Makala haya yameandaliwa kwa kutegemea utafiti wa Kunal Malhotra wenye kichwa “4-Frame Multidimensional Enterprise Data Governance Adoption Framework for G-SIBs”. Maandishi yanajadili kwa nini utekelezaji wa utawala wa data katika sekta ya benki na huduma za kifedha, hasa katika benki zenye umuhimu wa kimfumo duniani, haukubaliwi kwa kiwango kinachotarajiwa.

Utafiti unaunganisha maeneo ya utawala wa data, uzingatiaji wa kanuni, BCBS 239, mabadiliko ya shirika, motisha ya binadamu, mahusiano ya nguvu ndani ya taasisi na uundaji wa maana ya kitamaduni. Kwa kuwa mada inahusiana na taasisi za kifedha na uzingatiaji wa kanuni, makala haya si ushauri wa kisheria, kifedha, ukaguzi au udhibiti. Lengo ni kueleza wazo kuu la makala kwa Kiswahili rahisi na kutoa maudhui ya uhariri yanayoeleweka na yasiyoegemea upande kwa msomaji wa Verianla.

Hoja kuu ya makala ni hii: Katika benki kubwa, utawala wa data mara nyingi hushindwa si kwa sababu ya mapungufu ya kiufundi, bali kwa kutokuwiana kwa shirika. Majukumu huwa hayako wazi, wafanyakazi huhisi mzigo wa ziada, timu za eneo zinaweza kuona viwango vya kati kama tishio kwa uhuru wao, na utawala wa data hushindwa kuelezwa kama kusudi lenye maana kwa taasisi.

Kwa benki, utawala wa data si tena suala la kiufundi la ubora wa data pekee. Ni eneo muhimu la usimamizi kwa taarifa za hatari, uzingatiaji wa kanuni, ubora wa maamuzi na uaminifu wa taasisi. Hasa katika benki zenye umuhimu wa kimfumo duniani, nchi tofauti, kanuni tofauti, tamaduni tofauti za timu na vipaumbele tofauti vya biashara lazima viunganishwe ndani ya mpango mmoja wa utawala wa data.

Utafiti huu unasema kuwa kupitishwa kwa utawala wa data mara nyingi hushughulikiwa katika kiwango cha “tuchapishe sera mpya, tufafanue majukumu, tutoe mafunzo”; lakini hilo pekee halitoshi. Kwa sababu ikiwa wafanyakazi wanaona utawala wa data kama mzigo wa urasimu, kazi ya ziada ya kuripoti au chombo cha udhibiti wa kati, kupitishwa kwa kweli kunaweza kutotokea hata kama kuna uzingatiaji unaoonekana.

Makala inatumia modeli ya mifumo minne ya Bolman na Deal katika utawala wa data. Kwa mujibu wa mtazamo huu, vipengele vinne lazima vifanye kazi pamoja ili kupitishwa kuwe na mafanikio: uwazi wa kimuundo, motisha ya rasilimali watu, muungano wa kisiasa na maana ya kiishara. Tabaka hizi nne zisipojengwa pamoja, utawala wa data hubaki kwenye nyaraka au hugeuka kuwa tabia ya “kutiki visanduku”.

Tatizo ni Nini?

Utawala wa data katika benki kubwa kwa kawaida huanza kama mpango wa kati wa shirika. Lengo ni kuongeza ubora wa data, kuweka wazi umiliki wa data, kufanya taarifa ziwe za kuaminika, kutii mahitaji ya udhibiti na kuimarisha usimamizi wa hatari.

Lakini katika utekelezaji, programu hizi mara nyingi hukinzana na namna halisi ya kazi ya timu za eneo. Kutokueleweka kwa majukumu kunaweza kutokea kati ya wamiliki wa data, data steward, timu za teknolojia, timu za hatari, vitengo vya compliance na vitengo vya biashara. Huenda isiwe wazi nani anawajibika kwa data fulani, nani atarekebisha kosa, kuripoti kutafanywa kwa kiwango gani, na tofauti za kanuni za eneo zitasimamiwaje.

