अयं अध्ययनः पश्चिम-बाल्कनप्रदेशेषु पर्यटन-विकासस्य कार्बन-उत्सर्जनैः दीर्घकाले कथं सम्बन्धः अस्ति इति परीक्षते; आर्थिक-आयं ऊर्जा-उपयोगं च तस्मिन्नेव मॉडल् मध्ये मूल्याङ्कयति। Fjona Kurteshi तथा Ledjon Shahini इत्येताभ्यां कृतः शोधः अल्बानिया, बोस्निया-हर्जेगोविना, उत्तर-मॅसिडोनिया, मॉन्टेनेग्रो, सर्बिया इत्येषां कृते 2007–2022 कालस्य वार्षिक-panel data उपयुङ्क्ते। पर्यावरणीय-अवनतेः सूचकः प्रति-व्यक्ति CO₂ उत्सर्जनम्; पर्यटन-विकासस्य सूचकः प्रति-व्यक्ति वास्तविक-अन्तर्राष्ट्रीय-पर्यटन-आयः अस्ति।

अध्ययने Autoregressive Distributed Lag–Pooled Mean Group (ARDL–PMG) पद्धतिः उपयुक्ता। PMG estimator देशानां अल्पकालीन-गतिशीलतायाः परस्परं भिन्नतां अनुमन्यते, किन्तु दीर्घकालीन-गुणाङ्काः पञ्चदेशेषु समानाः इति कल्पनायां आधारितः। Hausman तुलनायां PMG तथा Mean Group (MG) मध्ये दीर्घकालीन-समानता न निरस्ता; p-मूल्यं 0,2734 अस्ति।

मुख्य-PMG-फलानुसारं प्रति-व्यक्ति अन्तर्राष्ट्रीय-पर्यटन-आये %1 वृद्धिः दीर्घकाले प्रति-व्यक्ति CO₂ उत्सर्जनस्य प्रायः %0,32 अधिकत्वेन सम्बद्धा। प्रति-व्यक्ति प्राथमिक-ऊर्जा-उपयोगे %1 वृद्धिः CO₂ उत्सर्जने प्रायः %1,54 वृद्ध्या सम्बद्धा। ऊर्जा-उपयोगः अस्मिन् अध्ययने सर्वाधिक-प्रबलः, तथा वैकल्पिकेषु PMG, MG, Dynamic Fixed Effects estimations मध्ये सर्वाधिक-स्थिरः दीर्घकालीन-उत्सर्जन-निर्धारकः अस्ति।

अध्ययनं पारम्परिकया पर्यावरणीय Kuznets-वक्रेण (Environmental Kuznets Curve, EKC) अपेक्षितं विपरीत-U-आकारं न समर्थयति। आयस्य रैखिक-पदं ऋणात्मकं, वर्ग-पदं धनात्मकं प्राप्तम्; अतः अनुमानितः दीर्घकालीन-सम्बन्धः U-आकारः अस्ति। गणितः परिवर्तन-बिन्दुः प्रत्येकस्य देशस्य 2007–2022 मध्यमान-आयात् प्रायः %8,6 अधिकः। 2022 पर्यन्तं पञ्चानामपि देशानां प्रति-व्यक्ति आय-स्तरः panel-आधारित-स्वसीमायाः उपरि आसीत्; अतः मॉडले ते सर्वे U-वक्रस्य तस्मिन् भागे स्थिताः यत्र आयेन सह उत्सर्जनं वर्धते।

अल्पकाले पर्यटन-आयस्य CO₂ उत्सर्जनैः सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थकः सम्बन्धः न प्राप्तः। ऊर्जा-उपयोगः तु अल्पकालेऽपि धनात्मकः सार्थकश्च: ऊर्जा-उपयोगे %1 वृद्धिः प्रायः %0,86 अधिकेन CO₂ उत्सर्जनेन सम्बद्धा। pooled त्रुटि-संशोधन-गुणाङ्कः −0,285 अस्ति तथा सार्थकः; तेन अल्पकालीन-असंतुलनस्य प्रायः %28,5 प्रतिवर्षं संशोध्यते, दीर्घकालीन-संतुलनं प्रति प्रायः 3,5-वर्षीयः अनुकूलन-कालः सूच्यते।

किन्तु फलानां सीमाः महत्त्वपूर्णाः। PMG मध्ये पर्यटनम्, आयः, ऊर्जा च दीर्घकाले सार्थकाः प्राप्ताः, परन्तु MG तथा DFE robustness models मध्ये केवलं ऊर्जा-उपयोगस्य धनात्मक-सार्थकता तथा ऋणात्मकः त्रुटि-संशोधन-गुणाङ्कः स्थिरतया तिष्ठतः। अपि च ARDL–PMG सम्भाव्यां विपरीत-कारणतां तथा endogeneity पूर्णतया न निराकरोति। अतः अध्ययनं पर्यटन-विकासः निश्चितं CO₂-वृद्धिमात्रं कारणरूपेण जनयति इति न दर्शयति; वर्तमान-आर्थिक-ऊर्जा-संरचनायां पर्यटन-विकासस्य कार्बन-उत्सर्जनैः धनात्मकः दीर्घकालीन-सम्बन्धः अस्ति इत्येव दर्शयति।

पश्चिम-बाल्कनप्रदेशः पर्यटनस्य कार्बन-उत्सर्जनस्य च दृष्ट्या विशेषः शोध-विषयः किमर्थम्?

