COM-B modeli, davranışı (Behavior) fərdin Qabiliyyətinin (Capability), İmkanlarının (Opportunity) və Motivasiyasının (Motivation) dinamik qarşılıqlı təsirinin nəticəsi kimi nəzərdən keçirən davranış elmləri çərçivəsidir. Bu tədqiqatda COM-B modelindən Niderlandda peşə təhsili alan tələbələrin gündəlik qida israfını necə qavradığını, izah etdiyini və idarə etdiyini anlamaq üçün istifadə edilmişdir. Tədqiqatçılar 26 tələbə ilə yarı strukturlaşdırılmış müsahibələr aparmış və 188 peşə təhsili tələbəsinin iştirak etdiyi dəstəkləyici sorğunu təhlil etmişlər. Tədqiqatın əsas nəticəsi budur ki, tələbələrin qida israfı çox vaxt davamlılığa şüurlu şəkildə əhəmiyyət verməməsindən deyil; boşqabda qalan kiçik yemək qalıqlarının, unudulan qidaların, dəyişən planların, rahatlığa üstünlük verilməsinin, dəyişkən iştahanın və qidanın təhlükəsiz olub-olmaması ilə bağlı qeyri-müəyyənliklərin gündəlik vərdişlərlə birləşməsindən yaranır.

Tələbələrin qidanı idarə etmə davranışı valideynlərinin ev təsərrüfatı ilə sıx bağlıdır. Sorğu iştirakçılarının %87,3-ü valideynləri ilə yaşayır. Bu, bir çox tələbənin ərzaq alış-verişi, yemək hazırlama, saxlama və qalıqlardan istifadə məsuliyyətini tam müstəqil şəkildə üzərinə götürmədiyi deməkdir. Müsahibələr də yemək bişirmə, yeməkləri planlaşdırma və qalıqlardan istifadə bacarıqlarının tələbələr arasında xeyli fərqləndiyini, bəzi tələbələrin isə qərar verərkən valideynlərinə arxalandığını göstərmişdir.

Tələbələrin əhəmiyyətli bir hissəsi qida israfını azaltmağa müsbət münasibət bildirmişdir. Sorğuda %78 qida israfının qarşısını almağın vacib olduğunu, %71 daha az qida israfının ətraf mühit üçün əhəmiyyətli olduğunu, %68 isə qida israfının lazımsız xərclərə səbəb olduğunu qeyd etmişdir. Bununla belə, müsbət münasibət hər zaman davranışa çevrilmir. Mənbədə belə nəticəyə gəlinmişdir ki, reflektiv motivasiyalar, yəni ətraf mühit, etika, xərc və məsuliyyət haqqında düşüncələr çox vaxt vərdiş, rahatlıq, qeyri-müntəzəm vaxt cədvəli və ani seçim kimi avtomatik motivasiyalar tərəfindən üstələnir.

Tədqiqat faktiki qida tullantılarının çəkisini və ya həcmini ölçməmişdir. Müsahibə və sorğu məlumatları iştirakçıların öz bildirdiklərinə əsaslanır və müəlliflər sosial arzuolunanlıq qərəzinin faktiki israf davranışının olduğundan daha müsbət təqdim edilməsinə səbəb ola biləcəyini qeyd edirlər. Buna görə də nəticələr tələbələrin qavrayışları, gündəlik vərdişləri və bildirdikləri davranışlar barədə dəlil verir; tələbələrin əslində neçə kiloqram qida atdığını və ya müəyyən müdaxilənin israfı nə qədər azaltdığını göstərmir.

Tədqiqatın əsas problemi

Qida israfı yalnız istehsal və ya pərakəndə satış mərhələsində yaranan problem deyil. Ev təsərrüfatları da qida zəncirindəki ümumi itkinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edir. Mənbə tədqiqatda Avropa İttifaqında ev təsərrüfatlarının ümumi qida israfının yarısından çoxunu təşkil etdiyi; Niderlandda isə 2022-ci ildə orta hesabla hər istehlakçının adambaşına 33,4 kg bərk qida atdığı bildirilir. Bu göstərici 2015-ci ildəki 43,3 kg ilə müqayisədə azalsa da, 2019–2022-ci illərdə azalma cəmi 0,9 kg olmuşdur.