Makala inaeleza tatizo hili kupitia mapengo manne makuu. Pengo la kwanza ni la kimuundo: majukumu, michakato na uwajibikaji haviko wazi vya kutosha. Pengo la pili linahusiana na rasilimali watu: wafanyakazi huona kazi za utawala wa data kama mzigo wa ziada na hawahisi motisha ya kutosha. Pengo la tatu ni la kisiasa: timu za eneo au vitengo vya biashara vinaweza kuona sheria za kati za utawala wa data kama kuingilia maeneo yao ya ushawishi. Pengo la nne ni la kiishara: ikiwa utawala wa data hauhusishwi na madhumuni ya taasisi, wajibu wa kimaadili na uaminifu wa wateja, huonekana kama utaratibu tu.

Kwa hiyo makala haioni kushindwa kwa utawala wa data kama upungufu wa teknolojia, zana au nyaraka pekee. Tatizo kuu ni kutokuzingatia vya kutosha jinsi mabadiliko yanavyotokea na kupokelewa ndani ya taasisi kubwa.

Mbinu Inapendekeza Nini?

Utafiti unarekebisha modeli ya mifumo minne ya Bolman na Deal kwa ajili ya kupitishwa kwa utawala wa data. Modeli hii inapendekeza taasisi isomwe si kwa mtazamo mmoja, bali kupitia lenzi nne tofauti: kimuundo, rasilimali watu, kisiasa na kiishara.

Mfumo wa kimuundo huweka wazi majukumu, wajibu, michakato, vipimo na mistari ya kuripoti. Maswali kama nani ni mmiliki wa data, ubora wa data unapimwaje, tatizo gani linaongezwa kwa kiwango gani, na timu za eneo na za kati zinaratibuwaje hushughulikiwa katika mfumo huu.

Mfumo wa rasilimali watu huangalia motisha, mzigo wa kazi, mtazamo wa haki, hitaji la mafunzo na matarajio ya kazi ya watu wanaotekeleza utawala wa data. Ikiwa wafanyakazi hawaelewi lengo la programu au hawahisi kuwa michango yao inatambuliwa, utawala wa data hauwezi kuwa endelevu.

Mfumo wa kisiasa huzingatia mahusiano ya nguvu ndani ya taasisi, maeneo ya ushawishi, ushindani wa rasilimali na wasiwasi wa timu za eneo kuhusu uhuru wao. Utawala wa data haukubaliwi kwa sababu tu ni sahihi; unaweza kukumbana na upinzani ikiwa miungano sahihi ya wadau haijajengwa.

Mfumo wa kiishara hujenga maana ya kitaasisi ya utawala wa data. Ubora wa data unapaswa kuelezwa si kama wajibu wa kuripoti pekee, bali kama thamani inayohusiana na uaminifu wa wateja, wajibu wa kimaadili, kupunguza hatari ya kimfumo na uadilifu wa kitaaluma.

Mfumo unaopendekezwa na makala unataka tabaka hizi nne zifanye kazi pamoja. Kujenga muundo pekee hakutoshi; watu lazima wahamasishwe. Kutoa mafunzo pekee hakutoshi; mizani ya nguvu na maeneo ya ushawishi ya eneo lazima yasimamiwe. Maelezo ya uzingatiaji pekee hayatoshi; lazima kuwe na uhusiano kati ya utawala wa data, utambulisho wa taasisi na wajibu wake wa kimaadili.

Fomula Zinaeleza Nini?

PDF haina fomula za hisabati, milinganyo ya takwimu au vigezo vya modeli. Kwa hiyo hakuna fomula asilia iliyohamishwa katika sehemu hii.

