Bu tədqiqat, sərin-mülayim iqlim şəraitində istixana pomidoru istehsalında iki tətbiqin birlikdə təsirini araşdırır: torpağa seolit tətbiqi və pomidor şitillərinin fərqli ölçüdəki şitil qablarında yetişdirilməsi. Tədqiqat, xüsusilə Şimal Hebei kimi yayı sərin keçən, gecə-gündüz temperatur fərqi yüksək, şaxtasız mövsümü qısa və yay yağıntıları müəyyən dövrlərdə cəmləşən bölgələrdə istixana pomidoru məhsuldarlığını artırmağa yönəlmiş praktik bir becərmə strategiyası axtarır.

Təcrübədə üç seolit dozası istifadə edilmişdir: 0 t/ha, 1,5 t/ha və 3 t/ha. Şitil qabı tərəfində isə dörd fərqli seçim müqayisə edilmişdir: ənənəvi 72 gözlü şitil kaseti, 50 gözlü şitil kaseti, 32 gözlü şitil kaseti və kağız dibçək. Ümumilikdə 12 fərqli tətbiq yaradılmış və pomidor bitkisinin böyüməsi, meyvə məhsuldarlığı, meyvə keyfiyyəti göstəriciləri, torpaq pH-ı və elektrik keçiriciliyi, torpaq qida tərkibləri, torpaq ferment aktivlikləri və inteqrə olunmuş performans balları qiymətləndirilmişdir.

Tədqiqatın əsas nəticəsi budur: Ən yüksək ümumi performans balı, 3 t/ha seolit + kağız dibçək tətbiqində müşahidə edilmişdir. Lakin kağız dibçək şitil xərcinin daha yüksək olması səbəbindən tədqiqatçılar, xərc və sahə tətbiq asanlığını da nəzərə qataraq 3 t/ha seolit + 32 gözlü şitil kaseti tətbiqini daha tarazlı və tövsiyə edilə bilən seçim olaraq qiymətləndirmişdir. Bu tətbiq, ənənəvi nəzarət olan 0 t/ha seolit + 72 gözlü şitil kaseti ilə müqayisədə həm məhsuldarlıq həm meyvə keyfiyyəti həm də torpaq münbitliyi göstəricilərində aydın yaxşılaşmalar təmin etmişdir.

Özetin verdiyi ədədi nəticələrə görə 3 t/ha seolit + 32 gözlü şitil kaseti tətbiqində C vitamini, titrlənən turşu, həll olunan şəkər və həll olunan protein tərkibləri nəzarətə görə müvafiq olaraq %75,95, %64,18, %73,49 və %124,05 artmışdır. Eyni tətbiq torpağın üzvi maddəsini %151,71, ümumi azotu %54,26, mənimsənilə bilən kaliumu %64,65 və mənimsənilə bilən fosforu %62,69 artırmışdır. Torpaq ferment aktivitelerinde də katalaza, ureaza, turş fosfataza və saxaraza üçün müvafiq olaraq %105,77, %104,90, %118,38 və %131,69 artım bildirilmişdir. Buna görə tədqiqat, seolitin torpaq yaxşılaşdırıcı təsiri ilə daha geniş şitil qabında edən güclü kök sisteminin birlikdə pomidor istehsalında mühüm bir sinerji yarandırabileceğini irəli sürür.

Pomidor, dünya miqyasında həm iqtisadi həm qida baxımından baxımdan ən mühüm tərəvəz növlərindən biridir. Təzə sərf, emal edilmiş məhsullar, istixana becərilməsi və yerli bazar iqtisadiyyatı baxımından geniş bir istehsal zəncirinə malikdir. Buna görə pomidor istehsalında məhsuldarlığı artıran, meyvə keyfiyyətini yükselten və üreticinin gəlirini dəstəkləyən tətbiqlər yalnız kənd təsərrüfatı texnikalar olaraq deyil, eyni zamanda kənd inkişaf və qida təchizatı baxımından da əhəmiyyət daşıyır.

