Utafiti huu unachunguza jinsi maendeleo ya utalii katika Balkan za Magharibi yanavyohusiana na uzalishaji wa kaboni katika muda mrefu, huku pia ukitathmini mapato ya kiuchumi na matumizi ya nishati ndani ya modeli hiyo hiyo. Utafiti uliofanywa na Fjona Kurteshi na Ledjon Shahini unatumia data za paneli za kila mwaka za kipindi cha 2007–2022 kwa Albania, Bosnia na Herzegovina, Makedonia Kaskazini, Montenegro na Serbia. Kiashiria cha uharibifu wa mazingira ni uzalishaji wa CO₂ kwa kila mtu; kiashiria cha maendeleo ya utalii ni mapato halisi ya kimataifa ya utalii kwa kila mtu.

Utafiti umetumia mbinu ya Autoregressive Distributed Lag–Pooled Mean Group (ARDL–PMG). Mkadiriaji wa PMG huruhusu mienendo ya muda mfupi ya nchi kutofautiana, huku ukitegemea dhana kwamba vigawo vya muda mrefu ni vya pamoja kwa nchi tano. Katika ulinganisho wa Hausman, usawa wa muda mrefu kati ya PMG na Mean Group (MG) haukukataliwa; thamani ya p ni 0,2734.

Kwa mujibu wa matokeo makuu ya PMG, ongezeko la %1 la mapato ya kimataifa ya utalii kwa kila mtu linahusiana katika muda mrefu na uzalishaji wa CO₂ kwa kila mtu kuwa takribani %0,32 juu zaidi . Ongezeko la %1 la matumizi ya nishati ya msingi kwa kila mtu nalo linahusiana na takribani ongezeko la %1,54 la uzalishaji wa CO₂. Matumizi ya nishati ndiyo kigezo chenye nguvu zaidi katika utafiti na ndiyo kiamuzi thabiti zaidi cha muda mrefu cha uzalishaji katika makadirio mbadala ya PMG, MG na Dynamic Fixed Effects.

Utafiti hauungi mkono umbo la U iliyopinduliwa linalotabiriwa na Mkunjo wa Kuznets wa Mazingira (Environmental Kuznets Curve, EKC) wa kawaida. Kipengele cha mstari cha mapato kimepatikana kuwa hasi, huku kipengele cha mraba kikiwa chanya; kwa hiyo uhusiano wa muda mrefu uliokadiriwa ni wa umbo la U. Kizingiti kilichokokotolewa kiko juu ya wastani wa mapato wa 2007–2022 wa kila nchi kwa takribani %8,6. Kufikia 2022, kiwango cha mapato kwa kila mtu katika nchi zote tano kilikuwa juu ya kizingiti chake kilichotokana na paneli; hii inaonyesha kuwa katika modeli zote ziko katika sehemu ya mkunjo wa U ambapo uzalishaji huongezeka pamoja na mapato.

Katika muda mfupi, hakuna uhusiano wenye umuhimu wa kitakwimu uliopatikana kati ya mapato ya utalii na uzalishaji wa CO₂. Hata hivyo, matumizi ya nishati ni chanya na yenye umuhimu pia katika muda mfupi: ongezeko la %1 la matumizi ya nishati linahusiana na takribani %0,86 ya uzalishaji wa CO₂ ulio juu zaidi. Kigawo cha pooled cha urekebishaji wa makosa ni −0,285 na ni muhimu; kwa hiyo takribani %28,5 ya kutokuwiana kwa muda mfupi hurekebishwa kila mwaka, na hii inaashiria mchakato wa takribani miaka 3,5 wa kurejea kwenye uwiano wa muda mrefu.

Hata hivyo, mipaka ya matokeo ni muhimu. Ingawa katika PMG utalii, mapato na nishati ni muhimu katika muda mrefu, katika modeli za uthabiti za MG na DFE ni umuhimu chanya wa matumizi ya nishati na kigawo hasi cha urekebishaji wa makosa pekee vinavyobaki thabiti. Zaidi ya hayo, ARDL–PMG haisuluhishi kikamilifu uwezekano wa sababu ya kinyume na endogeneity. Kwa hiyo utafiti hauonyeshi kwamba maendeleo ya utalii husababisha kwa uhakika ongezeko fulani la CO₂; badala yake unaonyesha kuwa chini ya muundo wa sasa wa kiuchumi na nishati wa eneo hili, kuna uhusiano chanya wa muda mrefu kati ya maendeleo ya utalii na uzalishaji wa kaboni.

Kwa nini Balkan za Magharibi ni eneo maalumu la utafiti kuhusu utalii na uzalishaji wa kaboni?