पश्चिम-बाल्कनप्रदेशः पर्यटन–ऊर्जा–पर्यावरण-सम्बन्धस्य अध्ययनाय विशेषः, यतः केषुचित् अर्थतन्त्रेषु पर्यटनस्य आर्थिक-महत्त्वं अत्युच्चम् अस्ति, परन्तु अल्बानिया-वर्जितेषु देशेषु ऊर्जा-प्रणाल्यः मुख्यतया जीवाश्म-इन्धनेषु, विशेषतः कोयले, आश्रिताः सन्ति।

अध्ययने परीक्षिताः पञ्च अर्थतन्त्राणि अल्बानिया, बोस्निया-हर्जेगोविना, उत्तर-मॅसिडोनिया, मॉन्टेनेग्रो, सर्बिया च। देशाः European Union-प्रवेश-प्रक्रियायां सन्ति; आर्थिक-वृद्धिं, पर्यटन-विकासं, ऊर्जा-परिवर्तनं, पर्यावरणीय-प्रतिबद्धताः च एकस्मिन् काले व्यवस्थापयितुम् आवश्यकम्।

स्रोतस्य प्रस्तावनायां अनुमान-कालात् बहिः वर्तमान-सन्दर्भं दर्शयितुं उक्तं यत् 2024 मध्ये अन्तर्राष्ट्रीय-पर्यटन-आयस्य GDP-अनुपातः अल्बानिया मध्ये %21,89, मॉन्टेनेग्रो मध्ये %19,79, बोस्निया-हर्जेगोविना मध्ये %6,83, उत्तर-मॅसिडोनिया मध्ये %3,73 आसीत्; सर्बिया कृते 2023 मूल्यं %4,26 आसीत्। एतानि वर्तमान-मूल्यानि 2007–2022 मॉडल्-अनुमान-नमूने न समाविष्टानि।

ऊर्जा-दृष्ट्या प्रदेशस्य संरचना अधिकं महत्त्वपूर्णा। बोस्निया-हर्जेगोविना, सर्बिया, उत्तर-मॅसिडोनिया च कोयला-प्रधान-ऊर्जा-प्रणालीः धारयन्ति; मॉन्टेनेग्रो जलविद्युतं कोयलं च संयुक्ततया उपयुङ्क्ते। अल्बानिया प्रदेशस्य स्पष्टः अपवादः, विद्युत्-प्रणाल्यां जलविद्युत्-ऊर्जायां अत्यधिकं निर्भरः।

एषः भेदः स्रोत-दत्तेषु CO₂-स्तरेष्वपि दृश्यते। 2007–2022 मध्ये अल्बानिया प्रति-व्यक्ति प्रायः 1,69 metric ton CO₂ इति मध्यमानेन नमूनायां न्यूनतम-उत्सर्जन-स्तरं धारयति। सर्बिया तथा बोस्निया-हर्जेगोविना उच्चतम-उत्सर्जन-स्तरान् दर्शयतः।

पर्यावरणीय Kuznets-वक्रः किम्, तथा अध्ययनं पारम्परिकं EKC किमर्थं न समर्थयति?

पारम्परिकः पर्यावरणीय Kuznets-वक्रः विपरीत-U-आकार-सम्बन्धः, यस्मिन् आर्थिक-आयस्य वृद्धौ पर्यावरणीय-अवनतिः आरम्भे वर्धते, परन्तु कस्यचित् आय-सीमायाः अनन्तरम् आयः वर्धमानोऽपि पर्यावरणीय-दबावः न्यूनो भवति; अस्मिन् अध्ययने गुणाङ्क-चिह्नानि विपरीत-U स्थाने U-आकारं दीर्घकालीन-सम्बन्धं दर्शयन्ति।

मानक-EKC मध्ये रैखिक-आय-गुणाङ्कः धनात्मकः, वर्गीय-आय-गुणाङ्कः ऋणात्मकः इति अपेक्ष्यते। तदा आर्थिक-विकासस्य आरम्भिक-चरणे उत्सर्जनं वर्धते, परिवर्तन-बिन्दोः अनन्तरं अधिकः आयः न्यूनतर-उत्सर्जनेन सम्बद्धः भवति।

पश्चिम-बाल्कन-panel मध्ये विपरीतं फलम् प्राप्तम्:

• केन्द्रीकृत-log प्रति-व्यक्ति GDP-गुणाङ्कः: −0,367;
• केन्द्रीकृत-आय-वर्ग-गुणाङ्कः: +2,222.

उभौ गुणाङ्कौ PMG दीर्घकालीन-मॉडले %1 स्तरस्य सांख्यिकीय-सार्थकतां धारयतः। चिह्नयोः एषः संयोजनः U-आकार-सम्बन्धं सूचयति: मॉडलस्य निम्न-आय-भागे आय-वृद्धिः न्यूनतर-उत्सर्जनेन सम्बद्धा, किन्तु कस्यचित् सीमायाः अनन्तरम् अधिकः आयः पुनः अधिक-कार्बन-उत्सर्जनेन सम्बद्धः।

आय-चरः किमर्थं केन्द्रीकृतः?

