөрү студенттер арасында кыйла айырмаланары, айрым студенттер чечим кабыл алууда ата-энесине таянары байкалган.

Студенттердин олуттуу бөлүгү тамак-аш ысырабын азайтууга оң мамиле кыларын билдирет. Сурамжылоодо %78 тамак-аш ысырабын болтурбоо маанилүү экенин, %71 тамак-ашты азыраак ысырап кылуу айлана-чөйрө үчүн маанилүү экенин, %68 болсо тамак-аш ысырабы керексиз чыгымга алып келерин айткан. Ошого карабастан, оң мамиле дайыма эле иш жүзүндөгү жүрүм-турумга айланбайт. Булакта рефлексиялык мотивация, башкача айтканда айлана-чөйрө, этика, чыгым жана жоопкерчилик тууралуу ой жүгүртүүлөр, көбүнчө адат, ыңгайлуулук, тартипсиз убакыт графиги жана ошол учурдагы каалоо сыяктуу автоматтык мотивация тарабынан басылып калат деген жыйынтык чыгарылган.

Изилдөөдө чыныгы тамак-аш калдыктарынын салмагы же көлөмү өлчөнгөн эмес. Маек менен сурамжылоонун маалыматтары катышуучулардын өздөрү билдирген маалыматка негизделет. Авторлор коомго жакшы көрүнүүгө умтулуудан келип чыккан бурмалоо чыныгы ысырап кылуу жүрүм-турумун болгондон жакшыраак көрсөтүүгө алып келиши мүмкүн экенин белгилешет. Ошондуктан жыйынтыктар студенттердин кабылдоосу, күнүмдүк адаттары жана өздөрү билдирген жүрүм-туруму тууралуу далил берет; студенттер чындыгында канча килограмм тамак-аш ыргытарын же белгилүү бир кийлигишүү ысырапты канчага азайтканын көрсөтпөйт.

Изилдөөнүн негизги көйгөйү

Тамак-аш ысырабы өндүрүш же чекене соода баскычында гана пайда болгон көйгөй эмес. Үй чарбалары да азык-түлүк чынжырындагы жалпы жоготуунун олуттуу бөлүгүн түзөт. Түпнуска изилдөөдө Европа Биримдигинде үй чарбалары жалпы тамак-аш ысырабынын жарымынан көбүн түзөрү; Нидерланддарда болсо 2022-жылы орточо керектөөчү киши башына 33,4 kg катуу тамак-аш ыргытканы айтылат. Бул көрсөткүч 2015-жылдагы 43,3 kg менен салыштырганда азайганы менен, 2019–2022 аралыгындагы төмөндөө болгону 0,9 kg болгон.

Изилдөөнүн негизги көңүл бурган маселеси бул жалпы көлөмдөрдү кайра өлчөө эмес, жаштар эмне үчүн жана кандай күнүмдүк шарттарда тамак-ашты ысырап кыларын түшүнүү болуп саналат. Илимий адабиятта жаш бойго жеткендер боюнча изилдөөлөрдүн олуттуу бөлүгү университеттин студенттерине багытталса, Нидерланддардагы кесиптик билим алган студенттер азыраак изилденген.

Бул топ өзгөчө маанилүү, анткени кесиптик билим алган студенттер университеттин студенттерине караганда жашыраак болушу мүмкүн, ата-энеси менен жашоо ыктымалдыгы жогору жана саламаттыкты сактоо, меймандостук, чекене соода, логистика, айыл чарба же тамак-аш тейлөөсү сыяктуу азык-түлүк системасына түздөн-түз же кыйыр байланышкан тармактарда окуу, практика же толук эмес жумуш убактысында иштөө тажрыйбасына ээ болушу мүмкүн.

Изилдөөнүн негизги суроосу мындай: Кесиптик билим алган студенттер өздөрүнүн тамак-ашты ысырап кылуу жүрүм-турумун кандай кабыл алышат жана кандай чечмелешет?

Бул изилдөөдө COM-B модели эмнени түшүндүрөт?

Бул изилдөөдө COM-B модели тамак-аш ысырабын адамдын «каалоосу же каалабоосу» менен гана түшүндүрүүнүн ордуна, студент тамак-ашты башкарууга керектүү билимге жана көндүмдөргө ээби, анын чөйрөсү ысырапты азайтууга шарт түзөбү жана аң-сезимдүү же автоматтык мотивациясы жүрүм-турумун кандай багыттайт деген маселелерди бирге баалоо үчүн колдонулган.