Tədqiqatın diqqət yetirdiyi Şimal Hebei və benzeri sərin-mülayim bölgələrdə yay aylarında pomidor istehsalı xüsusi bir dəyər qazanır. Çünki sərin yay iklimi, bəzi isti bölgələrdə istehsalın çətinləşdiyi dövrlərdə bazara məhsul sunma imkâimkanı verir. Bu vəziyyət erkən məhsul yığımı, daha yaxşı marketinq zamanı və istehsalçı baxımından daha yüksək iqtisadi imkan mənasına bilər. Lakin bu bölgələrin istehsal baxımından mühüm məhdudiyyətləri da var. Böyük gecə-gündüz temperatur fərqi, qısa şaxta olmayan böyümə mövsümü və yay yağışlarının müəyyən dövrlərdə cəmləşməsi, pomidorun şitil sonrakı uyğunlaşmasını, kök inkişafını, vegetativ böyüməsini və çox salkımlı məhsuldarlıq potensialını məhdudlaşdıra bilər.

Bu nöqtədə tədqiqatın əsas problemi ortaya ortaya çıxır: Sərin-mülayim bölgələrdə istixana pomidoru becərilməsində şitil dikiminden sonra bitkinin sürətli bərpası, güclü kök sistemi yaratması, torpaq qida maddələrini səmərəli istifadə etməsi və meyvə mərhələsinə yüksək fizioloji potensialla daxil olması necə təmin edilə bilər?

Tədqiqatçılar bu suala iki istiqamətli bir həll axtarır. Birinci istiqamət, şitil qabı ölçüsüdür. Şitil kapları, gənc bitkinin köklerini nə qədər sərbəst inkişaf etdirə bildiyini edir. Kiçik gözlü kasetlerde kök həcmi məhdudlaşır; köklər erkən dövrdə sıxıla bilər, bükülə bilər ya transplantasiya sonrakı yeni torpağa yayılmaqda çətinlik çəkə bilər. Daha böyük gözlü şitil kasetləri ya kağız dibçəklar isə köke daha çox həcm verir. Bu, xüsusilə “large-aged seedling” yəni daha uzun müddət yetişdirilmiş böyük/yaşlı şitil istifadəsində kritikdir. Çünki şitil daha uzun müddət qabda qaldıqca kök həcmi məhdudiyyəti daha aydın hala gəlir.

İkinci istiqamət seolit tətbiqidir. Seolit, məsaməli kristal quruluşa malik təbii ya emal edilmiş alümosilikat mineral grubunu ifadə edir. Tarımda seolitler torpaq yaxşılaşdırıcı olaraq bilər. Məsaməli strukturları və kation mübadilə qabiliyyətləri sayəsində su saxlama, qida saxlama, ion dəyişməsi, şoranlıq stressini azaltma, ph buferləmə və qida maddələrinin yavaş buraxılması kimi təsirlər göstərə bilər. Tədqiqatda seolitin torpaq fiziki-kimyəvi mühitini yaxşılaşdıra biləcəyi, bitki böyüməsini destekleyebileceği, pomidor məhsuldarlığı və meyvə keyfiyyətini artırabileceği fikri test edilmişdir.

Bu tədqiqat yalnız “seolit işə verir mı?” ya “böyük şitil qabı yaxşı midir?” sualını ayrı ayrı nəzərdən almamaktadır. Daha mühüm sual budur: Seolit tətbiqi ilə şitil qabı büyüklüğü birlikdə edildikdə, pomidor böyüməsi, məhsuldarlığı, meyvə keyfiyyəti və torpaq münbitliyi üzərində qarşılıqlı bir üstünlük yaranır mu?

Tədqiqatda pomidor sortu olaraq Fengshou 128 istifadə edilmişdir. Təcrübə torpağı, Hebei eyaleti Chengde şehrinin Weichang ilçesindeki bir istixana pomidoru istehsal alanından götürülmüşdür. Təcrübə torpağının ilkin xüsusiyyətləri ph 6,98, üzvi maddə 34,08 g/kg, ümumi azot 1,65 g/kg, mənimsənilə bilən kalium 201,36 mg/kg və mənimsənilə bilən fosfor 48,81 mg/kg olaraq verilmişdir. Bu dəyərlər, tədqiqatın ilkin torpaq koşullarını anlamaq baxımından vacibdir; çünki seolitin təsiri ilkin pH’ı, qida səviyyəsi, elektrik keçiriciliyi və torpaq yapısına asılı olaraq dəyişə bilər.