Balkan za Magharibi ni eneo maalumu kwa kuchunguza uhusiano wa utalii–nishati–mazingira kwa sababu katika baadhi ya uchumi utalii una uzito mkubwa sana wa kiuchumi, huku katika nchi nyingine isipokuwa Albania mifumo ya nishati ikiendelea kutegemea kwa kiasi kikubwa nishati ya visukuku, hasa makaa ya mawe.

Uchumi tano unaochunguzwa katika utafiti ni Albania, Bosnia na Herzegovina, Makedonia Kaskazini, Montenegro na Serbia. Nchi hizi ziko katika mchakato wa kujiunga na Umoja wa Ulaya na lazima zisimamie kwa wakati mmoja ukuaji wa uchumi, maendeleo ya utalii, mpito wa nishati na ahadi za kimazingira.

Katika utangulizi wa chanzo, ili kuonyesha muktadha wa sasa ulio nje ya kipindi cha makadirio, imeelezwa kuwa mwaka 2024 uwiano wa mapato ya kimataifa ya utalii kwa GDP ulikuwa %21,89 nchini Albania, %19,79 Montenegro, %6,83 Bosnia na Herzegovina na %3,73 Makedonia Kaskazini; kwa Serbia thamani ya 2023 ilikuwa %4,26. Thamani hizi za sasa hazimo katika sampuli ya makadirio ya modeli ya 2007–2022.

Kwa upande wa nishati, muundo wa eneo ni muhimu zaidi. Bosnia na Herzegovina, Serbia na Makedonia Kaskazini zina mifumo ya nishati inayotegemea sana makaa ya mawe, huku Montenegro ikitumia pamoja umeme wa maji na makaa ya mawe. Albania ndiyo tofauti iliyo wazi zaidi katika eneo na inategemea kwa kiwango kikubwa sana umeme wa maji katika mfumo wake wa umeme.

Tofauti hii inaonekana pia katika viwango vya CO₂ kwenye data za chanzo. Katika kipindi cha 2007–2022, Albania ina kiwango cha chini zaidi cha uzalishaji katika sampuli, ikiwa na wastani wa takribani tani 1,69 za CO₂ kwa kila mtu. Serbia na Bosnia na Herzegovina zinaonyesha viwango vya juu zaidi vya uzalishaji.

Mkunjo wa Kuznets wa Mazingira ni nini na kwa nini utafiti hauungi mkono EKC ya kawaida?

Mkunjo wa Kuznets wa Mazingira wa kawaida ni uhusiano wa umbo la U iliyopinduliwa unaotabiri kuwa kadiri mapato ya kiuchumi yanavyoongezeka, uharibifu wa mazingira huongezeka mwanzoni, lakini baada ya kizingiti fulani cha mapato shinikizo la kimazingira hupungua huku mapato yakiendelea kuongezeka; katika utafiti huu, ishara za vigawo zinaonyesha uhusiano wa muda mrefu wa umbo la U badala ya U iliyopinduliwa.

Katika EKC ya kawaida, kigawo cha mapato cha mstari kinatarajiwa kuwa chanya na kigawo cha mapato cha mraba kuwa hasi. Katika hali hii, uzalishaji huongezeka katika hatua za mwanzo za maendeleo ya kiuchumi, na baada ya kizingiti mapato ya juu zaidi huhusiana na uzalishaji wa chini zaidi.

Katika paneli ya Balkan za Magharibi, matokeo ya kinyume yamepatikana:

• kigawo cha log ya GDP kwa kila mtu kilichowekwa katikati: −0,367;
• kigawo cha mraba wa mapato yaliyowekwa katikati: +2,222.

Vigawo vyote viwili vina umuhimu wa kitakwimu katika kiwango cha %1 katika modeli ya muda mrefu ya PMG. Mchanganyiko huu wa ishara unaonyesha uhusiano wa umbo la U: katika sehemu ya mapato ya chini ya modeli, ongezeko la mapato linahusiana na uzalishaji wa chini, lakini baada ya kizingiti fulani mapato ya juu zaidi yanahusiana tena na uzalishaji wa juu zaidi wa kaboni.

Kwa nini kigezo cha mapato kimewekwa katikati?

Mapato na mraba wa mapato vinapotumiwa katika regresioni moja, kunaweza kutokea uhusiano mkubwa sana wa kimitambo kati ya vigezo hivi viwili. Ili kupunguza hali hii, utafiti unaweka log ya GDP kwa kila mtu katikati kulingana na wastani wa sampuli wa kila nchi:

\[ \ln GDPc_{i,t}=\ln GDP_{i,t}-mean(\ln GDP_{i,t}) \]

Kisha mraba wa kigezo kilichowekwa katikati unatengenezwa:

\[ \ln GDPcsq_{i,t}=(\ln GDPc_{i,t})^2 \]

Modeli ya mwisho ya kiempiria:

\[ \ln CO2_{i,t} = \beta_0 + \beta_1\ln GDPc_{i,t} + \beta_2\ln GDPcsq_{i,t} + \beta_3\ln Receipts_{i,t} + \beta_4\ln Energy_{i,t} + u_{i,t} \]

ina umbo hili.