Жөндөмдүүлүк эмнени камтыйт?

Түпнуска изилдөөдө жөндөмдүүлүк студенттин тамак-аш ысырабын азайтуучу аракеттерди аткаруусуна зарыл болгон психологиялык жана практикалык дараметин камтыйт. Изилдөөдө жөндөмдүүлүк бөлүмү төрт багыт боюнча талкууланат:

• Тамак-аш ысырабы эмне үчүн көйгөй экенин аңдап түшүнүү.
• Тамак-ашты сактоо, бузулууга жакындыгы жана дата белгилери тууралуу билим жана көндүмдөр.
• Тамак бышыруу жана тамактанууну пландаштыруу көндүмдөрү.
• Арткан тамакты сактоо жана кайра пайдалануу көндүмдөрү.

Булак текстте бул төрт компонент саналып бүткөндөн кийин дароо “these three dimensions” деген сөз айкашы колдонулат. Саналган компоненттер төрт болгондуктан, бул сөз айкашы булактын ичиндеги майда жазуу же ырааттуулук маселесин түзөт; Verianla тексти ачык көрсөтүлгөн төрт компонентти негиз катары алат.

Тамак-аштын сапатын баалоо көндүмү

Сурамжылоодо студенттердин %84ү кайсы азыктар муздаткычта сакталышы керектигин билерин, %82си болсо тамак-аштын жегенге жарактуулугун сырткы көрүнүшү, жыты же даамы сыяктуу сезүү белгилери аркылуу баалай аларын билдирген.

Маектер сезүү органдары аркылуу мындай баалоо кеңири тараганын тастыктайт; бирок студенттер муну канчалык коопсуз жана ырааттуу аткарары айырмаланат. Айрым студенттер чечим кабыл алууда ата-энесинен кеңеш алышат.

“Best before” жана “use by” белгилеринин айырмасы эмне үчүн маанилүү?

Булакта Нидерланддардагы эки дата белгисинин — THT — ten minste houdbaar tot жана TGT — te gebruiken tot — айырмасы изилденет. THT түшүнүк жагынан “best before / керектөө сунушталган мөөнөт”, ал эми TGT “use by / керектөөнүн акыркы мөөнөтү” деген функцияга туура келет.

Сурамжылоого катышкандардын %69у датанын бул эки түрүнүн айырмасын билерин айткан. Бирок маектерде айрым студенттер бул эки белгини бирдей деп эсептери, ар башка дата түрлөрү бар экенин билбегени же кыскартууну тааныса да коопсуздук жагынан айырмасын толук түшүндүрө албаганы байкалган.

Булакта дата белгилерине байланыштуу түшүнүксүздүк жөндөмдүүлүктөгү олуттуу боштук катары бааланат, анткени ал жегенге жарактуу айрым азыктардын эрте ыргытылышына өбөлгө түзүшү мүмкүн.

Тамак бышыруу жана тамактанууну пландаштыруу көндүмдөрү

Сурамжылоодо студенттердин %57,5и соода кылууда өзүнө керектүү көлөмдү жакшы болжолдой аларын, %62,2си арткан тамак-ашты кайра пайдаланууда өзүнө ишенерин билдирген.

Бирок маектер бул оң өздүк билдирүүлөр бардык студенттердин өз алдынча иштөө көндүмдөрү күчтүү дегенди билдирбей турганын көрсөтөт. Маекке катышкандардын көбү сейрек тамак бышырарын же үйдө тамак даярдоо жоопкерчилиги ата-энесине жүктөлөрүн билдирген.

Арткан тамакка байланыштуу тажрыйбалар да ар башка: айрым үй чарбалары арткан тамакты муздаткычка салып, тоңдуруп же эртеси тамактанууда жешет; айрым учурларда болсо сакталган тамак акыры кайра эле ыргытылат. Изилдөөчүлөр бул тажрыйбалардын олуттуу бөлүгү студенттин жеке адаты эмес, үй чарбасынын адаты экенин баса белгилешет.

Мүмкүнчүлүк эмнени камтыйт?

COM-B моделиндеги мүмкүнчүлүк — студентке тамак-аш ысырабын азайтуучу аракеттерди аткарууга шарт түзгөн же тоскоол болгон тышкы жагдайлар. Изилдөө муну социалдык мүмкүнчүлүк жана физикалык мүмкүнчүлүк деп экиге бөлөт.