Təcrübə iki faktorlu dizaynla qurulub. Birinci amil seolit dozasıdır: Z0, Z1 və Z2. Z0, seolit tətbiq edilməyən 0 t/ha nəzarət dozanı; Z1, 1,5 t/ha seolit dozanı; Z2 isə 3 t/ha seolit dozanı təmsil edir. İkinci amil şitil qabı tipidir: P1, P2, P3 və P4. P1 ənənəvi 72 gözlü şitil kasetiü; P2 50 gözlü şitil kasetiü; P3 32 gözlü şitil kasetiü; P4 isə kağız dibçəkyı təmsil edir. Beləliklə Z0P1 ənənəvi nəzarət tətbiqi, Z2P3 isə 3 t/ha seolit + 32 gözlü şitil kaseti tətbiqi mənasına gəlir.

Tədqiqatdakı şəkildə şitil qablarının bitki inkişafı üzərindəki fərqi aydın şəkildə göstərilir. Kağız saksıdaki şitil ən böyük kök və sürgün inkişafını nümayiş etdirərkən, 32 gözlü və 50 gözlü şitil kasetiler aralıq səviyyədə, ənənəvi 72 gözlü şitil kaseti isə daha məhdud şitil inkişafı ilə görünür. Bu vizual, tədqiqatın bioloji məntiqini birbaşa dəstəkləyir: şitil qabı böyüdükcə köklərin istifadə edə biləcəyi həcm artır; bu da əkin sonrakı uyğunlaşma və böyümə performansını təsir edə bilər.

Təcrübədə böyük yaşlı pomidor şitilləri əkindən 55 gün əvvəl yetişdirilmişdir. Ənənəvi nəzarət qrupunda isə 35 gündəlik şitil yetişdirmə müddəti istifadə edilmişdir. Bu detal vacibdir; çünki yaşlı şitil istifadəsi, erkən istehsal və ya güclü şitil əldə etmə baxımından üstün ola bilər; lakin kiçik qabda uzun müddət qalan şitillərdə kök sıxışması daha böyük problem yarada bilər. Buna görə böyük yaşlı şitil strategiyasında qab həcmi daha kritik hala gəlir.

Əkin 13–14 May 2025 tarixlərində aparılmışdır. Seolit, 1,5 t/ha və 3 t/ha dozlarında yükseltilmiş ləkələrə homogen şəkildə qarışdırılmışdır. Əkindən əvvəl şitil kökləri 15 kg su, 50 ml amino asitli sulu çözelti və 10 ml metalaxyl-M + fludioxonil edən bir məhlulda saxlanmışdır. Bu prosedur ehtimal ki transplantasiya stressini azaltmaq və kök bölgəsində xəstəlik riskini məhdudlaşdırmaq üçün aparılmışdır. Şitillər təsadüfi blok sxemində, 20 cm sıra arası və 5 cm əkin dərinlikdə əkilmişdir.

Tədqiqatda bitki boyu və gövdə diametri dörd böyümə mərhələsində ölçülmüşdür: şitil mərhələsi, çiçəkləmə-meyvə bağlama mərhələsi, meyvənin böyümə mərhələsi və yetişmə mərhələsi. Bu yanaşma, tətbiqlərin yalnız yekun məhsuldarlığa deyil, böyümənin zaman üzrə gedişinə necə təsir etdiyini də anlamağa imkân verir. Torpaq nümunələri pomidor yetişmə mərhələsində götürülmüş; ph, elektrik keçiriciliyi, üzvi maddə, ümumi azot, mənimsənilə bilən fosfor, mənimsənilə bilən kalium və torpaq ferment aktivlikləri analiz edilmişdir.