Tədqiqatın əsas diqqət mərkəzində bu ümumi miqdarları yenidən ölçmək deyil, gənclərin qidanı niyə və hansı gündəlik şəraitdə israf etdiyini anlamaq dayanır. Ədəbiyyatda gənc yetkinlərə dair tədqiqatların əhəmiyyətli hissəsi universitet tələbələrinə yönəldiyi halda, Niderlanddakı peşə təhsili tələbələri daha az araşdırılmışdır.

Bu qrup xüsusilə əhəmiyyətlidir; çünki peşə təhsili tələbələri universitet tələbələrindən daha gənc ola bilər, valideynləri ilə yaşamaq ehtimalları daha yüksəkdir və səhiyyə, qonaqlama, pərakəndə satış, logistika, kənd təsərrüfatı və ya iaşə kimi qida sistemi ilə birbaşa və ya dolayı əlaqəli sahələrdə təhsil, təcrübə və ya natamam iş vaxtı ilə işləmə təcrübəsinə malik ola bilərlər.

Tədqiqatın əsas sualı belədir: Peşə təhsili tələbələri öz qida israfı davranışlarını necə qavrayır və şərh edirlər?

COM-B modeli bu tədqiqatda nəyi izah edir?

Bu tədqiqatda COM-B modelindən qida israfını yalnız fərdin “istəyib-istəməməsi” ilə izah etmək əvəzinə, tələbənin qidanı idarə etmək üçün lazımi bilik və bacarıqlara malik olub-olmadığını, mühitinin israfı azaltmağa imkan verib-vermədiyini və şüurlu, yaxud avtomatik motivasiyalarının davranışını necə istiqamətləndirdiyini birlikdə qiymətləndirmək üçün istifadə edilmişdir.

Qabiliyyət nəyi əhatə edir?

Mənbə tədqiqatda qabiliyyət tələbənin qida israfını azalda biləcək davranışları yerinə yetirmək üçün malik olduğu psixoloji və praktik imkanları əhatə edir. Tədqiqatda qabiliyyət bölməsi dörd başlıq altında müzakirə olunur:

• Qida israfının niyə problem olduğunu dərk etmək.
• Qidanın saxlanması, xarab olma xüsusiyyətləri və tarix etiketləri haqqında bilik və bacarıqlar.
• Yemək bişirmə və yeməkləri planlaşdırma bacarıqları.
• Artıq qalan yeməkləri saxlama və yenidən istifadə etmə bacarıqları.

Mənbə mətn bu dörd komponenti sadaladıqdan dərhal sonra “these three dimensions” ifadəsini işlədir. Sadalanan elementlərin sayı dörd olduğundan bu ifadə mənbə daxilində kiçik yazı/ardıcıllıq problemi yaradır; Verianla mətni açıq şəkildə sadalanmış dörd komponenti əsas götürür.

Qidanın keyfiyyətini qiymətləndirmə bacarığı

Sorğuda tələbələrin %84-ü hansı qidaların soyuducuda saxlanmalı olduğunu bildiyini, %82-si isə qidanın istehlaka yararlı olub-olmadığını görünüş, qoxu və ya dad kimi duyğu əlamətləri ilə qiymətləndirə bildiyini qeyd etmişdir.

Müsahibələr bu duyğu əsaslı qiymətləndirmənin geniş yayıldığını təsdiqləyir; lakin tələbələrin bunu nə dərəcədə təhlükəsiz və ardıcıl şəkildə etdiyi fərqlənir. Bəzi tələbələr qərar verərkən valideynləri ilə məsləhətləşirlər.

“Best before” və “use by” arasındakı fərq niyə vacibdir?

Mənbədə Niderlandda istifadə olunan iki tarix etiketi — THT — ten minste houdbaar tot və TGT — te gebruiken tot arasındakı fərq araşdırılır. THT anlayış baxımından “best before / tövsiyə olunan istehlak tarixi”, TGT isə “use by / son istehlak tarixi” funksiyasına uyğun gəlir.

Sorğu iştirakçılarının %69-u bu iki tarix növü arasındakı fərqi bildiyini söyləmişdir. Bunun əksinə olaraq, müsahibələrdə bəzi tələbələrin iki etiketi eyni hesab etdiyi, fərqli tarix növlərinin mövcudluğunu bilmədiyi və ya qısaltmanı tanısa belə, təhlükəsizlik baxımından fərqini tam izah edə bilmədiyi görünmüşdür.

Mənbə tarix etiketləri ilə bağlı qeyri-müəyyənliyi qabiliyyətdə mühüm çatışmazlıq kimi qiymətləndirir; çünki bu, istehlaka yararlı bəzi məhsulların vaxtından əvvəl atılmasına səbəb olan amillərdən biri ola bilər.