Hoja ya utafiti inategemea mfumo wa mabadiliko ya shirika kuliko modeli ya hisabati. Ujumbe wa dhana wa makala unaweza kufupishwa hivi: Mafanikio ya utawala wa data hayategemei zana za kiufundi au nyaraka za sera pekee; kupitishwa endelevu hutokea wakati uwazi wa kimuundo, motisha ya binadamu, umiliki wa kisiasa na maana ya kiishara vinajengwa pamoja.

Ujumbe Mkuu wa Grafu, Jedwali na Mchoro

Badala ya grafu kubwa au jedwali tofauti la data, PDF inaangazia mfumo wa tabaka nne unaoelezwa ndani ya maandishi. Mfumo huu ukifikiriwa kama mchoro, katikati kuna “Kupitishwa Endelevu kwa Utawala wa Data”; kuuzunguka kuna pete nne: tabaka la kimuundo, tabaka la rasilimali watu, tabaka la kisiasa na tabaka la kiishara.

Tabaka la kimuundo linajumuisha ufafanuzi wa majukumu, umiliki wa data, vipimo, violezo, taratibu za kuripoti na njia za kupandisha masuala. Tabaka la rasilimali watu linaangazia mafunzo, ushiriki, uwiano wa mzigo wa kazi, motisha, athari ya kazi na mtazamo wa haki. Tabaka la kisiasa linawahusisha viongozi wa eneo, wadhamini, wamiliki wa nguvu wasio rasmi, wawakilishi wa kikanda na mabingwa wa vitengo vya biashara katika mchakato. Tabaka la kiishara hufanya utawala wa data uwe na maana kwa lugha ya maadili, uaminifu, ulinzi wa wateja na utambulisho wa taasisi.

Katika picha asilia itakayozalishwa kwa Verianla, wazo kuu la “Sera Moja Haitoshi” linaweza kutumika. Upande wa kushoto, sababu za kushindwa kwa kupitishwa zinaweza kuonyeshwa kama kutokueleweka kwa majukumu, kupungua kwa motisha, upinzani wa kisiasa na ukosefu wa maana. Upande wa kulia, suluhisho la mifumo minne linaweza kuonyeshwa kwa vichwa vya muundo, watu, siasa na maana.

Majaribio Yalifanywaje?

Utafiti huu si makala ya jaribio la maabara au uchambuzi wa takwimu za kiasi. Badala yake, unakuza mfumo wa mabadiliko ya shirika wa dhana na matumizi. Mwandishi anatumia uzoefu wa moja kwa moja kuhusu programu za utawala wa data za kuvuka mipaka katika benki yenye umuhimu wa kimfumo duniani na fasihi ya tabia ya shirika.

Makala inajadili kwa nini BCBS 239 na mifumo mingine kama hiyo ya utawala wa data-udhibiti inapata ugumu wa kutoa athari inayotarajiwa katika taasisi kubwa. Mjadala huu unaunganishwa na modeli ya mifumo minne ya Bolman na Deal.

Mbinu ni ya msingi wa kesi na ya dhana. Utafiti haufanyi kipimo cha kimatokeo cha aina ya “mafanikio yaliongezeka kwa kiasi hiki katika seti hii ya data”. Badala yake, unalenga kueleza matatizo ya kawaida ya kupitishwa katika benki kubwa na kupendekeza mfumo wa kufikiri unaoweza kutumiwa na viongozi wa utawala wa data.

Kwa hiyo matokeo ya utafiti yanapaswa kusomwa si kama ushahidi wa utendaji wa ulimwengu wote uliothibitishwa, bali kama mfumo wa usimamizi unaotegemea uzoefu wa utekelezaji na usanisi wa fasihi.

Matokeo Yanaonyesha Nini?

Hitimisho kuu la utafiti ni kwamba kupitishwa kwa utawala wa data ni suala la shirika lenye vipimo vingi. Katika benki kubwa, kushindwa mara nyingi hakusababishwi na ukosefu wa zana, bali na jinsi watu wanavyozitazama zana hizo na kuzitumia ndani ya taasisi.