Torpaq fermentləri tədqiqatın mühüm hissələrindən biridir. Saxaraza, ureaza, katalaza və turş fosfataza kimi fermentlər torpağın bioloji münbitliyini anlamaqda həssas göstəricilər olaraq olunur. Ureaza azot çevrilmələri ilə, turş fosfataza fosfor dövranı ilə, saxaraza karbon dövranı ilə, katalaza isə torpaqdakı oksidləşmə proseslər və mikroorqanizm aktivliyi ilə əlaqələndirilə bilər. Torpaqda qida miqdarı artır lakin ferment aktivliyi zəif qalırsa, bu qida maddələrinin bioloji dövrana iştirakı məhdud ola bilər. Buna görə tədqiqat yalnız kimyəvi qida səviyyələrinə deyil, bioloji funksional göstəricilərinə də baxmışdır.

Meyvə məhsuldarlığı üçün meyvə sayı, bir meyvənin orta çəkisi, bitki başına məhsuldarlıq və ümumi hektar məhsuldarlığı hesablanmışdır. Tədqiqatın metod məntiqini etmək üçün bitki başına məhsuldarlıq bu əsas ilişkiyle izah edilə bilər:

\[ Y_{plant} = N_f \times W_f \]

Burada \(Y_{plant}\) bitki başına meyvə məhsuldarlığını, \(N_f\) bitki başına meyvə sayını, \(W_f\) isə orta bir meyvənin orta çəkisinı ifadə edir. Tədqiqatda bu əlaqə birbaşa metod olaraq istifadə edilmişdir. Bir tətbiq həm meyvə sayını həm də bir meyvənin orta çəkisinı artırıyorsa, ümumi məhsuldarlıq üzərində birgə bir təsir yarada bilər.

Meyvə keyfiyyəti üçün C vitamini, titrlənən turşu, həll olunan protein və həll olunan şəkər analiz edilmişdir. C vitamini molibden mavisi kolorimetrik metodla; titrlənən turşu NaOH ilə titrləmə üsulu ilə; həll olunan protein Coomassie Brilliant Blue G-250 metodu ilə; həll olunan şəkər isə antron kolorimetrik metodla müəyyən edilmişdir. Bu göstəricilər pomidorun yalnız istehsal miqdarını deyil, qida baxımından və dad/tərkib keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə edilmişdir.

İstatistiksel analizde iki istiqamətli ANOVA ilə seolit dozası, şitil qabı tipli və onların qarşılıqlı təsirləri test edilmişdir. Həmçinin Pearson korrelyasiya analizi, əsas komponent analizi yəni PCA və mənsubiyyət funksiyası analizi istifadə 12 tətbiq inteqrə olunmuş olaraq sıralanmışdır. Bu inteqrə olunmuş sıralama, tək bir məhsuldarlıq ya tək bir keyfiyyət göstəricisinə baxmaq əvəzinə, çoxsaylı göstəricinin birlikdə qiymətləndirilməsini təmin edir.

Tədqiqatda istifadə mənsubiyyət funksiyası bu şəkildə verilmişdir:

\[ U(X_i) = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Burada \(U(X_i)\) i tətbiqin bağlı əsas komponent üzərindəki normallaşdırılmış edilmiş mənsubiyyət dəyərini, \(X_i\) tətbiqin əsas komponent dəyərini, \(X_{min}\) ən aşağı dəyəri və \(X_{max}\) ən yüksək dəyəri ifadə edir. Bu formul fərqli büyüklüklerdeki dəyərləri 0 ilə 1 arasında müqayisə edilə bilən hala gətirir.

Əsas komponent çəkisi isə bu məntiqlə hesablanmışdır:

\[ w_p = \frac{\lambda_p}{\sum \lambda_p} \]

Burada \(w_p\) p’inci əsas komponentin çəkisini, \(\lambda_p\) isə o əsas komponentin töhfə nisbətini təmsil edir. Töhfə nisbəti yüksək olan əsas komponent, ümumi qiymətləndirmədə daha çox çəki alır.