Yemək bişirmə və yeməkləri planlaşdırma bacarıqları

Sorğuda tələbələrin %57,5-i alış-veriş zamanı ehtiyac duyacağı miqdarı yaxşı təxmin edə bildiyini, %62,2-si isə artıq qalan qidalardan yenidən istifadə etməkdə özünə güvəndiyini bildirmişdir.

Müsahibələr isə bu müsbət özünəhesabatların bütün tələbələrdə güclü müstəqil bacarıqların olması demək olmadığını göstərir. Bir çox müsahibə iştirakçısı nadir hallarda yemək bişirdiyini və ya evdə yemək hazırlamaq məsuliyyətinin valideynin üzərində olduğunu bildirmişdir.

Artıq qalan yeməklərlə bağlı təcrübələr də fərqlidir: bəzi ev təsərrüfatları qalıqları soyuducuya qoyur, dondurur və ya ertəsi gün yemək zamanı istehlak edir; bəzi hallarda isə saxlanılan qida sonda yenə atılır. Tədqiqatçılar bu təcrübələrin əhəmiyyətli hissəsinin tələbənin fərdi vərdişi deyil, ev təsərrüfatının vərdişi olduğunu vurğulayırlar.

İmkan nəyi əhatə edir?

COM-B modelində imkan tələbənin qida israfını azaldan davranışı həyata keçirməsinə şərait yaradan və ya mane olan xarici şərtlərdir. Tədqiqat bunu sosial imkan və fiziki imkan olmaqla iki hissəyə ayırır.

Sosial imkan valideynlərin, ev yoldaşlarının, həmyaşıdların və məktəbin davranışa təsirini əhatə edir. Fiziki imkan isə soyuducu, dondurucu, saxlama qabı, məktəbdə yenidən qızdırma imkanı, qablaşdırmanın ölçüsü, yeməkxananın iş təcrübəsi və qidaya çıxış kimi maddi və ya təşkilati şərtləri əhatə edir.

Sorğuya görə, tələbələrin təxminən yarısı məktəbin və ya ev təsərrüfatı üzvlərinin onları qida israfını azaltmağa fəal şəkildə təşviq etdiyini düşünmür. Müsahibələr isə xüsusən valideynlərin vərdişlərinin və ev təsərrüfatı daxilindəki normaların əhəmiyyətli olduğunu göstərmişdir.

Evdə qidanın saxlanması üçün fiziki şərait ümumən daha yaxşı göründüyü halda, məktəb səviyyəsində tələbələr çox vaxt mövcud imkanlardan deyil, çatışmadığını düşündükləri imkanlardan danışmışlar. Kiçik porsiyalar, kiçik qablaşdırmalar, son istehlak tarixinə yaxınlaşan qidalara endirim, yeməklərin daha cəlbedici olması, qalıqlar üçün daha görünən toplama yerləri və qida israfının dərslərdə müzakirə edilməsi tələbələrin təklifləri arasındadır.

Too Good To Go kimi vasitələr nə dərəcədə tanınır?

Mənbə qida israfını azaltmağa yönəlmiş tətbiqlər və mağaza endirim sistemləri haqqında məlumatlılığın tələbələr arasında fərqləndiyini bildirir. Bəzi tələbələr bu sistemlərdən müntəzəm istifadə etsə də, əhəmiyyətli bir hissəsinin onları heç sınaqdan keçirmədiyi və ya tanımadığı məlum olmuşdur.

Bu nəticə göstərir ki, həllin fiziki və ya rəqəmsal olaraq mövcud olması öz-özlüyündə davranış üçün imkan yaratmağa kifayət etmir; tələbənin həmin həllin mövcudluğundan xəbərdar olması da lazımdır.

Motivasiya nəyi əhatə edir?

Tədqiqat motivasiyanı bir-biri ilə əlaqəli iki hissədə araşdırır: münasibət və dəyərlər, şəxsi normalar və duyğular. Motivasiya yalnız ətraf mühit haqqında şüurlu düşüncə deyil. COM-B yanaşmasında şüurlu qərarlarla yanaşı vərdiş, ikrah, rahatlıq axtarışı, emosional reaksiya və dəyişkən iştaha kimi avtomatik proseslər də motivasiyaya daxildir.