आयः तथा आय-वर्गः एकस्मिन् regression मध्ये उपयुज्यमाने तयोः मध्ये अतिशय-यान्त्रिक-correlation उत्पद्येत। तद् न्यूनं कर्तुं अध्ययनं log प्रति-व्यक्ति GDP प्रत्येकदेशस्य स्वनमूना-मध्यमानस्य अपेक्षया केन्द्रीकरोति:

\[ \ln GDPc_{i,t}=\ln GDP_{i,t}-mean(\ln GDP_{i,t}) \]

ततः केन्द्रीकृत-चरस्य वर्गः निर्मीयते:

\[ \ln GDPcsq_{i,t}=(\ln GDPc_{i,t})^2 \]

अन्तिमः empirical model:

\[ \ln CO2_{i,t} = \beta_0 + \beta_1\ln GDPc_{i,t} + \beta_2\ln GDPcsq_{i,t} + \beta_3\ln Receipts_{i,t} + \beta_4\ln Energy_{i,t} + u_{i,t} \]

इत्याकारः।

U-आकार-सम्बन्धस्य परिवर्तन-बिन्दुः कथं गणयते?

दीर्घकालीन-आय-फलनस्य प्रथम-derivative शून्येन समीकृत्य परिवर्तन-बिन्दुः गणयते:

\[ \frac{\partial \ln CO2}{\partial \ln GDPc} = \beta_1+2\beta_2\ln GDPc=0 \]

अतः:

\[ \ln GDPc = -\frac{\beta_1}{2\beta_2} = 0.083 \]

लभ्यते।

\[ e^{0.083}\approx1.086 \]

अतः सीमा प्रत्येकदेशस्य 2007–2022 मध्यमान-आय-स्तरात् प्रायः %8,6 अधिका.

एताः सीमाः पृथक्-पृथक् देश-मॉडलेभ्यः अनुमानिताः स्वतन्त्र-परिवर्तन-बिन्दवः न। PMG मॉडल् दीर्घकालीन-गुणाङ्कान् देशेषु समानान् कल्पयति; अतः सामान्य-U-आकार-panel-सम्बन्धं प्रत्येकदेशस्य मध्यमान-आय-स्तरे प्रयुज्य एताः सीमाः व्युत्पन्नाः।

पर्यटन-आय-वृद्धिः कार्बन-उत्सर्जनैः कथं सम्बद्धा?

मुख्य-PMG-मॉडले प्रति-व्यक्ति अन्तर्राष्ट्रीय-पर्यटन-आये %1 वृद्धिः दीर्घकाले प्रति-व्यक्ति CO₂ उत्सर्जनस्य प्रायः %0,32 अधिकत्वेन सम्बद्धा; किन्तु अल्पकाले पर्यटन-आय-गुणाङ्कः सार्थकः न, तथा वैकल्पिक MG/DFE अनुमानेषु दीर्घकालीन-पर्यटन-गुणाङ्कस्य सार्थकता न तिष्ठति।

दीर्घकालीन PMG पर्यटन-गुणाङ्कः:

β = 0,3204; p = 0,001; %95 विश्वास-अन्तरालः [0,1299; 0,5109].

सर्वे चराः natural logarithm-रूपेण प्रयुक्ताः; अतः अयं गुणाङ्कः elasticity इति पठ्यते। अन्य-मॉडल्-शर्तेषु स्थिरेषु प्रति-व्यक्ति वास्तविक-अन्तर्राष्ट्रीय-पर्यटन-आये %1 वृद्धिः प्रति-व्यक्ति CO₂ उत्सर्जनस्य प्रायः %0,32 अधिकत्वेन सम्बद्धा।

स्रोतः सम्भाव्य-विवरणेषु पर्यटन-संबद्ध-परिवहनस्य, आवासस्य, अन्य-सेवानां च ऊर्जा-मागं चर्चयति। किन्तु मॉडल् “पर्यटनम् → ऊर्जा-उपयोगः → CO₂” इत्यस्य mediation-पथस्य औपचारिकं परीक्षणं mediation model द्वारा न करोति। अतः ऊर्जा प्रमाणितः मध्यस्थ-तन्त्रः न, किन्तु सैद्धान्तिकदृष्ट्या प्रबलः सम्भाव्य-सञ्चरण-मार्गः।

अल्पकालीन पर्यटन-गुणाङ्कः −0,0219 तथा p = 0,724। अतः प्रदेशे पर्यटन-आयस्य वार्षिक-परिवर्तनस्य CO₂ उत्सर्जने विश्वसनीयः अल्पकालीन-प्रभावः अस्ति इति न निष्कर्ष्यते।

ऊर्जा-उपयोगः अध्ययनस्य सर्वाधिक-प्रबलं फलम् किमर्थम्?

ऊर्जा-उपयोगः अल्पकाले दीर्घकाले च CO₂ उत्सर्जनैः धनात्मकं सार्थकं च सम्बन्धं दर्शयति; PMG, MG, DFE इति त्रिषु वैकल्पिक-दीर्घकालीन-estimators मध्ये तस्य चिह्नं सांख्यिकीय-सार्थकता च तिष्ठति।

PMG दीर्घकालीन-गुणाङ्कः:

β = 1,5375; p < 0,001; %95 विश्वास-अन्तरालः [1,1852; 1,8898].

एतत् मूल्यं दर्शयति यत् प्रति-व्यक्ति प्राथमिक-ऊर्जा-उपयोगे %1 वृद्धिः दीर्घकाले प्रति-व्यक्ति CO₂ उत्सर्जने प्रायः %1,54 अधिकेन मूल्येन सम्बद्धा।

गुणाङ्कस्य 1-अधिकत्वं दर्शयति यत् अध्ययनस्य अन्य-चरेभ्यः अपेक्षया ऊर्जा-उपयोगस्य कार्बन-उत्सर्जनैः विशेषतः प्रबलः दीर्घकालीन-सम्बन्धः अस्ति।

अल्पकालीन-गुणाङ्कोऽपि धनात्मकः:

β = 0,8557; p < 0,001.