Son inteqrə olunmuş qiymətləndirmə balı bu şəkildə hesablanmışdır:

\[ D = \sum_{p=1}^{n} w_p \times U(X_i)_p \]

Burada \(D\) tətbiqin ümumi performans balını, \(w_p\) əsas komponent çəkisini, \(U(X_i)_p\) bağlı əsas bileşendeki normallaşdırılmış balı və \(n\) qiymətləndirməyə götürülən əsas komponent sayını ifadə edir. D dəyəri nə qədər yüksəkdirsə, tətbiqin çoxsaylı göstəricilər baxımından ümumi performansı o qədər yüksək qəbul edilir.

Məhsuldarlıq nəticələri, həm seolit dozanın həm də şitil qabı ölçüsünün pomidor istehsalını təsir etdiyini göstərir. Bitki başına orta meyvə sayı 21,93 ilə 26,13 arasında dəyişmişdir. Seolit dozası artdıqca, ən yüksək meyvə sayı dəyərləri də yüksəlmişdir. Z0 səviyyəsində maksimum meyvə sayı 24,07 olduğu, Z1 səviyyəsində 24,87’ye, Z2 səviyyəsində isə 26,13’e çatmışdır. Bu vəziyyət, seolitin yüksək dozda tətbiq edildikdə meyvə tutumu ya meyvə devamlılığı üzərində müsbət bir rol oynayabileceğini düşündürür.

Orta bir meyvənin orta çəkisi 161,66 g ilə 193,47 g arasında dəyişmişdir. Ən yüksək bir meyvənin orta çəkisi Z2P4 tətbiqində 193,47 g olaraq verilmişdir. Bitki başına məhsuldarlıq isə 3,55 kg ilə 5,04 kg arasında dəyişmişdir. Ümumi məhsuldarlıq 132,94 t/ha ilə 188,83 t/ha arasında müəyyən edilmişdir. Ən yüksək ümumi məhsuldarlıq bununla Z2P4 tətbiqində 188,83 t/ha təşkil edir. Bu dəyər, ənənəvi nəzarət Z0P1-in 132,94 t/ha dəyərindən %42,04 daha yüksəkdir.

Lakin tədqiqatın təklifi yalnız ən yüksək məhsuldarlığa görə aparılmayıb. Kağız dibçək tətbiqi yüksək performans vermiş olsa da şitil xərci daha yüksəkdir. Z2P3 yəni 3 t/ha seolit + 32 gözlü şitil kaseti tətbiqi, D dəyəri baxımından ikinci sıradadır və Z2P4’e görə fərq məhduddur. Tədqiqatçılar buna görə xərc, sahə istifadəsi və geniş fayda tarazlığını nəzərə alaraq Z2P3 tətbiqini ən uyğun təklif olunan model olaraq qiymətləndirmişdir. Bu, kənd təsərrüfatı tədqiqatlarında çox mühüm bir prinsipdir: ən yüksək bioloji performans hər zaman ən uyğun iqtisadi seçim olmaya bilər.

Meyvə keyfiyyəti nəticələrində da şitil qabı və seolitin birlikdə təsirləri müşahidə olunur. C vitamini, titrlənən turşu, həll olunan protein və həll olunan şəkər tərkibləri tətbiqlərə görə dəyişmişdir. Xülasədə xüsusilə Z2P3 tətbiqinin ənənəvi nəzarətə müqayisədə C vitamini, titrlənən turşu, həll olunan şəkər və həll olunan protein tərkiblərini müvafiq olaraq %75,95, %64,18, %73,49 və %124,05 artırdığı bildirilmişdir. Bu nəticə, tətbiqin yalnız daha çox pomidor istehsal etməklə kifayətlənməyib, meyvənin kimyəvi keyfiyyət komponentlərini də gücləndirdiyini göstərir.