Bu cədvəl yüksək məlumatlılığın öz-özlüyündə davranış dəyişikliyi demək olmadığını göstərir. Məsələn, tələbələrin böyük əksəriyyəti qida israfının qarşısını almağı vacib saysa da, müsahibələrdə unudulan çörək, meyvə və ya sendviçlər, boşqabın kənarında qalan kiçik porsiyalar və sonradan istehlak etmək üçün saxlanılıb unudulan məhsullar tez-tez təkrarlanan nümunələrdir.

Maliyyə səbəbləri bəzi tələbələr üçün ekoloji mesajlardan daha konkret motivasiya yaratdığı halda, digər tələbələr əxlaqi, dini, ekoloji və ya ev təsərrüfatında öyrənilmiş normalara əsaslanırlar. Buna görə də tədqiqatçılar bütün tələbələrə təsir göstərə biləcək vahid motivasiya vasitəsinin olmadığını irəli sürürlər.

Bu tədqiqat tələbələrin faktiki qida tullantılarının miqdarını ölçübmü?

Xeyr. Tədqiqatda çəkmə, zibil təhlili və ya qida gündəliyi vasitəsilə faktiki kiloqram miqdarı ölçülməmiş; müsahibələr və iştirakçıların öz bildirdiklərinə əsaslanan sorğu ilə tələbələrin qavrayışları, vərdişləri və bildirdikləri davranışlar araşdırılmışdır. Buna görə də nəticələr faktiki tullantı miqdarının dəqiq ölçüsü kimi deyil, qida israfını yaradan davranış mexanizmlərinin kəşfiyyat xarakterli təhlili kimi şərh edilməlidir.

Özünəhesabat niyə mühüm məhdudiyyətdir?

İnsan ekoloji və ya sosial baxımdan müsbət qəbul edilən davranışını olduğundan daha yaxşı təqdim edə bilər. Mənbənin müəllifləri bəzi sorğu cavablarının müsahibə təsvirlərindən daha “sosial baxımdan arzuolunan” göründüyünü və buna görə faktiki qida israfının olduğundan az bildirilmiş ola biləcəyini açıq şəkildə müzakirə edirlər.

Məsələn, tələbə sorğu sualına cavabında qida israfının qarşısını almağa böyük əhəmiyyət verdiyini söyləyə bilər; lakin gündəlik həyatda unutqanlıq, vaxt təzyiqi və ya qidanın təhlükəsiz olmadığını düşünməsi səbəbindən yenə də yemək ata bilər. Tədqiqat məhz bu məlumatlılıq–tətbiq fərqini üzə çıxarır.

Peşə təhsili konteksti niyə ayrıca araşdırılır?

Peşə təhsili tələbələrinin əhəmiyyətli hissəsi valideynlərinin evində yaşadığına görə qidanın təmin edilməsi üzrə universitetdə müstəqil yaşayan gənclərdən daha az məsuliyyət daşıya bilər. Bununla yanaşı, bəzi tələbələr qonaqlama, çörəkbişirmə, pərakəndə satış, səhiyyə, qida istehsalı və ya oxşar iş mühitlərində peşə fəaliyyəti miqyasında qida israfını görə bilirlər.

Bu iki kontekst eyni vaxtda təsir göstərir: tələbənin evdə alış-veriş və ya yemək hazırlama məsuliyyəti çox az ola bilər, amma iş və ya təcrübə mühitində böyük miqdarda qidanın atıldığı proseslərə şahid ola bilər. Mənbə peşə mühitinin tələbələrin israf haqqında qavrayışına təsir edə biləcəyini; lakin bu təsirin hər tələbədə eyni istiqamətdə olmadığını qeyd edir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqatın dizaynı

Tədqiqat kəşfiyyat xarakterli qarışıq metod dizaynına malikdir; lakin kəmiyyət sorğusu müstəqil hipotez yoxlama tədqiqatından daha çox, daha geniş keyfiyyət tədqiqatını dəstəkləyən komponent kimi nəzərdə tutulmuşdur.

Müsahibələr necə aparılmışdır?

Ümumilikdə 26 müsahibə iki ayrı tədqiqat qrupu çərçivəsində aparılmışdır.

İlk 16 müsahibəni Wageningen University-dən yeddi MSc tələbəsi tədqiqat qrupunun real həyat şəraitində araşdırma tapşırığı çərçivəsində aparmışdır. İştirakçılar müxtəlif peşə təhsili müəssisələrindəki əlaqələndirici şəxslərin məqsədli seçimi ilə müxtəlif təhsil sahələrindən cəlb edilmişdir.