अतः ऊर्जा-उपयोगे %1 वृद्धिः अल्पकाले प्रायः %0,86 अधिकेन CO₂ उत्सर्जनेन सम्बद्धा।

अध्ययनस्य पद्धतिः तथा फलानि

नमूना

अध्ययनं 2007–2022 कालं तथा पश्चिम-बाल्कनप्रदेशस्य पञ्च अर्थतन्त्राणि समाविशति:

• अल्बानिया,
• बोस्निया-हर्जेगोविना,
• उत्तर-मॅसिडोनिया,
• मॉन्टेनेग्रो,
• सर्बिया.

कोसोवो भौगोलिकतः आर्थिकतः च प्रदेशस्य अंशः, तथापि आवश्यक-दत्त-श्रृङ्खलानां पूर्णतायाः कारणात् विश्लेषणे न समाविष्टः। काल-आयामः प्रत्येकदेशे केवलं 16 वर्षाणि, स्रोतः एतत् अध्ययनस्य महत्त्वपूर्ण-सीमासु एकाम् इति निर्दिशति।

उपयुक्ताः चराः

पर्यटन-आयः प्रारम्भे वर्तमान-US-dollar रूपेण प्रतिवेदितः आसीत्; अतः प्रथमं absolute value मध्ये परिवर्तितः, ततः US GDP Deflator उपयुज्य 2015-मूल्येषु समायोजितः:

\[ Real\ Tourism\ Receipts_t = Nominal\ Tourism\ Receipts_t \times \frac{US\ GDP\ Deflator_{2015}} {US\ GDP\ Deflator_t} \]

elasticity-व्याख्यां सुलभां कर्तुं तथा heteroskedasticity न्यूनां कर्तुं सर्वे empirical variables natural logarithm मध्ये परिवर्तिताः।

त्रीणि शोध-परिकल्पनानि

1. H1: अन्तर्राष्ट्रीय-पर्यटन-आयः दीर्घकाले CO₂ उत्सर्जनैः धनात्मकतया सम्बद्धः।
2. H2: प्रदेशस्य अधिकांशे कोयला-प्रधान-ऊर्जा-संरचनायाः कारणात् ऊर्जा-उपयोगः दीर्घकाले CO₂ उत्सर्जनैः धनात्मकतया सम्बद्धः।
3. H3: आय–उत्सर्जन-सम्बन्धः रैखिकः न; पारम्परिक-EKC कृते β1 > 0 तथा β2 < 0, वैकल्पिक-U-आकार-सम्बन्धे β1 < 0 तथा β2 > 0 अपेक्ष्येते।

ARDL–PMG मॉडल् कथं कार्यं करोति?

ARDL-पद्धतिः I(0), I(1) अथवा एतयोः integration-स्तरयोः मिश्रणं धारयन्तः चरान् एकस्मिन् तन्त्रे model कर्तुं शक्नोति; कश्चन चरः I(2) न भवेत्। PMG दीर्घकालीन-गुणाङ्कान् देशेषु समानान् धारयति, किन्तु अल्पकालीन-गुणाङ्काः, त्रुटि-संशोधन-वेगाः तथा स्थिर-पदानि देशानुसारं भिन्नानि भवितुं अनुमन्यते।

सामान्य panel ARDL मॉडल्:

\[ \ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p}b_{ik}\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q}c'_{ik}\ln x_{i,t-k} + u_{i,t} \]

इत्याकारः।

दीर्घकालीन-संतुलनं तथा अल्पकालीन-गतिं पृथक् कर्तुं मॉडल् त्रुटि-संशोधन-रूपे परिवर्त्यते:

\[ \Delta\ln CO2_{i,t} = a_i+ \sum_{k=1}^{p-1}b_{ik}\Delta\ln CO2_{i,t-k} + \sum_{k=0}^{q-1}c'_{ik}\Delta\ln x_{i,t-k} + f_iECT_{i,t-1} + u_{i,t} \]

ऋणात्मकः सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थकः \(ECT\) गुणाङ्कः दर्शयति यत् अल्पकालीन-आघातानन्तरं तन्त्रं दीर्घकालीन-संतुलन-सम्बन्धं प्रति प्रत्यागच्छति।

प्रारम्भिक निदान-परीक्षणानि

स्वतन्त्र-चराणां मध्ये Pearson-correlation 0,35 इत्यस्मात् न्यूनाः तथा VIF-मूल्यानि 1,17–1,30 मध्ये सन्ति इति प्रतिवेदितम्। मध्यमान VIF 1,21; स्रोतः गम्भीरं multicollinearity-संकटं न चिनोति।

Breusch–Pagan LM-परीक्षणे p = 0,0871 तथा Pesaran CD-परीक्षणे p = 0,6570 प्राप्तम्। अतः पञ्चदेशानां residuals मध्ये प्रबल cross-sectional dependence अस्ति इति परिकल्पना न समर्थिता।

Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin तथा Fisher panel unit root tests दर्शयन्ति यत् चराः I(0) तथा I(1) स्तरयोः मिश्रणं धारयन्ति, कश्चन I(2) न; अतः ARDL-पद्धतिः प्रयोज्या।

cointegration-प्रमाणम्

Pedroni-परीक्षणस्य फलानि मिश्रितानि; केवलं panel तथा group t-statistics cointegration-पक्षे फलानि ददति। परन्तु Kao cointegration test मध्ये प्रतिवेदिताः सर्वे statistics सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थकाः, स्रोतः एतत् दीर्घकालीन-सम्बन्धस्य अस्तित्वाय प्रबलतरं समर्थनम् इति मन्यते।

lag-संरचना तथा estimator-चयनम्

Akaike Information Criterion देशानुसारं भिन्नाः optimal lag structures प्रस्तावितवान्; सर्वाधिक-सामान्य-संरचना ARDL [2, 2, 2, 2, 1] आसीत्। किन्तु panel-काल-आयामः केवलं T = 16; अतः parameter-संख्यां सीमितुं मुख्य-PMG, MG, DFE मॉडलेषु सरलतर-सामान्य ARDL [1, 1, 1, 1, 1] त्रुटि-संशोधन-संरचना उपयुक्ता।

PMG तथा MG मध्ये Hausman-परीक्षणे:

χ²(4) = 5,14; p = 0,2734.

दीर्घकालीन-गुणाङ्काः देशेषु समानाः इति null hypothesis न निरस्ता; एतत् PMG-उपयोगस्य समर्थन-प्रमाणेषु एकम् इति मूल्याङ्कितम्।

मुख्य PMG दीर्घकालीन-फलानि

मुख्य PMG अल्पकालीन-फलानि

त्रुटि-संशोधन-गुणाङ्कस्य −0,2852 इति मूल्यं सूचयति यत् अल्पकालीन-संतुलन-विचलनस्य प्रायः %28,52 प्रतिवर्षं संशोध्यते। स्रोतः एतत् प्रायः 3,5-वर्षीयम् संतुलन-अनुकूलन-प्रक्रियाम् इति व्याख्यायति।

देशानुसारम् अल्पकालीन-त्रुटि-संशोधनम्

PMG देश-फलानुसारं त्रुटि-संशोधन-पदं केवलं त्रिषु देशेषु सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थकं वा सीमासन्न-सार्थकं वा अस्ति:

एतत् फलम् दर्शयति यत् देश-स्तरे दीर्घकालीन-संतुलनं प्रति प्रत्यागमनस्य प्रमाणं बोस्निया-हर्जेगोविना तथा सर्बिया कृते दुर्बलतरम्। तथापि pooled ECT ऋणात्मकं सार्थकं च; अतः दीर्घकालीन-सम्बन्धः panel-स्तरे समर्थितः।

PMG-फलस्य robustता वैकल्पिक-estimators मध्ये तिष्ठति वा?

अंशतः: ऊर्जा-उपयोगस्य धनात्मकः सार्थकः दीर्घकालीन-सम्बन्धः तथा ऋणात्मकः त्रुटि-संशोधन-गुणाङ्कः PMG, MG, DFE मॉडलेषु सर्वेषु तिष्ठतः; परन्तु PMG मध्ये आयस्य पर्यटन-आयस्य च सार्थकता MG तथा DFE अनुमानेषु न तिष्ठति।

** p < 0,05; *** p < 0,01.

एषा सारणी अध्ययन-फलानां व्याख्यायां अत्यन्त-महत्त्वपूर्णा। ऊर्जा–उत्सर्जन-सम्बन्धः पद्धति-चयनस्य प्रति प्रबलः दृश्यते, किन्तु U-आकार-आय-फलम् तथा धनात्मक-पर्यटन-गुणाङ्कस्य सांख्यिकीय-निश्चयः PMG-estimator उपरि अधिकं निर्भरः।

PMG तथा DFE मध्ये मानक-Hausman-तुलना variance-difference धनात्मकं न आसीत् इति कारणेन गणयितुं न शक्या। स्रोतः एतत् लघु-नमूना-सम्बद्धं सीमितत्वम् इति निर्दिशति तथा PMG-चयनं PMG–MG Hausman-फलस्य सैद्धान्तिक-कारणानां च आधारेण समर्थयति।

COVID-19 नियंत्रणम्

2020 कृते COVID-19 dummy युक्ते अतिरिक्त-PMG-मॉडले dummy-चरः सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थकः न। वर्गीय-आय, पर्यटन-आय तथा ऊर्जा-उपयोगस्य दीर्घकालीन-गुणाङ्काः स्वचिह्नानि सार्थकतां च मुख्यतया धारयन्ति; रैखिक-आय-गुणाङ्कः ऋणात्मक एव तिष्ठति, किन्तु तस्य सार्थकता p = 0,069 पर्यन्तं न्यूनाभवत्।

स्रोतः एतत् फलम् एवं व्याख्यायति यत् 2020-वर्षस्य असामान्य-स्थितीनां नियंत्रणेन मुख्यः दीर्घकालीन-रूपः विशेषतया न परिवर्तितः।

heteroskedasticity तथा serial correlation

Modified Wald-परीक्षणं देशेषु group-wise heteroskedasticity अस्ति इति दर्शयति:

χ²(5) = 116,58; p < 0,001.

स्रोतः वदति यत् PMG देशानुसारं error variance भिन्नतां अनुमन्यमान-heterogeneous panel-संरचनां धारयति; अतः एषा स्थितिः pooled दीर्घकालीन-गुणाङ्कान् प्रत्यक्षं न विकृतयति।

Wooldridge serial correlation-परीक्षणे:

F(1,4) = 3,428; p = 0,1378

प्राप्तम्, तथा प्रथम-क्रम-autocorrelation नास्ति इति null hypothesis न निरस्ता।

अध्ययनं पर्यटन-विकासः CO₂ उत्सर्जनस्य कारणम् इति प्रमाणयति वा?