Burada diqqətlə şərh lazımdır. titrlənən turşu artımı, pomidor tadında asitlik və aroma tarazlığı baxımından mühüm ola bilər. Həll olunan şəkər artımı tatlılık və istehlakçı algısıyla əlaqəlidir. C vitamini qida baxımından keyfiyyət baxımından vacibdir. Həll olunan protein isə meyvə biyokimyasal kompozisyonunun bir göstəricisidir. Lakin tədqiqat istehlakçı dadım testi ya bazar qəbulu analizi aparmır. Buna görə “meyvə daha dadlı hesab edildi” kimi birbaşa sensor bir nəticə olmaz. Tədqiqatın göstərdiyi şey, ölçülən kimyəvi keyfiyyət göstəricilərində artım olmasıdır.

Bitki boyu və gövdə diametri nəticələri, şitil qabı ölçüsünün xüsusilə böyümə prosesi boyunca mühüm olduğunu göstərir. Bitki boyu erkən dövrdə sürətli artmış, ən sürətli böyümə çiçəkləmə və meyvə tutumu mərhələsində müşahidə, daha sonra böyümə sürəti yavaşlamış və yetişmə mərhələsində maksimum bitki boyuna çatmışdır. Eyni seolit səviyyəsində P1’dən P4’e doğru getdikcə, yəni şitil qabı həcmi artdıqca bitki boyunun ümumi olaraq yüksəldiyi müşahidə edilmişdir. Yetişmə mərhələsində P4 tətbiqi bütün seolit səviyyələrində ən uzunmüddətli bitkileri yaratmışdır.

Gövdə diametri fərqləri bitki boyuna görə daha məhdud olsa da ümumi meyl oxşar şəkildə böyük şitil qabları lehinedir. Gövdə diametri, bitkinin mexaniki davamlılığı, su-qida taşıma qabiliyyəti və ümumi vegetatif gücü baxımından vacibdir. Xüsusilə istixana pomidorunde güclü gövdə, meyvə yükünü taşıma və uzunmüddətli istehsal mərhələsində bitkinin canlılığını davam baxımından dəyərlidir.

Seolitin bitki boyu üzərindəki təsiri hər qab tipində eyni istiqamətdə və eyni şiddette deyil. Bəzi kiçik qab tətbiqlarında seolit dozanın artmasıyla bitki boyunda əvvəl artım sonra azalma meyli müşahidə edilmişdir. Tədqiqatçılar bunu yüksək seolit dozanın kiçik qablarda yerli qida intensivliyini artıraraq mümkün təzyiq yaratması ilə əlaqələndirir. Böyük qablarda isə qida maddələri daha geniş kök həcminə yayıla bildiyi üçün bu mümkün mənfi hal müşahidə edilməmişdir. Bu şərh, tədqiqatın mühüm praktik mesajlarından biridir: seolit dozası şitil qabı həcmi ilə birlikdə düşünülməlidir.

Torpaq ph və elektrik keçiriciliyi nəticələri da seolitin torpaq yaxşılaşdırıcı rolunu dəstəkləyir. Eyni şitil qabı tətbiqində seolit dozası artdıqca torpaq pH’ında yüksəlmə meyli müşahidə edilmişdir. Tədqiqatın müzakirəsinə görə seolitin kation mübadilə qabiliyyəti və buferləmə özelliği, torpaq məhluldakı H⁺ və Na⁺ kimi iyonlarla etkileşerek pH’ı yükseltebilir və duz stressini hafifletebilir.

Elektrik keçiricilik yəni EC, torpaqdakı həll olmuş duz düzeyinin mühüm bir göstəricisidir. Tədqiqatda seolit seviyeleri artdıqca EC dəyərlərinin aydın şəkildə düştüğü bildirilmişdir. Məsələn P1 tətbiqində EC, Z0’da 780,79 dəyərindən Z2’də 193,54 dəyərinə düşmüş və bu təxminən %75,21 azalma deməkdir. P4 tətbiqində EC, 449,9’dan 120,18’e düşmüş və təxminən %73,29 azalma göstərmişdir. Bu nəticə, seolitin kök zonası tuzluluğunu azaltmada mühüm bir rol oynayabileceğini düşündürür.