İkinci 10 müsahibə bir peşə təhsili müəssisəsinə planlaşdırılmış tədqiqat səfəri zamanı aparılmışdır. Bir sinfin tələbələri iki fəaliyyətdən birini seçmişlər; fəaliyyətlərdən biri cütlər şəklində bir-biri ilə qida israfı haqqında müsahibə aparmaq olmuşdur. Tədqiqatçılar bəzi müsahibələri özləri aparmış və prosesə nəzarət etmişlər.

Müəlliflər ikinci müsahibə qrupunun ilk qrup qədər dərin olmadığını açıq şəkildə qeyd edir, lakin transkriptlərin tədqiqat üçün faydalı məlumat verdiyinə görə təhlilə daxil edildiyini izah edirlər.

Müsahibələrin səsi yazılmış, mətnə köçürülmüş və müsahibədə iştirak edən tələbələr məlumatlandırılmış razılıq vermişlər.

Sorğunun seçməsi

137 + 42 + 5 = 184 olduğuna görə, ümumi 188 iştirakçının qalan dördünün cinsiyyət cavabının statusu seçməni təqdim edən abzasda ayrıca sayla göstərilməmişdir. Təhlil bölməsində “other” və ya cinsiyyətini bildirməməyə üstünlük verən kiçik qrupların qadın–kişi müqayisələrinə daxil edilmədiyi deyilir; lakin bu dörd nəfərin hansı kateqoriyaya aid olduğu ayrıca bildirilmir.

Müsahibələr necə təhlil edilmişdir?

Müsahibə transkriptləri həm deduktiv, həm də induktiv elementləri əhatə edən tematik təhlillə qiymətləndirilmişdir. COM-B ölçüləri əsas təşkilati çərçivəni yaratmış, lakin tədqiqatçılar təkrarlanan və ya kontekstə xas yeni mövzuları da nəzərə almağa açıq olmuşlar.

Hər iki müəllif transkriptləri müstəqil şəkildə kodlaşdırmış, sonra kodlaşdırmalarını müqayisə etmiş və şərh fərqlərini müzakirə edərək razılığa gəlmişlər.

Intercoder agreement üçün Cohen's kappa və ya oxşar kəmiyyət əmsalı hesablanmamışdır. Müəlliflər məqsədlərinin kodlaşdırıcılar arasında uyğunluğu kəmiyyətcə ölçmək deyil, şərh dərinliyini təmin etmək olduğunu qeyd edirlər.

Sorğu necə təhlil edilmişdir?

Sorğu əsasən tezlik və faiz kimi təsviri statistika vasitələri ilə təhlil edilmişdir. Likert bəndləri 1 = “qətiyyən razı deyiləm” ilə 5 = “tamamilə razıyam” arasında kodlaşdırılmışdır.

Məhdud sayda kəşfiyyat xarakterli alt-qrup müqayisəsi aparılmışdır:

• Qadın və kişi iştirakçılar arasında müstəqil seçmələr üçün Welch t-testi.
• Valideynləri ilə yaşayan və müstəqil yaşayan tələbələr arasında müstəqil seçmələr üçün Welch t-testi.
• Təhsil sahələri arasında birfaktorlu ANOVA.

Təhsil sahələri beş qrupda birləşdirilmişdir: Animal Care and Management, Healthcare, Food, Hospitality and Services, Technology and Environment.

Statistik əhəmiyyətlilik həddi α = 0,05 olaraq müəyyən edilmişdir. Mənbə nəticələrdə yalnız əhəmiyyətli hesab edilən alt-qrup müqayisələrini göstərmişdir.

Post-hoc müqayisələrin bəzi p-dəyərləri bildirilsə də, istifadə olunan konkret post-hoc testin adı və mümkün çoxsaylı müqayisə düzəlişinin təfərrüatları mənbə mətndə göstərilmir.

Davranışla bağlı nəticələr

Müsahibələr bu nisbətən müsbət özünəhesabatlarla yanaşı, gündəlik həyatda təkrarlanan kiçik itkiləri də üzə çıxarmışdır. Tələbələr meyvəni və ya çörəyi çantada/soyuducuda unuda və boşqabda qalan az miqdarda yeməyi saxlamağa dəyməyəcək qədər kiçik hesab edə bilirlər. İştahaları dəyişdiyi üçün hazırladıqları yeməyi yeməmələri və ya isti mühitdə qalmış qidanın təhlükəsiz olmadığını düşünərək onu atmaları da mümkündür.