Социалдык мүмкүнчүлүк ата-эненин, чогуу жашагандардын, теңтуштардын жана окуу жайдын жүрүм-турумга тийгизген таасирин камтыйт. Физикалык мүмкүнчүлүк болсо муздаткыч, тоңдургуч, сактоочу идиш, окуу жайда кайра жылытуу мүмкүнчүлүгү, таңгактын көлөмү, ашканадагы тажрыйба жана тамак-ашка жетүү сыяктуу материалдык же уюштуруучулук шарттарды камтыйт.

Сурамжылоого ылайык, студенттердин болжол менен жарымы окуу жайы же үй-бүлө мүчөлөрү аларды тамак-аш ысырабын азайтууга жигердүү үндөбөйт деп эсептейт. Маектер болсо өзгөчө ата-эненин адаттары жана үй ичиндеги нормалар маанилүү экенин көрсөткөн.

Үйдө тамак-ашты сактоонун физикалык шарттары жалпысынан жакшыраак көрүнгөнү менен, окуу жай деңгээлинде студенттер көбүнчө бар мүмкүнчүлүктөрдү эмес, жетишпейт деп эсептеген мүмкүнчүлүктөрдү айтышкан. Кичирээк порциялар, чакан таңгактар, керектөөнүн акыркы мөөнөтү жакындаган азыктарга арзандатуу, тамактардын жагымдуураак болушу, калдыктарды чогултуучу жайлардын көрүнүктүүрөөк болушу жана тамак-аш ысырабынын сабактарда талкууланышы студенттердин сунуштарынын арасында бар.

Too Good To Go сыяктуу каражаттар канчалык белгилүү?

Булакта тамак-аш ысырабын азайтууга багытталган тиркемелердин жана дүкөндөрдөгү арзандатуу системаларынын белгилүүлүгү студенттер арасында айырмаланары айтылат. Айрым студенттер бул системаларды дайыма колдонушса, олуттуу бөлүгү аларды эч качан колдонуп көрбөгөнү же билбегени байкалган.

Бул жыйынтык чечимдин физикалык же санарип түрдө бар болушу өзүнөн өзү эле жүрүм-турумдук мүмкүнчүлүк түзүүгө жетишсиз экенин; студент ал чечимдин бар экенин да билиши зарыл экенин көрсөтөт.

Мотивация эмнени камтыйт?

Изилдөөдө мотивация өз ара байланышкан эки бөлүк боюнча каралат: мамилелер жана баалуулуктар, ошондой эле жеке нормалар жана сезимдер. Мотивация айлана-чөйрө тууралуу аң-сезимдүү ой жүгүртүү менен гана чектелбейт. COM-B мамилесинде аң-сезимдүү чечимдер сыяктуу эле адат, жийиркенүү, ыңгайлуулукту издөө, эмоциялык жооп жана табиттин өзгөрүшү сыяктуу автоматтык процесстер да мотивацияга кирет.

Бул таблица көйгөйдү жакшы аңдап түшүнүү өзүнөн өзү жүрүм-турумдун өзгөрүшүн билдирбей турганын көрсөтөт. Мисалы, студенттердин басымдуу көпчүлүгү тамак-аш ысырабын болтурбоону маанилүү деп эсептесе да, маектерде унутулган нан, мөмө-жемиш же сэндвичтер, табактын четинде калган аз өлчөмдөгү порциялар жана кийин жеш үчүн сакталып, унутулуп калган азыктар кайра-кайра айтылган мисалдар болуп саналат.

Финансылык себептер айрым студенттер үчүн экологиялык билдирүүлөргө караганда кыйла конкреттүү мотивация түзсө, башкалары адеп-ахлактык, диний, экологиялык же үй-бүлөдө өздөштүргөн нормаларга таянып аракеттенишет. Ошондуктан изилдөөчүлөр бардык студенттерге таасир эте турган бирдиктүү мотивациялык түрткү жок экенин белгилешет.

Бул изилдөө студенттердин чыныгы тамак-аш калдыктарынын көлөмүн өлчөдүбү?