Kwa upande wa kimuundo, utawala endelevu hauwezi kujengwa bila kuweka wazi umiliki wa data na uwajibikaji. Katika benki nyingi, majukumu kama data owner, steward, compliance monitor na technology architect yanaweza kuingiliana au kubaki bila ufafanuzi. Kutokueleweka huku hufanya isijulikane nani atatatua matatizo ya ubora wa data.

Kwa upande wa rasilimali watu, ushiriki hudhoofika ikiwa wafanyakazi wanaona kazi za utawala wa data kama nyaraka za ziada, mikutano zaidi au udhibiti wa kati. Kwa hiyo programu za mafunzo, athari kwa kazi, mifumo ya kutambua mchango na mtazamo wa haki huwa muhimu.

Kwa upande wa kisiasa, utawala wa data hugusa maeneo ya nguvu ndani ya taasisi. Kuwa na udhibiti juu ya data kunaweza kumaanisha nguvu ya kuripoti, ugawaji wa rasilimali na ushawishi wa maamuzi. Kwa hiyo, ofisi za kati za utawala wa data zinaweza kupata ugumu wa kujenga umiliki wa kweli bila kuwafanya viongozi wa eneo na wawakilishi wa vitengo vya biashara kuwa washirika wa mchakato.

Kwa upande wa kiishara, ikiwa utawala wa data unaelezwa kwa wafanyakazi kwa kusema tu “kanuni zinataka hivi”, unaweza kutoa uzingatiaji wa muda mfupi lakini usijenge kujitolea kwa muda mrefu. Ubora wa data hupata maana kubwa zaidi unapohusishwa na maadili, uaminifu, ulinzi wa wateja, kupunguza hatari ya kimfumo na wajibu wa kitaaluma.

Utafiti unapendekeza ufanisi upimwe katika vipimo vitatu vikuu: uzingatiaji, ushiriki na utendaji. Uzingatiaji unahusiana na kufuata BCBS 239 na kanuni za eneo. Ushiriki hupimwa kwa motisha ya wafanyakazi, kushiriki katika programu na kuona utawala wa data kuwa na maana. Utendaji hutathminiwa kwa ubora wa data, kupungua kwa hatari ya uendeshaji na athari kwa kufanya maamuzi.

Kwa Nini Hili ni Muhimu?

Katika sekta ya benki, makosa ya data si matatizo ya kiufundi pekee. Data zisizo sahihi, pungufu au zisizolingana zinaweza kuathiri taarifa za hatari, maamuzi ya mtaji, uzingatiaji wa kanuni, uaminifu wa wateja na hata usalama wa kifedha wa kimfumo.

Kwa hiyo, utawala wa data si eneo finyu la kiufundi linaloweza kuachiwa idara ya IT. Lazima ujengwe kama uwezo wa pamoja wa shirika kati ya vitengo vya biashara, timu za hatari, timu za udhibiti, timu za teknolojia, wamiliki wa data na usimamizi wa juu.

Umuhimu wa makala ni kwamba inatoa mjadala wa utawala wa data kutoka kwenye swali “zana gani itumike?” na kuupeleka kwenye swali “taasisi itapitishaje mabadiliko haya?”. Kwa sababu hata sera bora katika taasisi kubwa itakuwa na athari ndogo ikiwa wafanyakazi wataiona kuwa haina maana, si ya haki au si ya kweli.

Mtazamo huu ni wa thamani si kwa benki pekee, bali pia kwa taasisi zote zinazofanya kazi na data kwa kiwango kikubwa. Katika maeneo kama afya, bima, mawasiliano, sekta ya umma, logistiki na e-commerce, mafanikio ya utawala wa data mara nyingi hutegemea watu, utamaduni na mahusiano ya nguvu kwa kiwango sawa na usanifu wa kiufundi.