Kizingiti cha uhusiano wa umbo la U kinahesabiwaje?

Kizingiti kinahesabiwa kwa kuweka derivative ya kwanza ya kazi ya mapato ya muda mrefu sawa na sifuri:

\[ \frac{\partial \ln CO2}{\partial \ln GDPc} = \beta_1+2\beta_2\ln GDPc=0 \]

Kutokana na hapo:

\[ \ln GDPc = -\frac{\beta_1}{2\beta_2} = 0.083 \]

hupatikana.

\[ e^{0.083}\approx1.086 \]

Kwa kuwa hivyo, kizingiti kiko takribani juu ya kiwango cha wastani cha mapato cha kila nchi katika kipindi cha 2007–2022 kwa %8,6 juu.

Vizingiti hivi si sehemu za kugeuka huru zilizokadiriwa kutoka kwa modeli tofauti za kila nchi. Kwa sababu modeli ya PMG inadhania kuwa vigawo vya muda mrefu ni vya pamoja katika nchi zote, vizingiti vinatokana na kutumia uhusiano wa pamoja wa umbo la U wa paneli kwa kiwango cha wastani cha mapato cha kila nchi.

Ongezeko la mapato ya utalii linahusianaje na uzalishaji wa kaboni?

Katika modeli kuu ya PMG, ongezeko la %1 la mapato ya kimataifa ya utalii kwa kila mtu linahusiana katika muda mrefu na uzalishaji wa CO₂ kwa kila mtu kuwa takribani %0,32 juu zaidi; lakini katika muda mfupi kigawo cha mapato ya utalii si muhimu na umuhimu wa kigawo cha muda mrefu cha utalii hauhifadhiwi katika makadirio mbadala ya MG/DFE.

Kigawo cha muda mrefu cha PMG kwa utalii:

β = 0,3204; p = 0,001; muda wa kujiamini wa %95 [0,1299; 0,5109].

Kwa kuwa vigezo vyote vimetumika katika umbo la logaritimu asilia, kigawo hiki kinaweza kutafsiriwa kama elasticity. Masharti mengine ya modeli yakiwa thabiti, ongezeko la %1 la mapato halisi ya kimataifa ya utalii kwa kila mtu linahusiana na uzalishaji wa CO₂ kwa kila mtu kuwa takribani %0,32 juu zaidi.

Chanzo kinajadili mahitaji ya nishati ya usafiri unaohusiana na utalii, malazi na huduma nyingine kama maelezo yanayowezekana. Hata hivyo, modeli “utalii → matumizi ya nishati → CO₂” haijaribu njia hii ya upatanishi kwa modeli rasmi ya mediation. Kwa hiyo nishati si utaratibu wa kati uliothibitishwa, bali ni njia inayowezekana ya uhamishaji yenye msingi wa kinadharia.

Kigawo cha muda mfupi cha utalii ni −0,0219 na p = 0,724. Kwa hiyo, hakuna hitimisho kwamba mabadiliko ya kila mwaka ya mapato ya utalii katika eneo yana athari ya kuaminika ya muda mfupi kwa uzalishaji wa CO₂.

Kwa nini matumizi ya nishati ndiyo matokeo yenye nguvu zaidi ya utafiti?

Matumizi ya nishati yanaonyesha uhusiano chanya na muhimu na uzalishaji wa CO₂ katika muda mfupi na muda mrefu, na ishara yake pamoja na umuhimu wa kitakwimu huhifadhiwa katika wakadiriaji wote watatu mbadala wa muda mrefu: PMG, MG na DFE.

Kigawo cha muda mrefu cha PMG:

β = 1,5375; p < 0,001; muda wa kujiamini wa %95 [1,1852; 1,8898].

Thamani hii inaonyesha kwamba ongezeko la %1 la matumizi ya nishati ya msingi kwa kila mtu linahusiana katika muda mrefu na takribani %1,54 thamani ya juu zaidi ya uzalishaji wa CO₂ kwa kila mtu.

Kigawo kuwa juu ya 1 kinaonyesha kuwa, ikilinganishwa na vigezo vingine katika utafiti, matumizi ya nishati yana uhusiano wa muda mrefu wenye nguvu hasa na uzalishaji wa kaboni.