न। मॉडल् दीर्घकालीन-cointegration तथा गतिशील-सम्बन्धान् निर्धारयति, किन्तु सम्भाव्य-endogeneity अथवा विपरीत-कारणतां पूर्णतया न निराकरोति। अतः स्रोतः फलानि कठोर-causal effects इति न, किन्तु दीर्घकालीन-सम्बन्धाः इति व्याख्यायति।

पर्यटनस्य ऊर्जा-उपयोगस्य च मध्ये सैद्धान्तिकदृष्ट्या प्रबलः सम्बन्धः अस्ति, तथापि अध्ययन-मॉडल् पर्यटन–उत्सर्जन-सम्बन्धे ऊर्जा-उपयोगस्य मध्यस्थ-भूमिकां प्रत्यक्षं न परीक्षते। अतः “पर्यटनम् ऊर्जा-उपभोगं वर्धयति, अतः निश्चित-मात्रया CO₂ उत्पादयति” इति तन्त्र-निष्कर्षः अस्मात् अध्ययनात् न ग्राह्यः।

अध्ययनस्य मुख्य-सीमाः

लघु panel: प्रत्येकदेशे केवलं 16-वर्षीय-दत्तानि सन्ति। दीर्घतर-काल-श्रृङ्खलाः unit root तथा cointegration परीक्षाणां शक्तिं, विशेषतः U-आकार-आय-सम्बन्धस्य परिवर्तन-बिन्दु-अनुमानं, सुधारयितुं शक्नुवन्ति।

कोसोवो-बहिष्कारः: प्रदेशस्य सर्वाणि अर्थतन्त्राणि नमूनायां न सन्ति।

CO₂ एकमेव पर्यावरणीय-सूचकः: अध्ययनं पर्यावरणीय-अवनतिं केवलं कार्बन-डाइऑक्साइड्-उत्सर्जनेन मापयति। जैव-विविधता-हानिः, जल-संकटः, अपशिष्ट-उत्पादनम्, भूमि-उपयोगः, संरक्षित-क्षेत्राणि वा पर्यटन-धारण-क्षमता प्रत्यक्षं न परीक्ष्यन्ते।

संरचनात्मक-breaks: ARDL–PMG मॉडल् structural breaks स्पष्टतया न modellate करोति। 2020 COVID dummy केवलं महामारी-कृते अतिरिक्त-robustness-check ददाति।

endogeneity तथा विपरीत-कारणता: दीर्घकालीन-सम्बन्धाः निर्धारिताः, किन्तु कठोर-causal identification न प्रदीयते।

दीर्घकालीन-समानता-कल्पना: PMG दीर्घकालीन-गुणाङ्कान् देशेषु समानान् कल्पयति। Hausman-परीक्षणं एतां कल्पनां न निरस्यति, तथापि अल्बानिया-देशस्य जलविद्युत्-प्रधान-ऊर्जा-संरचनायाः तथा बोस्निया-हर्जेगोविना, उत्तर-मॅसिडोनिया, सर्बिया इत्येषां कोयला-प्रधान-प्रणालीभ्यः स्पष्टाः संरचनात्मक-भेदाः सन्ति।

पर्यटन-प्रकाराः पृथक् न कृताः: तटीय-पर्यटनम्, सांस्कृतिक-पर्यटनम्, eco-tourism च एकस्मिन् पर्यटन-आय-चरे संकलितानि।

नीति-दृष्ट्या फलानि

अध्ययनं प्रतिपादयति यत् पश्चिम-बाल्कनप्रदेशे आर्थिक-पर्यटन-विकासौ पर्यावरणीय-कार्यप्रदर्शनात् पृथक् न विचारणीयौ। सर्वाधिक-स्थिरं empirical फलम् ऊर्जा-उपयोगस्य CO₂ सह प्रबलः धनात्मकः सम्बन्धः। अतः ऊर्जा-परिवर्तनं पर्यटन-क्षेत्रस्य पर्यावरणीय-दबावं न्यूनीकर्तुं मुख्य-साधनेषु एकम् इति मूल्याङ्क्यते।

प्रस्तावित-नीति-क्षेत्रेषु पुनरुत्पाद्य-ऊर्जा-स्रोतसां विविधीकरणम्, ऊर्जा-दक्षता-वर्धनम्, पर्यटन-संबद्ध-परिवहनस्य decarbonization, पर्यटन-स्थलेषु सार्वजनिक-न्यून-कार्बन-परिवहन-विकासः, आवास-व्यवसायेषु पुनरुत्पाद्य-ऊर्जा-दक्षता-मानकानां प्रयोगः तथा पर्यावरणीय-certification-प्रणाली-उपयोगः समाविशन्ति।

पर्यटन-जनित-उत्सर्जनस्य प्रायः चतुर्थांश-त्रयं परिवहनेन सम्बद्धम् इति साहित्य-फलम् दृष्ट्वा स्रोतः पर्यटन-परिवहनस्य decarbonization विशेषतया बलं ददाति।

EU Ecolabel तथा Green Key इत्यादयः eco-certification-तन्त्राणि आवास-पर्यटन-स्थल-व्यवसायानां पर्यावरणीय-कार्यप्रदर्शनं वर्धयितुं शक्नुवन्ति इति साधनेषु निर्दिश्यन्ते।

देशानुसारं नीति-प्राथमिकताः किमर्थं भिन्नाः भवेयुः?