Mambo ya Kuzingatia

Utafiti una baadhi ya mipaka.

Kwanza, makala haitoi jaribio la utendaji la kiasi. Mtazamo wa mifumo minne unaopendekezwa ni wa dhana na unatokana na uzoefu wa utekelezaji. Kwa hiyo, ufanisi wake katika taasisi tofauti unahitaji kupimwa tofauti.

Pili, lengo ni benki zenye umuhimu wa kimfumo duniani. Muundo huo huo hauwezi kutumika moja kwa moja kwa benki ndogo, kampuni za fintech au taasisi za sekta nyingine.

Tatu, BCBS 239 na mifumo mingine ya udhibiti inaweza kutafsiriwa tofauti kulingana na eneo. Kwa hiyo, programu yoyote ya utawala wa data inapaswa kurekebishwa kulingana na sheria za eneo, matarajio ya ukaguzi na hamu ya hatari ya taasisi.

Nne, maelezo ya kiishara na ulinganifu wa kitamaduni ni muhimu; lakini yakitumika vibaya yanaweza kugeuka kuwa lugha ya mawasiliano ya taasisi inayoficha tatizo halisi. Utawala wa data unapaswa kuelezwa kwa maana, lakini usitenganishwe na ubora unaopimika na uwajibikaji.

Tano, mfumo wa kisiasa una thamani kwa kuelewa upinzani; lakini kusimamia mizani ya nguvu ndani ya taasisi lazima kufanywe pamoja na kanuni za uwazi, maadili na uwajibikaji.

Hitimisho

Utafiti 4-Frame Multidimensional Enterprise Data Governance Adoption Framework for G-SIBs unasisitiza kwamba mafanikio ya utawala wa data si suala la sera, zana na taratibu pekee. Hasa katika benki kubwa na za kimataifa, utawala wa data unapaswa kushughulikiwa kama usimamizi wa mabadiliko ya shirika.

Mtazamo wa mifumo minne unaopendekezwa na makala hufanya mabadiliko haya yasomwe kwa uhalisia zaidi. Bila uwazi wa kimuundo, uwajibikaji hauwezi kujengwa. Bila motisha ya binadamu, utekelezaji hauwezi kudumu. Bila muungano wa kisiasa, viwango vya kati hukumbana na upinzani. Bila maana ya kiishara, utawala wa data hubaki kuwa wajibu wa urasimu machoni pa wafanyakazi.

Kwa msomaji wa Verianla, ujumbe mkuu wa utafiti huu ni huu: Utawala wa data si kupanga data pekee; ni kupanga watu wa taasisi, majukumu yao, mahusiano ya nguvu na maana ya pamoja. Mafanikio ya kudumu yanawezekana wakati mfumo wa kiufundi na uhalisia wa shirika vinafikiriwa ndani ya mfumo mmoja.

Maelezo ya Chanzo na Mbinu

Makala haya yameandaliwa kwa kutegemea utafiti wa Kunal Malhotra wenye kichwa “4-Frame Multidimensional Enterprise Data Governance Adoption Framework for G-SIBs”. Maudhui si tafsiri ya neno kwa neno; hoja kuu ya utafiti, mbinu, mipaka na mtazamo wa utawala wa data wa mifumo minne uliopendekezwa yamerahisishwa kwa kufuata mwelekeo wa uchapishaji wa Verianla na kubadilishwa kuwa makala asilia ya uhariri kwa Kiswahili.

Maandishi yanagusa maeneo kama benki, uzingatiaji wa kanuni, BCBS 239 na utawala wa data wa taasisi. Maudhui haya si ushauri wa kisheria, kifedha, ukaguzi au udhibiti. Kwa utekelezaji halisi, sheria husika, sera za ndani za hatari za taasisi na ushauri wa wataalamu vinapaswa kuzingatiwa.