Kigawo cha muda mfupi pia ni chanya:

β = 0,8557; p < 0,001.

Kwa hiyo, ongezeko la %1 la matumizi ya nishati linahusiana katika muda mfupi na takribani %0,86 ya uzalishaji wa CO₂ ulio juu zaidi.

Mbinu na Matokeo ya Utafiti

Sampuli

Utafiti unahusisha kipindi cha 2007–2022 na uchumi tano wa Balkan za Magharibi:

• Albania,
• Bosnia na Herzegovina,
• Makedonia Kaskazini,
• Montenegro,
• Serbia.

Ingawa Kosovo ni sehemu ya eneo hilo kijiografia na kiuchumi, haikujumuishwa katika uchambuzi kwa sababu ya ukamilifu wa mfululizo wa data unaohitajika. Kipimo cha muda ni miaka 16 tu kwa kila nchi na chanzo kinataja hili kama mojawapo ya vikwazo muhimu vya utafiti.

Vigezo vilivyotumika

Kwa kuwa mapato ya utalii yaliripotiwa awali kwa dola za sasa za Marekani, kwanza yalibadilishwa kuwa thamani kamili, kisha yakarekebishwa hadi bei za 2015 kwa kutumia kipunguza bei cha GDP cha Marekani:

\[ Real\ Tourism\ Receipts_t = Nominal\ Tourism\ Receipts_t \times \frac{US\ GDP\ Deflator_{2015}} {US\ GDP\ Deflator_t} \]

Vigezo vyote vya kiempiria vilibadilishwa kuwa logaritimu asilia ili kurahisisha tafsiri ya elasticity na kupunguza heteroskedasticity.

Nadharia tete tatu za utafiti

1. H1: Mapato ya kimataifa ya utalii yana uhusiano chanya na uzalishaji wa CO₂ katika muda mrefu.
2. H2: Kutokana na muundo wa nishati unaotegemea makaa ya mawe katika sehemu kubwa ya eneo, matumizi ya nishati yana uhusiano chanya na uzalishaji wa CO₂ katika muda mrefu.
3. H3: Uhusiano wa mapato–uzalishaji si wa mstari; kwa EKC ya kawaida β1 > 0 na β2 < 0, na kwa uhusiano mbadala wa umbo la U β1 < 0 na β2 > 0 vinatarajiwa.

Modeli ya ARDL–PMG inafanyaje kazi?

Mbinu ya ARDL huruhusu vigezo vya I(0), I(1) au mchanganyiko wa viwango hivi viwili vya cointegration kuigwa ndani ya mfumo mmoja; hakuna kigezo kinachopaswa kuwa I(2). PMG hushikilia vigawo vya muda mrefu kuwa vya pamoja kati ya nchi, huku ikiruhusu vigawo vya muda mfupi, kasi za urekebishaji wa makosa na vipengele thabiti kutofautiana kutoka nchi hadi nchi.

Modeli ya jumla ya paneli ya ARDL:

\[ \ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p}b_{ik}\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q}c'_{ik}\ln x_{i,t-k} + u_{i,t} \]

ina umbo hili.

Ili kutenganisha uwiano wa muda mrefu na mienendo ya muda mfupi, modeli hubadilishwa kuwa umbo la urekebishaji wa makosa:

\[ \Delta\ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p-1}b_{ik}\Delta\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q-1}c'_{ik}\Delta\ln x_{i,t-k} + f_iECT_{i,t-1} + u_{i,t} \]

Kigawo hasi na muhimu cha \(ECT\) kinaonyesha kuwa baada ya mishtuko ya muda mfupi, mfumo hurudi kwenye uhusiano wa uwiano wa muda mrefu.

Vipimo vya awali vya uchunguzi

Imeripotiwa kuwa uwiano wa Pearson kati ya vigezo huru uko chini ya 0,35 na thamani za VIF ziko kati ya 1,17–1,30. VIF ya wastani ni 1,21; chanzo hakibaini tatizo kubwa la multicollinearity.

Kwa kipimo cha Breusch–Pagan LM p = 0,0871 na kwa kipimo cha Pesaran CD p = 0,6570 zilipatikana. Kwa hiyo, nadharia tete ya utegemezi mkubwa wa sehemu mtambuka kati ya mabaki ya nchi tano haikuungwa mkono.

Vipimo vya paneli vya unit root vya Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin na Fisher vilionyesha kuwa vigezo ni mchanganyiko wa viwango I(0) na I(1), hakuna kilicho I(2), na hivyo kufanya mbinu ya ARDL iweze kutumika.