Жок. Изилдөөдө таразага тартуу, таштандыны талдоо же тамак-аш күндөлүгү аркылуу чыныгы килограмм көлөмү өлчөнгөн эмес; маектер жана катышуучулардын өздүк билдирүүлөрүнө негизделген сурамжылоо аркылуу студенттердин кабылдоосу, адаттары жана өздөрү билдирген жүрүм-туруму изилденген. Ошондуктан жыйынтыктарды калдыктардын чыныгы көлөмүнүн так өлчөмү катары эмес, тамак-аш ысырабын пайда кылган жүрүм-турум механизмдерин иликтеп түшүнүүгө багытталган талдоо катары чечмелөө керек.

Өздүк билдирүү эмне үчүн олуттуу чектөө болуп саналат?

Адам экологиялык же коомдук жактан оң деп эсептелген жүрүм-турумун чындыгынан жакшыраак көрсөтүп билдириши мүмкүн. Булактын авторлору сурамжылоодогу айрым жооптор маектеги баяндоолорго караганда «коомдо жактырылуучу» болуп көрүнөрүн жана ошондуктан чыныгы тамак-аш ысырабы болгондон аз көрсөтүлгөн болушу мүмкүн экенин ачык талкуулашат.

Мисалы, студент сурамжылоодо тамак-аш ысырабын болтурбоого абдан маани берерин айтышы мүмкүн; бирок күнүмдүк жашоодо унуткандыктан, убакыт тартыштыгынан же тамак-ашты коопсуз эмес деп ойлогондуктан, баары бир аны ыргытышы мүмкүн. Изилдөө дал ушул аңдап түшүнүү менен иш жүзүндөгү аракеттин ортосундагы айырманы көрсөтөт.

Кесиптик билим берүү шарттары эмне үчүн өзүнчө изилденет?

Кесиптик билим алган студенттердин олуттуу бөлүгү ата-энесинин үйүндө жашагандыктан, университетте окуп, өз алдынча жашаган жаштарга караганда азык-түлүк камсыздоосуна азыраак жоопкерчилик алышы мүмкүн. Ошол эле учурда айрым студенттер меймандостук, наабайчылык, чекене соода, саламаттыкты сактоо, тамак-аш өндүрүшү же ушул сыяктуу жумуш чөйрөлөрүндө тамак-аш ысырабын кесиптик масштабда көрүшөт.

Бул эки чөйрө бир убакта таасир этет: студент үйдө азык-түлүк сатып алууга же тамак даярдоого өтө аз жооптуу болушу мүмкүн, ал эми жумушта же практикада чоң көлөмдөгү тамак-аш ыргытылган процесстерге күбө болушу мүмкүн. Булакта кесиптик чөйрөлөр студенттердин ысырап тууралуу кабылдоосуна таасир этиши мүмкүн экени, бирок бул таасир бардык студенттерде бирдей багытта болбой турганы белгиленет.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөөнүн түзүлүшү

Изилдөө аралаш ыкмаларга таянган, көйгөйдү иликтеп түшүнүүгө багытталган түзүлүшкө ээ; бирок сандык сурамжылоо өз алдынча гипотеза текшерүүчү изилдөөдөн көрө кеңири сапаттык изилдөөнү колдоочу компонент катары каралган.

Маектер кантип өткөрүлгөн?

Жалпысынан 26 маек эки өзүнчө изилдөө тобунун алкагында өткөрүлгөн.

Алгачкы 16 маек Wageningen University окуу жайынын жети MSc студенти тарабынан изилдөө тобунун чыныгы турмуштагы изилдөө тапшырмасынын алкагында өткөрүлгөн. Катышуучулар ар түрдүү кесиптик окуу жайлардагы байланыш үчүн жооптуу адамдардын максаттуу тандоосу аркылуу билим берүүнүн ар башка багыттарынан алынган.

Кийинки 10 маек бир кесиптик окуу жайга пландалган изилдөө сапары учурунда өткөрүлгөн. Бир класстагы студенттер эки иш-чаранын бирин тандашкан; алардын бири жуп болуп бири-бири менен тамак-аш ысырабы тууралуу маектешүү болгон. Изилдөөчүлөр айрым маектерди өздөрү өткөрүп, процессти көзөмөлдөшкөн.

Авторлор маектердин экинчи тобу биринчи топтогудай терең болбогонун ачык айтышат, бирок алардын тексттик жазуулары изилдөө үчүн пайдалуу маалымат бергендиктен талдоого киргизилгенин түшүндүрүшөт.

Маектер аудиого жазылып, текстке түшүрүлгөн жана маекке катышкан студенттер маалымдалган макулдугун беришкен.