बोस्निया-हर्जेगोविना, सर्बिया, उत्तर-मॅसिडोनिया कृते मुख्य-समस्या कोयला-प्रधान-ऊर्जा-उत्पादनस्य न्यूनता तथा विद्युत्-प्रणाल्याः decarbonization।

अल्बानिया तथा मॉन्टेनेग्रो मध्ये पर्यटनस्य अर्थतन्त्रे अंशः अधिकः; अतः sustainable tourism management तत्र तुलनया अधिक-महत्त्वपूर्णम्।

अल्बानिया जलविद्युत्-प्रधान-संरचनया न्यून-कार्बन-विद्युतः लाभं धारयति; तथापि climate variability प्रति hydrological dependence न्यूनं कर्तुं पुनरुत्पाद्य-ऊर्जा-पोर्टफोलियो विविधीकर्तव्यम्।

मॉन्टेनेग्रो कृते स्रोतः sustainable coastal tourism-विकासं अवशिष्ट-कोयला-उपयोग-न्यूनतया सह विचारयति।

भावी-अनुसन्धानम्

स्रोतः त्रीन् मुख्य-अनुसन्धान-दिशः प्रस्तावयति। प्रथमं, CO₂ अतिरिक्तं अन्ये greenhouse gases, जैव-विविधता-हानिः, जल-संकटः, भूमि-उपयोगः इत्यादयः विस्तृत-पर्यावरणीय-सूचकाः मॉडले समावेशनीयाः।

द्वितीयं, panel 2022-अनन्तरं विस्तारिते दीर्घकालीन-अनुमानानां सांख्यिकीय-निश्चयः वर्धयितुं शक्यते।

तृतीयं, ऊर्जा-उपयोगस्य पर्यटन-उत्सर्जनयोः मध्ये मध्यस्थ-भूमिका औपचारिकतया परीक्षितुं शक्यते; पर्यटनं तटीय, सांस्कृतिक, eco-tourism इति उपप्रकारेषु विभज्य काः पर्यटन-रूपाः भिन्न-पर्यावरणीय-फलैः सम्बद्धाः इति परीक्षितुं शक्यते।

सामान्य-वैज्ञानिक-निष्कर्षः

अध्ययनं 2007–2022 कालस्य पश्चिम-बाल्कनप्रदेशे आर्थिक-आय, पर्यटन-विकास, ऊर्जा-उपयोग तथा कार्बन-उत्सर्जनानां मध्ये दीर्घकालीन-सम्बन्धः अस्ति इति panel-प्रमाणं ददाति।

पारम्परिकः विपरीत-U-आकारः पर्यावरणीय Kuznets-वक्रः न समर्थितः; तस्य स्थाने U-आकार-आय–उत्सर्जन-सम्बन्धः प्राप्तः। 2022 पर्यन्तं पञ्चानामपि देशानां मॉडल्-व्युत्पन्न-परिवर्तन-बिन्दोः उपरि स्थितिः दर्शयति यत् सामान्य-PMG-सम्बन्धे अधिक-आय-स्तराः अधिक-कार्बन-उत्सर्जनैः सम्बद्धे भागे प्रदेशः प्रविष्टः।

पर्यटन-आयः PMG-मॉडले दीर्घकाले उत्सर्जनैः धनात्मकतया सम्बद्धः, किन्तु अल्पकाले सार्थकः न; वैकल्पिक MG/DFE मॉडलेषु दीर्घकालीन-सार्थकता न तिष्ठति। अतः पर्यटन-फलम् महत्त्वपूर्णं, किन्तु estimator-चयनस्य प्रति ऊर्जा-फलात् अधिक-संवेदनशीलम्।

ऊर्जा-उपयोगः अल्पकाले दीर्घकाले च धनात्मकः सार्थकश्च, तथा त्रिषु वैकल्पिक-दीर्घकालीन-estimators मध्ये robust तिष्ठति। एतत् अध्ययनस्य सर्वाधिक-प्रबलं empirical फलम्।

फलानि पश्चिम-बाल्कनप्रदेशे पर्यटन-वृद्धेः पूर्ण-निरोधं न, किन्तु पर्यटन-विस्तारं ऊर्जा-परिवर्तन, न्यून-कार्बन-परिवहन, दक्ष-आवास-अवसंरचना, पर्यावरणीय-विनियमैः सह सञ्चालयितुं समर्थयन्ति। अध्ययन-फलानि European Green Deal तथा Green Agenda for the Western Balkans अन्तर्गत ऊर्जा-परिवर्तन-सततता-लक्ष्यैः अपि सम्बद्धानि।

स्रोतः तथा पद्धति-टिप्पणी

मूल-अध्ययन-शीर्षकम्: How Does Tourism Development Shape Carbon Emissions in the Long-Run? An Empirical Investigation for Western Balkan Economies

लेखकाः: Fjona Kurteshi; Ledjon Shahini.

सम्पर्क-लेखकः: Fjona Kurteshi.

संस्था: Faculty of Economy, University of Tirana, Tirana, Albania.

पत्रिका: Economies

प्रकाशकः: MDPI, Basel, Switzerland.

ग्रन्थसूची-अभिलेखः: Economies 2026, 14, 378.