Ushahidi wa cointegration

Matokeo ya kipimo cha Pedroni ni mchanganyiko; ni panel na group t-statistics pekee zinazotoa matokeo yanayounga mkono cointegration. Kinyume chake, takwimu zote zilizoripotiwa katika kipimo cha Kao cointegration zina umuhimu wa kitakwimu, na chanzo kinazitathmini kama ushahidi wenye nguvu zaidi wa kuwepo kwa uhusiano wa muda mrefu.

Muundo wa lag na uchaguzi wa mkadiriaji

Akaike Information Criterion ilipendekeza miundo tofauti ya lag iliyo bora kwa kila nchi na muundo uliojitokeza mara nyingi zaidi ulikuwa ARDL [2, 2, 2, 2, 1]. Hata hivyo, kwa kuwa kipimo cha muda cha paneli ni T = 16 tu, ili kupunguza idadi ya parameta katika modeli kuu za PMG, MG na DFE, muundo rahisi zaidi wa pamoja wa ARDL [1, 1, 1, 1, 1] urekebishaji wa makosa ulitumika.

Katika kipimo cha Hausman kati ya PMG na MG:

χ²(4) = 5,14; p = 0,2734.

Nadharia tete sifuri kwamba vigawo vya muda mrefu ni sawia kati ya nchi haikukataliwa na matokeo haya yalitathminiwa kama mojawapo ya ushahidi unaounga mkono matumizi ya PMG.

Matokeo makuu ya muda mrefu ya PMG

Matokeo makuu ya muda mfupi ya PMG

Kigawo cha urekebishaji wa makosa cha −0,2852 kinamaanisha kuwa takribani %28,52 ya kupotoka kwa muda mfupi kutoka kwenye uwiano hurekebishwa kila mwaka. Chanzo kinatafsiri hili kama mchakato wa takribani miaka 3,5 wa kurejea kwenye uwiano.

Urekebishaji wa makosa wa muda mfupi kwa kila nchi

Katika matokeo ya nchi ya PMG, kipengele cha urekebishaji wa makosa kina umuhimu wa kitakwimu au umuhimu wa mpakani katika nchi tatu pekee:

Matokeo haya yanaonyesha kuwa ushahidi wa kurudi kwenye uwiano wa muda mrefu katika ngazi ya nchi ni dhaifu zaidi kwa Bosnia na Herzegovina na Serbia. Hata hivyo, pooled ECT ni hasi na muhimu; kwa hiyo uhusiano wa muda mrefu unaungwa mkono katika ngazi ya paneli.

Je, uthabiti wa matokeo ya PMG unadumishwa katika wakadiriaji mbadala?

Kwa kiasi: uhusiano chanya na muhimu wa muda mrefu wa matumizi ya nishati pamoja na kigawo hasi cha urekebishaji wa makosa hudumishwa katika modeli zote za PMG, MG na DFE, lakini umuhimu wa mapato na mapato ya utalii katika PMG hauhifadhiwi katika makadirio ya MG na DFE.

** p < 0,05; *** p < 0,01.

Jedwali hili ni muhimu sana katika kufasiri matokeo ya utafiti. Ingawa uhusiano wa nishati–uzalishaji unaonekana thabiti dhidi ya uchaguzi wa mbinu, matokeo ya mapato ya umbo la U na uhakika wa kitakwimu wa kigawo chanya cha utalii vinategemea zaidi mkadiriaji wa PMG.

Ulinganisho wa kawaida wa Hausman kati ya PMG na DFE haukuweza kuhesabiwa kwa sababu tofauti ya variance haikuwa chanya. Chanzo kinataja hili kama kizuizi kinachohusiana na sampuli ndogo na kinategemeza uchaguzi wa PMG kwa matokeo ya PMG–MG Hausman pamoja na hoja za kinadharia.

Udhibiti wa COVID-19

Kwa mwaka 2020, katika modeli ya ziada ya PMG iliyoingiza dummy ya COVID-19, kigezo cha dummy hakina umuhimu wa kitakwimu. Vigawo vya muda mrefu vya mapato ya mraba, mapato ya utalii na matumizi ya nishati vimedumisha kwa kiasi kikubwa ishara na umuhimu wake, huku kigawo cha mapato cha mstari kikiendelea kuwa hasi lakini umuhimu wake ukipungua hadi p = 0,069.

Chanzo kinatafsiri matokeo haya kuwa udhibiti wa hali zisizo za kawaida za mwaka 2020 haukubadilisha kwa kiasi kikubwa muundo mkuu wa muda mrefu.

Heteroskedasticity na serial correlation

Kipimo cha Modified Wald kinaonyesha kuwepo kwa heteroskedasticity ya vikundi kati ya nchi:

χ²(5) = 116,58; p < 0,001.