Сурамжылоонун тандалмасы

137 + 42 + 5 = 184 болгондуктан, жалпы 188 катышуучунун калган төртөөнүн жыныс боюнча жоопторунун статусу тандалманы тааныштырган абзацта өзүнчө сандык түрдө көрсөтүлгөн эмес. Талдоо бөлүмүндө “other” же жынысын көрсөтпөөнү тандаган чакан топтор аял–эркек салыштырууларына киргизилбегени айтылат; бирок бул төрт адам кайсы категорияга кирери өзүнчө берилбейт.

Маектер кантип талданган?

Маектердин тексттик жазуулары дедуктивдик да, индуктивдик да элементтерди камтыган тематикалык талдоо аркылуу бааланган. COM-B өлчөмдөрү негизги уюштуруучу алкакты түзгөн, бирок изилдөөчүлөр кайталануучу же белгилүү шартка мүнөздүү жаңы темаларды да эске алууга ачык болушкан.

Эки автор тең тексттик жазууларды өз алдынча коддоп, андан кийин коддорун салыштырып, чечмелөөдөгү айырмачылыктарды талкуулоо аркылуу бир пикирге келишкен.

Intercoder agreement үчүн Cohen's kappa же ага окшош сандык коэффициент эсептелген эмес. Авторлордун айтымында, алардын максаты коддоочулардын ортосундагы дал келүүнү сандык жактан өлчөө эмес, чечмелөөнүн тереңдигин камсыз кылуу болгон.

Сурамжылоо кантип талданган?

Сурамжылоо негизинен жыштык жана пайыз сыяктуу сүрөттөөчү статистикалык көрсөткүчтөр менен талданган. Likert пункттары 1 = «такыр макул эмесмин» менен 5 = «толук макулмун» аралыгында коддолгон.

Чектелүү сандагы, көйгөйдү иликтеп түшүнүүгө багытталган кичи топтор аралык салыштыруулар жүргүзүлгөн:

• Аял жана эркек катышуучулардын ортосундагы көз карандысыз тандалмалар үчүн Welch t-тести.
• Ата-энеси менен жашаган жана өз алдынча жашаган студенттердин ортосундагы көз карандысыз тандалмалар үчүн Welch t-тести.
• Билим берүү багыттарынын ортосундагы бир факторлуу ANOVA.

Билим берүү багыттары беш топко бириктирилген: Animal Care and Management, Healthcare, Food, Hospitality and Services, Technology and Environment.

Статистикалык маанилүүлүктүн чеги α = 0,05 деп белгиленген. Булакта жыйынтыктарда маанилүү деп табылган кичи топтор аралык салыштыруулар гана көрсөтүлгөн.

Post-hoc салыштыруулардын айрым p-маанилери берилгени менен, колдонулган конкреттүү post-hoc тесттин аталышы жана көп жолу салыштырууга мүмкүн болгон түзөтүүнүн чоо-жайы булак текстте көрсөтүлгөн эмес.

Жүрүм-турум боюнча жыйынтыктар

Маектер бул салыштырмалуу оң өздүк билдирүүлөр менен катар күнүмдүк жашоодо кайталанган майда жоготууларды ачып берген. Студенттер мөмө-жемишти же нанды баштыгында/муздаткычта унутуп калышы, табактагы аз калдыктарды сактоого арзыбаганчалык аз деп эсептеши, табити өзгөргөндүктөн даярдаган тамагын жебей калышы же жылуу жерде калган азыкты коопсуз эмес деп эсептеп ыргытышы мүмкүн.

Нан — маектерде ысырап болгон азыктардын ичинен өзгөчө көп аталгандардын бири. Мунун себеби нандын окуу жайга көп алып барылышы, кургашы, көгөрүшү же аны жешти унутуп калуу болуп саналат.

Маанилүү кичи топтор аралык салыштырууларды кандай чечмелөө керек?

Бул p-маанилери студенттер жынысына, жашоо тартибине же билим берүү багытына жараша таптакыр башка «тамак-аш ысырабынын түрлөрүн» түзөрүн көрсөтпөйт. Булактын талкуу бөлүмүндө да сурамжылоонун көпчүлүк пункттарында кичи топтор арасында маанилүү айырма табылбаганы жана байкалган айырмачылыктар белгилүү адаттар же кабылдоолор менен чектелгени баса белгиленет.