Çörək müsahibələrdə xüsusilə tez-tez adı çəkilən israf olunan qidalardan biridir. Bunun səbəbi çörəyin məktəbə tez-tez aparılması, quruması, kiflənməsi və ya yeyilməsinin unudulmasıdır.

Əhəmiyyətli alt-qrup müqayisələri necə şərh edilməlidir?

Bu p-dəyərləri tələbələrin cinsiyyət, yaşayış şəraiti və ya təhsil sahəsinə görə bütövlükdə fərqli “qida israfı tipləri” yaratdığını göstərmir. Mənbənin müzakirə bölməsində də sorğu bəndlərinin əksəriyyətində əhəmiyyətli alt-qrup fərqinin tapılmadığı və müşahidə olunan fərqlərin müəyyən vərdiş və ya qavrayışlarla məhdudlaşdığı vurğulanır.

Qabiliyyət, imkan və motivasiya niyə ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirilə bilmir?

Tədqiqatın əsas şərhi COM-B modelinin üç elementinin bir-birinə təsir etməsidir. Məsələn, valideynləri ilə yaşayan tələbə qida israfını ekoloji baxımdan əhəmiyyətli saya bilər; lakin alış-veriş və yemək bişirmə məsuliyyəti olmadığı üçün yeməkləri planlaşdırma bacarığını inkişaf etdirmək imkanı məhdud ola bilər.

Eyni şəkildə tələbə yeməyi atmaq istəməyə bilər; lakin məktəbdə soyuducu və ya yenidən qızdırma imkanı yoxdursa, fiziki imkan yetərsiz qala bilər. Yaxud tələbə israfı azaltmağı vacib saysa da, çantasında saatlarla istidə qalmış toyuqlu sendviçi sağlamlıq riski kimi qavradıqda, qida təhlükəsizliyi motivasiyası israfı azaltma motivasiyasını üstələyə bilər.

Buna görə də mənbə yalnız “daha çox məlumatlılıq” kampaniyasının kifayət etməyə biləcəyini irəli sürür.

Tədqiqatın təklif etdiyi müdaxilə istiqamətləri

Müəlliflər qeyd edirlər ki, peşə təhsili tələbələrinə yönəlmiş işlər yalnız etik və ya ekoloji mesajlara əsaslanmaq əvəzinə, davranışı mümkün edən mühiti gücləndirməlidir.

Mənbədə təklif olunan tətbiq istiqamətləri bunlardır:

• Məktəblərdə qidanı saxlamağa uyğun şəraitin yaxşılaşdırılması.
• Qidanı yenidən qızdırma imkanlarının artırılması.
• Yeməkxanalarda çevik və ya daha kiçik porsiya seçimlərinin təqdim edilməsi.
• Qidanın idarə olunması üzrə praktik bacarıqların peşə təhsilinin tədris proqramına daxil edilməsi.
• Qida israfının iş yerlərində və praktik öyrənmə mühitlərində daha sistemli şəkildə nəzərdən keçirilməsi.

Lakin bunlar bu tədqiqatda tətbiq edilmiş və effektivliyi ölçülmüş müdaxilələr deyil. Bunlar mənbənin nəticələrinə əsaslanaraq gələcəkdə sınaqdan keçirilməsi təklif edilən müdaxilə sahələridir.

Tədqiqatın dəstəklədiyi nəticələr

• Peşə təhsili tələbələri müxtəlif gündəlik kontekstlərdə qidanı kiçik miqdarlarda və təkrar-təkrar israf edə bilirlər.
• Unutqanlıq, dəyişən planlar, rahatlıq, iştahanın dəyişməsi və qida təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar mühüm davranış kontekstləridir.
• Sorğu iştirakçılarının böyük əksəriyyəti qida israfını azaltmağı vacib saysa da, bu münasibət hər zaman ardıcıl şəkildə davranışa çevrilmir.
• Tarix etiketləri, yemək bişirmə və qalıqlardan istifadə məsələlərində qabiliyyət tələbələr arasında fərqlənir.
• Valideynlərin ev təsərrüfatı tələbələrin qidanı idarə etmə bacarıqları və sosial imkanları üçün mühüm kontekst yaradır.
• Tələbələrin qiymətləndirmələrində məktəb mühitindəki fiziki və sosial dəstək məhdud görünür.
• Motivasiya ekoloji, etik, iqtisadi, dini, ev təsərrüfatına əsaslanan və vərdişdən qaynaqlanan elementlərin birləşməsindən ibarətdir.
• Peşə təhsili və natamam iş vaxtı ilə işləmək tələbələri peşə mühitində qida israfı təcrübələri ilə qarşılaşdıra bilər.