Chanzo kinaeleza kuwa, kwa sababu PMG ina muundo wa paneli usio sawia unaoruhusu variance za makosa kutofautiana kwa nchi, hali hii haipotoshi moja kwa moja vigawo vya pooled vya muda mrefu.

Katika kipimo cha serial correlation cha Wooldridge:

F(1,4) = 3,428; p = 0,1378

matokeo yalipatikana na nadharia tete sifuri ya kutokuwepo kwa autocorrelation ya daraja la kwanza haikukataliwa.

Je, utafiti unathibitisha kwamba maendeleo ya utalii husababisha uzalishaji wa CO₂?

Hapana. Modeli inabaini cointegration ya muda mrefu na uhusiano wa kimienendo, lakini haisuluhishi kikamilifu endogeneity inayowezekana au sababu ya kinyume. Kwa hiyo chanzo kinatafsiri matokeo kama uhusiano wa muda mrefu badala ya athari kali za kisababishi.

Ingawa kuna uhusiano wa kinadharia wenye nguvu kati ya utalii na matumizi ya nishati, modeli ya utafiti haijaribu moja kwa moja jukumu la upatanishi la matumizi ya nishati katika uhusiano wa utalii–uzalishaji. Kwa hiyo, hitimisho la utaratibu kwamba “utalii huzalisha kiasi fulani cha CO₂ kwa sababu huongeza matumizi ya nishati” haliwezi kutolewa kutoka katika utafiti huu.

Vikwazo vikuu vya utafiti

Paneli fupi: Kuna data za miaka 16 tu kwa kila nchi. Mfululizo mrefu zaidi wa muda unaweza kuimarisha uwezo wa vipimo vya unit root na cointegration na hasa makadirio ya kizingiti cha uhusiano wa mapato wa umbo la U.

Kutokuwamo kwa Kosovo: Sio uchumi wote wa eneo hili uliojumuishwa katika sampuli.

CO₂ ndiyo kiashiria pekee cha mazingira: Utafiti unapima uharibifu wa mazingira kwa uzalishaji wa dioksidi kaboni pekee. Upotevu wa bayoanuai, msongo wa maji, uzalishaji wa taka, matumizi ya ardhi, maeneo yaliyohifadhiwa au uwezo wa kubeba utalii havichunguzwi moja kwa moja.

Mivunjiko ya kimuundo: Modeli ya ARDL–PMG haibainishi moja kwa moja mivunjiko ya kimuundo. Dummy ya COVID ya 2020 hutoa tu ukaguzi wa ziada wa uthabiti kwa janga hilo.

Endogeneity na sababu ya kinyume: Uhusiano wa muda mrefu unatambuliwa, lakini utambuzi mkali wa kisababishi hautolewi.

Dhana ya usawa wa muda mrefu: PMG inadhania kwamba vigawo vya muda mrefu ni vya pamoja kati ya nchi. Ingawa kipimo cha Hausman hakikatai dhana hii, kuna tofauti kubwa za kimuundo kati ya mfumo wa nishati wa Albania unaotegemea umeme wa maji na mifumo inayotegemea makaa ya mawe ya Bosnia na Herzegovina, Makedonia Kaskazini na Serbia.

Aina za utalii hazijatenganishwa: Utalii wa pwani, utalii wa kitamaduni na ekoturizimu zimejumuishwa katika kigezo kimoja cha mapato ya utalii.

Matokeo kwa sera

Utafiti unasema kuwa maendeleo ya kiuchumi na ya utalii katika Balkan za Magharibi hayawezi kutazamwa bila kuzingatia utendaji wa mazingira. Matokeo ya kiempiria yaliyo thabiti zaidi ni uhusiano chanya wenye nguvu kati ya matumizi ya nishati na CO₂. Kwa hiyo, mpito wa nishati unachukuliwa pia kuwa mojawapo ya njia kuu za kupunguza shinikizo la kimazingira katika sekta ya utalii.

Maeneo ya sera yaliyopendekezwa ni pamoja na kutofautisha vyanzo vya nishati jadidifu, kuongeza ufanisi wa nishati, kuondoa kaboni katika usafiri unaohusiana na utalii, kuendeleza usafiri wa umma na wa kaboni ya chini katika maeneo ya utalii, kutekeleza viwango vya nishati jadidifu na ufanisi katika biashara za malazi, na kutumia mifumo ya uthibitishaji wa mazingira.

Kwa kuzingatia matokeo ya fasihi kwamba takribani robo tatu ya uzalishaji unaotokana na utalii unahusiana na usafiri, chanzo kinasisitiza hasa dekarbonishaji wa usafiri wa utalii.

Mbinu za uthibitishaji wa mazingira kama EU Ecolabel na Green Key zinatajwa miongoni mwa zana zinazoweza kuboresha utendaji wa mazingira wa biashara za malazi na maeneo ya utalii.