Жөндөмдүүлүк, мүмкүнчүлүк жана мотивация эмне үчүн өзүнчө каралбайт?

Изилдөөнүн негизги чечмелөөсү — COM-B моделинин үч элементи бири-бирине таасир этет. Мисалы, ата-энеси менен жашаган студент тамак-аш ысырабын экологиялык жактан маанилүү деп эсептеши мүмкүн; бирок азык-түлүк сатып алууга жана тамак бышырууга жооптуу болбогондуктан, тамактанууну пландаштыруу көндүмүн өнүктүрүү мүмкүнчүлүгү чектелүү болушу мүмкүн.

Ошондой эле студент тамак-ашты ыргытууну каалабашы мүмкүн; бирок окуу жайда муздаткыч же кайра жылытуу мүмкүнчүлүгү жок болсо, физикалык мүмкүнчүлүк жетишсиз болуп калышы мүмкүн. Же студент ысырапты азайтууну маанилүү деп эсептесе да, баштыгында бир нече саат жылуу турган тоок эттүү сэндвичти ден соолукка коркунуч катары кабыл алганда, тамак-аш коопсуздугуна байланыштуу мотивация ысырапты азайтуу мотивациясынан жогору турушу мүмкүн.

Ошондуктан булакта «маалымдуулукту көбүрөөк жогорулатуу» өнөктүгү гана жетишсиз болушу мүмкүн экени айтылат.

Изилдөө сунуштаган кийлигишүү багыттары

Авторлор кесиптик билим алган студенттерге багытталган иштер этикалык же экологиялык билдирүүлөргө гана таянбастан, жүрүм-турумду ишке ашырууга шарт түзгөн чөйрөнү бекемдеши керектигин белгилешет.

Булакта сунушталган практикалык багыттардын арасында төмөнкүлөр бар:

• Окуу жайларда тамак-ашты сактоого ылайыктуу шарттарды жакшыртуу.
• Тамак-ашты кайра жылытуу мүмкүнчүлүктөрүн көбөйтүү.
• Ашканаларда порцияны ийкемдүү тандоо же кичирээк порция алуу мүмкүнчүлүгүн берүү.
• Тамак-ашты башкаруунун практикалык көндүмдөрүн кесиптик билим берүү программасына киргизүү.
• Тамак-аш ысырабын жумуш орундарында жана практикалык окуу чөйрөлөрүндө системалуураак кароо.

Бирок булар ушул изилдөөдө колдонулуп, натыйжалуулугу өлчөнгөн кийлигишүүлөр эмес. Булар — булактагы жыйынтыктарга таянып, келечекте сынап көрүү сунушталган кийлигишүү багыттары.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Кесиптик билим алган студенттер ар түрдүү күнүмдүк шарттарда тамак-ашты аз өлчөмдө жана кайталап ысырап кылышы мүмкүн.
• Унутуу, өзгөргөн күн тартиби, ыңгайлуулук, табиттин өзгөрүшү жана тамак-аш коопсуздугуна байланыштуу тынчсыздануулар жүрүм-турумдун маанилүү шарттары болуп саналат.
• Сурамжылоого катышкандардын басымдуу көпчүлүгү тамак-аш ысырабын азайтууну маанилүү деп эсептесе да, бул мамиле дайыма эле ырааттуу жүрүм-турумга айланбайт.
• Дата белгилери, тамак бышыруу жана арткан тамакты пайдалануу боюнча жөндөмдүүлүк студенттер арасында айырмаланат.
• Ата-эненин үй чарбасы студенттердин тамак-ашты башкаруу көндүмдөрү жана социалдык мүмкүнчүлүктөрү үчүн маанилүү чөйрө болуп саналат.
• Студенттердин баалоосу боюнча, окуу жайдагы физикалык жана социалдык колдоо чектелүү көрүнөт.
• Мотивация экологиялык, этикалык, экономикалык, диний, үй чарбасына жана адаттарга байланышкан элементтердин айкалышынан турат.
• Кесиптик билим берүү жана толук эмес жумуш убактысында иштөө студенттерди кесиптик чөйрөдөгү тамак-аш ысырабынын тажрыйбалары менен тааныштырышы мүмкүн.