Tədqiqatın dəstəkləmədiyi ümumiləşdirmələr

• Tələbələrin faktiki qida israfı kiloqramla ölçülməmişdir.
• COM-B komponentlərinin qida israfına səbəbli təsirinin ölçüsü hesablanmamışdır.
• Təklif olunan məktəb müdaxilələrinin israfı müəyyən nisbətdə azaltdığı yoxlanılmamışdır.
• Nəticələr Niderlandın bütün peşə təhsili tələbələrinə statistik baxımdan ümumiləşdirilə bilən milli qiymətləndirmə deyil.
• Nəticələr müxtəlif ölkələrin peşə təhsili sistemlərinə birbaşa tətbiq edilməmişdir.
• Cinsiyyətlər arasında qida israfı davranışına dair ümumi və ardıcıl fərq göstərilməmişdir.
• Food proqramının tələbələrinin bütün qida idarəetmə davranışlarında digər proqramların tələbələrindən üstün olduğu göstərilməmişdir.
• Valideynlə yaşamağın qida israfını birbaşa artırdığı və ya azaltdığı sübut edilməmişdir.

Əsas məhdudiyyətlər

Özünəhesabat: Müsahibə və sorğular faktiki tullantıların birbaşa ölçülməsinə deyil, tələbələrin öz təsvirlərinə əsaslanır. Sosial arzuolunanlıq qərəzi faktiki israfı olduğundan az göstərə bilər.

Qeyri-bərabər kəmiyyət seçməsi: Sorğu iştirakçılarının %60-dan çoxu bir peşə təhsili müəssisəsindən gəlmişdir və seçmədə qadınlar çoxluq təşkil edir.

Kəşfiyyat xarakterli kəmiyyət təhlili: Sorğu hipotezləri müstəqil və hərtərəfli yoxlayan alət kimi hazırlanmayıb. Alt-qrup nəticələri ilk növbədə keyfiyyət tədqiqatının nəticələrini dəstəkləyən kəşfiyyat xarakterli göstəricilərdir.

Intercoder agreement yoxdur: İki müəllif müstəqil kodlaşdırma və razılaşdırma prosesindən istifadə etmiş, lakin kodlaşdırıcılar arasındakı uyğunluğu kəmiyyət əmsalı ilə bildirməmişdir.

Müsahibələrin dərinliyində fərq: Mənbə ikinci 10 müsahibənin ilk müsahibə qrupundan daha az dərin olduğunu qeyd etmişdir.

Obyektiv tullantı ölçümü yoxdur: Qida gündəliyi, zibilin tərkib təhlili və ya çəkmə aparılmamışdır. Müəlliflər gələcək tədqiqatlarda food diary və ya waste-weighing kimi daha obyektiv ölçmələrdən istifadə etməyi təklif edirlər.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal tədqiqat: Food Waste in Everyday Life: Capability, Opportunity, and Motivation Amongst Vocational Education Students

Müəlliflər: Yassir M. Sefu və Esther J. Veen.

Əlaqələndirici müəllif: Yassir M. Sefu.

Əlaqələndirici müəllifin e-poçtu: y.sefu@aeres.nl

Qurum: Urban Food Issues Research Group, Aeres University of Applied Sciences Almere, Arboretum West 98, 1325 WB Almere, The Netherlands.

Jurnal: Sustainability.

Nəşriyyat: MDPI, Basel, Switzerland.

Cild / say / məqalə nömrəsi: Volume 18, Issue 14, Article 7274.

DOI: 10.3390/su18147274.

Rəsmi nəşr bağlantısı: https://doi.org/10.3390/su18147274

Təqdim edilmə tarixi: 24 aprel 2026.

Düzəliş tarixi: 17 iyun 2026.

Qəbul tarixi: 19 iyun 2026.

Nəşr tarixi: 16 iyul 2026.

Mənbənin növü: Rəyçilər tərəfindən qiymətləndirilmiş tədqiqat məqaləsi; kəşfiyyat xarakterli, qarışıq metodlu davranış tədqiqatı.

Lisenziya: Creative Commons Attribution (CC BY).

Nəzəri çərçivə: COM-B — Capability, Opportunity, Motivation və Behavior.

Müsahibə seçməsi: 26 peşə təhsili tələbəsi; iki ayrı müsahibə qrupu, 16 + 10.