Kwa nini vipaumbele vya sera vinapaswa kutofautiana kwa nchi?

Kwa Bosnia na Herzegovina, Serbia na Makedonia Kaskazini, tatizo kuu ni kupunguza uzalishaji wa nishati unaotegemea makaa ya mawe na kuondoa kaboni katika mfumo wa umeme.

Nchini Albania na Montenegro, ambapo sehemu ya utalii katika uchumi ni kubwa zaidi, usimamizi wa utalii endelevu una umuhimu mkubwa zaidi kwa kulinganisha.

Ingawa Albania ina faida ya umeme wa kaboni ya chini kwa sababu ya utegemezi wake mkubwa kwa umeme wa maji, inapaswa kutofautisha jalada lake la nishati jadidifu ili kupunguza utegemezi wa kihidrologia dhidi ya mabadiliko ya hali ya hewa.

Kwa Montenegro, chanzo kinatazama maendeleo ya utalii endelevu wa pwani pamoja na kupunguza matumizi yaliyosalia ya makaa ya mawe.

Utafiti wa baadaye

Chanzo kinapendekeza mielekeo mitatu mikuu ya utafiti. Kwanza, mbali na CO₂, viashiria pana zaidi vya mazingira kama gesi nyingine chafu, upotevu wa bayoanuai, msongo wa maji na matumizi ya ardhi vinaweza kuingizwa katika modeli.

Pili, paneli ikipanuliwa hadi kipindi cha baada ya 2022, uhakika wa kitakwimu wa makadirio ya muda mrefu unaweza kuongezeka.

Tatu, jukumu la upatanishi la matumizi ya nishati kati ya utalii na uzalishaji linaweza kujaribiwa rasmi, na utalii unaweza kugawanywa katika aina kama utalii wa pwani, wa kitamaduni na ekoturizimu ili kuchunguza ni aina zipi zinahusiana na matokeo tofauti zaidi ya mazingira.

Hitimisho la jumla la kisayansi

Utafiti unatoa ushahidi wa paneli kwamba katika Balkan za Magharibi katika kipindi cha 2007–2022 kulikuwa na uhusiano wa muda mrefu kati ya mapato ya kiuchumi, maendeleo ya utalii, matumizi ya nishati na uzalishaji wa kaboni.

Mkunjo wa Kuznets wa Mazingira wa kawaida wenye umbo la U iliyopinduliwa haukuungwa mkono; badala yake uhusiano wa mapato–uzalishaji wa umbo la U ulipatikana. Kufikia 2022, nchi zote tano zilikuwa juu ya kizingiti kilichotokana na modeli, jambo linaloonyesha kuwa katika uhusiano wa pamoja wa PMG uliopo eneo limeingia katika sehemu ambako viwango vya juu vya mapato vinahusiana na uzalishaji wa juu wa kaboni.

Mapato ya utalii katika modeli ya PMG yana uhusiano chanya na uzalishaji katika muda mrefu, lakini hayana umuhimu katika muda mfupi na umuhimu wake wa muda mrefu hauhifadhiwi katika modeli mbadala za MG/DFE. Kwa hiyo, matokeo ya utalii ni muhimu lakini ni nyeti zaidi kwa uchaguzi wa mkadiriaji kuliko matokeo ya nishati.

Matumizi ya nishati ni chanya na muhimu katika muda mfupi na mrefu, na yanabaki thabiti katika wakadiriaji wote watatu mbadala wa muda mrefu. Hili ndilo finding kuu la kiempiria lenye nguvu zaidi la utafiti.

Matokeo yanaunga mkono si kusimamisha kabisa ukuaji wa utalii katika Balkan za Magharibi, bali kuendesha upanuzi wa utalii pamoja na mpito wa nishati, usafiri wa kaboni ya chini, miundombinu yenye ufanisi ya malazi na kanuni za mazingira. Matokeo ya utafiti pia yanahusishwa na malengo ya mpito wa nishati na uendelevu chini ya European Green Deal na Green Agenda for the Western Balkans.

Maelezo ya Chanzo na Mbinu

Kichwa asili cha utafiti: How Does Tourism Development Shape Carbon Emissions in the Long-Run? An Empirical Investigation for Western Balkan Economies

Waandishi: Fjona Kurteshi; Ledjon Shahini.

Mwandishi wa mawasiliano: Fjona Kurteshi.

Taasisi: Faculty of Economy, University of Tirana, Tirana, Albania.

Jarida: Economies

Mchapishaji: MDPI, Basel, Switzerland.

Rekodi ya bibliografia: Economies 2026, 14, 378.