Изилдөө колдобогон жалпылоолор

• Студенттердин чыныгы тамак-аш ысырабы килограмм менен өлчөнгөн эмес.
• COM-B компоненттеринин тамак-аш ысырабына себептик таасиринин өлчөмү эсептелген эмес.
• Сунушталган окуу жайдагы кийлигишүүлөр ысырапты белгилүү бир үлүшкө азайтканы текшерилген эмес.
• Жыйынтыктар Нидерланддардагы кесиптик билим алган бардык студенттерге статистикалык жактан жалпылана турган улуттук баалоо эмес.
• Жыйынтыктар башка өлкөлөрдүн кесиптик билим берүү системаларына түздөн-түз көчүрүлүп колдонулган эмес.
• Жыныстардын ортосунда тамак-ашты ысырап кылуу жүрүм-турумунун жалпы жана ырааттуу айырмасы көрсөтүлгөн эмес.
• Food программасынын студенттери тамак-ашты башкаруунун бардык аракеттери боюнча башка программалардын студенттеринен жогору турганы көрсөтүлгөн эмес.
• Ата-эне менен жашоо тамак-аш ысырабын түздөн-түз көбөйтөрү же азайтары далилденген эмес.

Негизги чектөөлөр

Өздүк билдирүү: Маектер жана сурамжылоолор чыныгы калдыктарды түздөн-түз өлчөөгө эмес, студенттердин өз баяндоолоруна негизделет. Коомго жакшы көрүнүүгө умтулуудан келип чыккан бурмалоо чыныгы ысырапты аз көрсөтүшү мүмкүн.

Тең салмаксыз сандык тандалма: Сурамжылоого катышкандардын %60тан көбү бир кесиптик окуу жайдан алынган жана тандалмада аялдар көпчүлүктү түзөт.

Көйгөйдү иликтеп түшүнүүгө багытталган сандык талдоо: Сурамжылоо гипотезаларды өз алдынча жана ар тараптуу текшерүүчү каражат катары түзүлгөн эмес. Кичи топтордун жыйынтыктары биринчи кезекте сапаттык табылгаларды колдоочу, маселени иликтөөгө жардам берген белгилер болуп саналат.

Intercoder agreement жок: Эки автор өз алдынча коддоо жана бир пикирге келүү процессин колдонгон, бирок коддоочулардын ортосундагы дал келүүнү сандык коэффициент менен берген эмес.

Маектердин тереңдигиндеги айырма: Булакта кийинки 10 маек алгачкы маектердин тобуна караганда азыраак терең болгону белгиленген.

Калдыктар объективдүү өлчөнгөн эмес: Тамак-аш күндөлүгү, таштандынын курамын талдоо же таразага тартуу жүргүзүлгөн эмес. Авторлор кийинки изилдөөлөрдө food diary же waste-weighing сыяктуу объективдүүрөөк өлчөөлөрдү колдонууну сунушташат.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө: Food Waste in Everyday Life: Capability, Opportunity, and Motivation Amongst Vocational Education Students

Авторлор: Yassir M. Sefu жана Esther J. Veen.

Байланыш үчүн жооптуу автор: Yassir M. Sefu.

Байланыш үчүн жооптуу автордун электрондук почтасы: y.sefu@aeres.nl

Мекеме: Urban Food Issues Research Group, Aeres University of Applied Sciences Almere, Arboretum West 98, 1325 WB Almere, The Netherlands.

Журнал: Sustainability.

Басмакана: MDPI, Basel, Switzerland.

Том / чыгарылыш / макаланын номери: Volume 18, Issue 14, Article 7274.

DOI: 10.3390/su18147274.

Расмий жарыяланган нускага шилтеме: https://doi.org/10.3390/su18147274

Жөнөтүлгөн күнү: 24 апрель 2026.

Кайра каралган күнү: 17 июнь 2026.

Кабыл алынган күнү: 19 июнь 2026.

Жарыяланган күнү: 16 июль 2026.

Булактын түрү: Рецензияланган изилдөө макаласы; көйгөйдү иликтеп түшүнүүгө багытталган, аралаш ыкмалар менен жүргүзүлгөн жүрүм-турум изилдөөсү.

Лицензия: Creative Commons Attribution (CC BY).

Теориялык алкак: COM-B — Capability, Opportunity, Motivation жана Behavior.

Маектердин тандалмасы: Кесиптик билим алган 26 студент; маектердин эки өзүнчө тобу, 16 + 10.

Сурамжылоонун тандалмасы: Кесиптик билим алган 188 студент; жашы 15–23, орточо жашы 18; %87,3ү ата-энеси менен жашайт.