DOI: 10.3390/economies14090378

शैक्षणिक-सम्पादकः: Angeliki N. Menegaki.

प्रेषण-तिथिः: 20 मे 2026.

संशोधन-तिथिः: 12 अगस्त 2026.

स्वीकृति-तिथिः: 24 अगस्त 2026.

प्रकाशन-तिथिः: 3 सितम्बर 2026.

स्रोतः-प्रकारः: समीक्षितः empirical panel-data शोध-लेखः।

परीक्षित-कालः: 2007–2022.

परीक्षित-अर्थतन्त्राणि: अल्बानिया, बोस्निया-हर्जेगोविना, उत्तर-मॅसिडोनिया, मॉन्टेनेग्रो, सर्बिया.

मुख्य-पद्धतिः: Panel ARDL–Pooled Mean Group त्रुटि-संशोधन-मॉडल्।

मुख्य-मॉडल्: ARDL [1, 1, 1, 1, 1].

स्थैर्य-परीक्षण-अनुमापकाः: Mean Group (MG) तथा Dynamic Fixed Effects (DFE).

पूर्व-परीक्षणानि: Pearson correlation, Variance Inflation Factor, Breusch–Pagan LM, Pesaran CD, Levin–Lin–Chu, Im–Pesaran–Shin, Fisher panel unit root tests, Pedroni तथा Kao cointegration tests, Hausman test, Modified Wald heteroskedasticity test तथा Wooldridge serial correlation test.

मुख्य-दीर्घकालीन-फलानि: GDPc −0,3670; GDPc² +2,2216; अन्तर्राष्ट्रीय-पर्यटन-आयः +0,3204; ऊर्जा-उपयोगः +1,5375। चत्वारोऽपि गुणाङ्काः मुख्य-PMG-मॉडले %1 स्तरस्य सार्थकतां धारयन्ति।

त्रुटि-संशोधन-गुणाङ्कः: −0,2852; p = 0,027। अल्पकालीन-असंतुलनस्य प्रायः %28,52 प्रतिवर्षं संशोध्यते तथा प्रायः 3,5-वर्षीयः अनुकूलन-कालः सूच्यते इति प्रतिवेदितम्।

मुख्य-स्थैर्य-परीक्षण-टिप्पणी: ऊर्जा-उपयोगस्य धनात्मक-गुणाङ्कः तथा ऋणात्मक-ECT PMG, MG, DFE सर्वेषु सार्थकौ तिष्ठतः। आय तथा पर्यटन-गुणाङ्कयोः सार्थकता MG तथा DFE मॉडलेषु न तिष्ठति।

कारणता-सीमा: ARDL–PMG दीर्घकालीन-सम्बन्धान् निर्धारयति, किन्तु सम्भाव्य-endogeneity तथा विपरीत-कारणतां पूर्णतया न निराकरोति। फलानि कठोर-causal effects इति न, long-run associations इति व्याख्येयानि।

वित्तपोषणम्: अध्ययनं National Agency for Scientific Research and Innovation of Albania द्वारा वित्तपोषितम्।

नीतिशास्त्र-समितिः: न प्रयोज्यम्।

सूचित-सहमति: न प्रयोज्यम्।

दत्त-उपलब्धता: CO₂-दत्तानि Our World in Data; GDP, जनसंख्या, GDP deflator तथा ऊर्जा-उपयोग-दत्तानि World Bank Open Data माध्यमेन मुक्ततया प्राप्तानि। अन्तर्राष्ट्रीय-पर्यटन-आयः World Tourism Organization e-Library माध्यमेन सशुल्क-प्रवेशेन प्राप्तः।

लेखक-योगदानानि: संकल्पना: F.K. तथा L.S.; पद्धतिः: F.K.; software: L.S.; सत्यापनम्: F.K. तथा L.S.; औपचारिक-विश्लेषणम्: F.K. तथा L.S.; अनुसन्धानम्: F.K. तथा L.S.; संसाधनानि: F.K.; दत्त-संपादनम्: F.K.; प्रथम-प्रारूपम्: F.K.; समीक्षा तथा संपादनम्: F.K. तथा L.S.; दृश्यांकनम्: F.K.; पर्यवेक्षणम्: F.K. तथा L.S.; परियोजना-प्रबन्धनम्: L.S.; वित्त-प्राप्तिः: F.K. तथा L.S. उभौ लेखकौ प्रकाशित-संस्करणं पठित्वा अनुमोदितवन्तौ।

हित-संघर्षः: लेखकौ हित-संघर्षः नास्ति इति घोषितवन्तौ।

अनुज्ञप्तिः: Creative Commons Attribution (CC BY).

मुख्य-पद्धतिगत-सीमाः: पञ्चदेशीयः लघु-panel तथा केवलं 16-वर्षीयः काल-आयामः; कोसोवो नमूनात् बहिः; पर्यावरणीय-अवनतिः केवलं CO₂ द्वारा मापिता; ARDL–PMG structural breaks प्रत्यक्षं न modellate करोति; endogeneity तथा विपरीत-कारणता पूर्णतया न निराकृते; PMG-दीर्घकालीन-समान-गुणाङ्क-कल्पना; देशानां ऊर्जा-प्रणालीषु स्पष्ट-heterogeneity; पर्यटन-प्रकाराः पृथक् न मॉडलिताः। अतः pooled coefficients सर्वदेशेषु समान-देशस्तरीय-causal parameters इति न व्याख्येयाः।