DOI: 10.3390/economies14090378

Mhariri wa kitaaluma: Angeliki N. Menegaki.

Tarehe ya kuwasilisha: 20 Mei 2026.

Tarehe ya marekebisho: 12 Agosti 2026.

Tarehe ya kukubaliwa: 24 Agosti 2026.

Tarehe ya kuchapishwa: 3 Septemba 2026.

Aina ya chanzo: Makala ya utafiti wa kiempiria wa data za paneli iliyopitiwa na rika.

Kipindi kilichochunguzwa: 2007–2022.

Uchumi uliochunguzwa: Albania, Bosnia na Herzegovina, Makedonia Kaskazini, Montenegro na Serbia.

Mbinu kuu: Modeli ya urekebishaji wa makosa ya paneli ya ARDL–Pooled Mean Group.

Modeli msingi: ARDL [1, 1, 1, 1, 1].

Wakadiriaji wa uthabiti: Mean Group (MG) na Dynamic Fixed Effects (DFE).

Vipimo vya awali: Uwiano wa Pearson, Variance Inflation Factor, Breusch–Pagan LM, Pesaran CD, Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin, vipimo vya paneli vya unit root vya Fisher, vipimo vya cointegration vya Pedroni na Kao, kipimo cha Hausman, kipimo cha heteroskedasticity cha Modified Wald na kipimo cha serial correlation cha Wooldridge.

Matokeo makuu ya muda mrefu: GDPc −0,3670; GDPc² +2,2216; mapato ya kimataifa ya utalii +0,3204; matumizi ya nishati +1,5375. Vigawo vyote vinne vina umuhimu katika kiwango cha %1 katika modeli msingi ya PMG.

Kigawo cha urekebishaji wa makosa: −0,2852; p = 0,027. Imeelezwa kuwa takribani %28,52 ya kutokuwiana kwa muda mfupi hurekebishwa kila mwaka na hii inaashiria muda wa takribani miaka 3,5 wa kuzoea.

Dokezo kuu la uthabiti: Kigawo chanya cha matumizi ya nishati na ECT hasi vimebaki muhimu katika PMG, MG na DFE zote. Umuhimu wa vigawo vya mapato na utalii haukuhifadhiwa katika modeli za MG na DFE.

Mpaka wa sababu: ARDL–PMG inabaini uhusiano wa muda mrefu lakini haisuluhishi kikamilifu endogeneity inayowezekana na sababu ya kinyume. Matokeo yanapaswa kutafsiriwa kama long-run associations badala ya causal effects kali.

Ufadhili: Utafiti ulifadhiliwa na National Agency for Scientific Research and Innovation of Albania.

Kamati ya maadili: Haitumiki.

Ridhaa yenye taarifa: Haitumiki.

Upatikanaji wa data: Data za CO₂ zilipatikana wazi kutoka Our World in Data; data za GDP, idadi ya watu, kipunguza bei cha GDP na matumizi ya nishati kutoka World Bank Open Data. Mapato ya kimataifa ya utalii yalipatikana kwa ufikiaji wa kulipia kupitia World Tourism Organization e-Library.

Michango ya waandishi: Uundaji wa dhana: F.K. na L.S.; metodolojia: F.K.; programu: L.S.; uthibitishaji: F.K. na L.S.; uchanganuzi rasmi: F.K. na L.S.; utafiti: F.K. na L.S.; rasilimali: F.K.; usimamizi wa data: F.K.; rasimu ya kwanza: F.K.; mapitio na uhariri: F.K. na L.S.; uoneshaji: F.K.; usimamizi: F.K. na L.S.; usimamizi wa mradi: L.S.; upatikanaji wa ufadhili: F.K. na L.S. Waandishi wote wawili walisoma na kuidhinisha toleo lililochapishwa.

Mgongano wa maslahi: Waandishi wameripoti kuwa hakuna mgongano wa maslahi.

Leseni: Creative Commons Attribution (CC BY).

Vikwazo vikuu vya kimetodolojia: Paneli ndogo ya nchi tano na kipimo cha muda cha miaka 16 tu; kutokuwamo kwa Kosovo katika sampuli; kupima uharibifu wa mazingira kwa CO₂ pekee; ARDL–PMG kutomodeli moja kwa moja mivunjiko ya kimuundo; kutokutatua kikamilifu endogeneity na sababu ya kinyume; dhana ya PMG ya vigawo vya pamoja vya muda mrefu; utofauti mkubwa katika mifumo ya nishati ya nchi; kutomodeli aina za utalii kando. Kwa sababu hizi, vigawo vya pooled havipaswi kutafsiriwa kama parameta sawa za kisababishi katika ngazi ya nchi kwa nchi zote.