Сурамжылоодогу жыныс боюнча бөлүштүрүү: Булакта 137 аял, 42 эркек жана 5 “other” көрсөтүлгөн. Ачык саналган бул категориялар 184 адамды түзөт; жалпы 188 адамдык тандалманын калган төрт катышуучусунун категориялар боюнча бөлүштүрүлүшү тандалма тууралуу абзацта өзүнчө көрсөтүлгөн эмес.

Катышуучу мекемелер: Төрт кесиптик окуу жай; мекемелер Нидерланддардын борбордук жана чыгыш аймактарында жайгашкан. Сурамжылоого катышкандардын %60тан көбү бир мекемеден алынган.

Сапаттык талдоо: Дедуктивдик COM-B алкагы менен индуктивдик темалар айкалыштырылган тематикалык талдоо. Эки автор тексттик жазууларды өз алдынча коддоп, айырмачылыктарды талкуулоо аркылуу бир пикирге келишкен.

Intercoder agreement: Сандык дал келүү коэффициенти эсептелген эмес.

Сандык талдоо: Негизинен жыштыктар жана пайыздар; чектелүү сандагы, маселени иликтеп түшүнүүгө багытталган кичи топтук талдоолордо көз карандысыз тандалмалар үчүн Welch t-тесттери жана билим берүү багыттары үчүн бир факторлуу ANOVA.

Маанилүүлүктүн чеги: α = 0,05.

Статистикалык чечмелөөнүн чеги: Булакта сурамжылоо гипотезаларды текшерүүчү өз алдынча түшүндүрүү каражаты катары эмес, сапаттык изилдөөнү колдогон, маселени иликтеп түшүнүүгө багытталган компонент катары аныкталат. Кичи топтордун жыйынтыктарын жалпы калкка жайылтыла турган айырмачылыктар катары чечмелөөгө болбойт.

Булактагы жазуу/ырааттуулук боюнча эскертүү — жөндөмдүүлүк өлчөмдөрү: Жөндөмдүүлүк бөлүмүндө төрт элемент саналат: аңдап түшүнүү, билим/көндүмдөр, тамак бышыруу көндүмдөрү жана арткан тамакты башкаруу. Андан кийин текстте “these three dimensions” деген сөз айкашы колдонулат. Verianla ачык номерленген төрт элементти сактаган.

Булактагы сан боюнча эскертүү — жыныс: Жалпы 188 катышуучуга салыштырганда, ачык берилген сандар 137 аял + 42 эркек + 5 башка = 184 болот. Жетишпеген төрт адамдык категория Verianla тарабынан божомолдонгон эмес.

Изилдөөнүн суроосу: Кесиптик билим алган студенттер өздөрүнүн тамак-ашты ысырап кылуу жүрүм-турумун кандай кабыл алышат жана кандай чечмелешет?

Калдыктардын чыныгы көлөмү: Өлчөнгөн эмес. Жыйынтыктар катышуучулардын өздөрү билдирген жүрүм-турумуна, кабылдоосуна жана адаттарына негизделет.

Каржылоо: Municipality of Almere, grant 21000270; Het Nationaal Groeifonds, grant ODPPSB-23. Article Processing Charge MDPI Sustainability тарабынан каржыланган.

Этика комитети: Булакта Нидерланддарда бул изилдөө Dutch Medical Research Involving Human Subjects Act мыйзамынын чөйрөсүнө кирбегендиктен, METC/IRB тарабынан формалдуу кароо милдеттүү болбогону жана этика комитетинин кароосунан бошотулганы айтылат.

Маалымдалган макулдук: Изилдөөгө катышкан бардык адамдардан маалымдалган макулдук алынган.

Маалыматтардын жеткиликтүүлүгү: Купуялуулук себептеринен маалыматтар жалпыга ачык эмес.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Авторлор кызыкчылыктардын кагылышы жок экенин билдиришкен. Каржылоочулар изилдөөнүн түзүлүшүнө, маалымат чогултууга, талдоого, чечмелөөгө, макаланы жазууга же жарыялоо чечимине катышпаганы белгиленген.

Авторлордун салымы: Концепцияны иштеп чыгуу, ыкма, формалдуу талдоо, алгачкы долбоор жана карап чыгуу/редакциялоо Y.M.S. жана E.J.V.; көзөмөл жана долбоорду башкаруу Y.M.S.; каржылоо табуу E.J.V.