Sorğu seçməsi: 188 peşə təhsili tələbəsi; yaş 15–23, orta yaş 18; %87,3 valideynləri ilə yaşayır.

Sorğuda cinsiyyət bölgüsü: Mənbədə 137 qadın, 42 kişi və 5 “other” bildirilir. Açıq şəkildə sadalanmış bu kateqoriyalar 184 nəfərdir; ümumi 188 nəfərlik seçmənin qalan dörd iştirakçısının kateqoriya bölgüsü seçmə haqqında abzasda ayrıca göstərilməmişdir.

İştirakçı müəssisələr: Dörd peşə təhsili müəssisəsi; müəssisələr Niderlandın mərkəzi və şərq bölgələrində yerləşir. Sorğu iştirakçılarının %60-dan çoxu bir müəssisədən cəlb edilmişdir.

Keyfiyyət təhlili: Deduktiv COM-B çərçivəsinin induktiv mövzularla birləşdirildiyi tematik təhlil. İki müəllif transkriptləri müstəqil kodlaşdırmış və fərqləri müzakirə edərək razılığa gəlmişlər.

Intercoder agreement: Kəmiyyət uyğunluq əmsalı hesablanmamışdır.

Kəmiyyət təhlili: Əsasən tezliklər və faizlər; məhdud kəşfiyyat xarakterli alt-qrup təhlillərində müstəqil seçmələr üçün Welch t-testləri və təhsil sahələri üzrə birfaktorlu ANOVA.

Əhəmiyyətlilik həddi: α = 0,05.

Statistik şərhin hüdudu: Mənbə sorğunu hipotezləri yoxlayan müstəqil izahedici alət kimi deyil, keyfiyyət tədqiqatını dəstəkləyən kəşfiyyat xarakterli komponent kimi təsvir edir. Alt-qrup nəticələri ümumiləşdirilə bilən populyasiya fərqləri kimi şərh edilməməlidir.

Mənbədaxili yazı/ardıcıllıq qeydi — qabiliyyət ölçüləri: Qabiliyyət bölməsində dörd element sadalanır: məlumatlılıq, bilik/bacarıqlar, yemək bişirmə bacarıqları və qalıqların idarə edilməsi. Ardınca mətn “these three dimensions” ifadəsini işlədir. Verianla açıq şəkildə nömrələnmiş dörd elementi qorumuşdur.

Mənbədaxili say qeydi — cinsiyyət: Ümumi 188 iştirakçıya qarşılıq açıq şəkildə verilmiş 137 qadın + 42 kişi + 5 digər = 184-dür. Çatışmayan dörd nəfərin kateqoriyası Verianla tərəfindən təxmin edilməmişdir.

Tədqiqat sualı: Peşə təhsili tələbələri öz qida israfı davranışlarını necə qavrayır və şərh edirlər?

Faktiki tullantı miqdarı: Ölçülməmişdir. Nəticələr iştirakçıların özlərinin bildirdikləri davranışlara, qavrayışlara və vərdişlərə əsaslanır.

Maliyyələşdirmə: Municipality of Almere, grant 21000270; Het Nationaal Groeifonds, grant ODPPSB-23. Article Processing Charge, MDPI Sustainability tərəfindən maliyyələşdirilmişdir.

Etika komitəsi: Mənbə bildirir ki, Niderlandda bu tədqiqat Dutch Medical Research Involving Human Subjects Act qanununun əhatə dairəsinə daxil olmadığından METC/IRB-nin formal baxışı məcburi olmamış və tədqiqat etika komitəsinin baxışından azad edilmişdir.

Məlumatlandırılmış razılıq: Tədqiqatda iştirak edən bütün şəxslərdən məlumatlandırılmış razılıq alınmışdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Məlumatlar məxfilik səbəbindən ictimaiyyətə açıq deyil.

Maraqların toqquşması: Müəlliflər maraqların toqquşmasını bildirməmişlər. Maliyyə təminatçılarının tədqiqatın dizaynında, məlumatların toplanmasında, təhlildə, şərhdə, məqalənin yazılmasında və ya nəşr qərarında rolunun olmadığı qeyd edilmişdir.

Müəlliflərin töhfələri: Konseptuallaşdırma, metodologiya, formal təhlil, ilkin mətn və nəzərdən keçirmə/redaktə Y.M.S. və E.J.V.; nəzarət və layihənin idarə edilməsi Y.M.S.; maliyyələşdirmənin əldə edilməsi E.J.V.