Torpaq qida tərkibləri baxımından seolit və şitil qabı tətbiqləri üzvi maddə, ümumi azot, mənimsənilə bilən fosfor və mənimsənilə bilən kaliumu artırmışdır. Xüsusilə Z2P3 tətbiqi, ənənəvi nəzarətə müqayisədə torpağın üzvi maddəsini %151,71, ümumi azotu %54,26, mənimsənilə bilən kaliumu %64,65 və mənimsənilə bilən fosforu %62,69 artırmışdır. Bu olduqca güclü bir nəticədir; lakin şərh edilərkən təcrübə müddəti, tətbiq şəraiti və ilkin torpağı nəzərə alınmalıdır. Seolitin məsaməli strukturu qida kationlarını saxlaya bilər, yuyulma itkilərini azalda bilər və qida maddələrini zamanla sərbəst buraxa bilər. Daha böyük şitil qabı isə daha güclü kök inkişafı ilə qida qəbulunu və kök-torpaq qarşılıqlı təsirini gücləndirə bilər.

Torpaq ferment aktivlikləri, torpaqdakı bioloji funksionallığın tətbiqlərə cavab verdiyini göstərir. Z2P3 tətbiqində katalaza, ureaza, turş fosfataza və saxaraza aktivlikləri nəzarətə görə müvafiq olaraq %105,77, %104,90, %118,38 və %131,69 artmışdır. Z2P4 tətbiqində bəzi ferment aktivlikləri daha da yüksək görünmüşdür; məsələn müzakirə bölməsində Z2P4 altında ureaza aktivliyinin %124, saxaraza aktivliyinin %172,24 artdığı bildirilmişdir. Bu nəticələr, seolit və böyük şitil qabı kombinasyonunun yalnız bitkini deyil, rizosfer yəni kök çevresi torpaq biyolojisini də təsir edə biləcəyini göstərir.

Bu mexanizm gündəlik bir bənzətmə belə izah edilə bilər: Bitki kökü yalnız torpağa tutunan passiv bir struktur deyil; ətrafındakı mikroorqanizm icmaları, fermentlər, qida dövrləri və su hareketiyle birlikdə işləyən canlı bir sistemin merkezidir. Seolit bu sistemdə süngər və ion dəyişdirici bir iskelet kimi bilər; suyu və besini saxlayır, bir hissəsini yavaş saxlayır, ph və şoranlıq dalğalanmaları yumuşatır. Daha böyük şitil qabında inkişaf etmiş kök sistemi isə bu iyileşmiş mühiti daha effektiv bilər.

Korrelyasiya analizində torpaq qida tərkibləri ilə torpaq ferment aktivlikləri arasında güclü müsbət əlaqələr müəyyən edilmişdir. Üzvi maddə, ümumi azot, mənimsənilə bilən kalium və mənimsənilə bilən fosfor artdıqca ureaza, turş fosfataza və katalaza kimi ferment aktivlikləri də artmışdır. Bu vəziyyət, torpaq münbitliyi iyileştikçe bioloji aktivitenin də gücləndiyini düşündürür. Həmçinin EC’nin bitki boyu və gövdə diametri ilə əhəmiyyətli mənfi əlaqəli olması, torpaq tuzluluğunun bitki böyüməsini məhdudlaşdıran mühüm mekanizmalardan biri olduğunu dəstəkləyir.

Tədqiqatın inteqrə olunmuş qiymətləndirmə cədvəli, 12 tətbiqin ümumi performansını ümumiləşdirir. D dəyərləri 0,064 ilə 0,943 arasında dəyişmişdir. Ən aşağı D dəyəri 0,064 ilə Z0P1 ənənəvi nəzarət tətbiqindədır. Ən yüksək D dəyəri 0,943 ilə Z2P4 tətbiqindədır. İkinci ən yüksək D dəyəri 0,804 ilə Z2P3 tətbiqidir. Z1P4 isə 0,796 ilə üçüncü sıradadır. Bu sıralama, yüksək seolit dozası və böyük şitil qabının ümumi performansı aydın şəkildə artırdığını göstərir.

Lakin tədqiqatçılar birbaşa Z2P4’ü deyil, Z2P3’ü praktik tövsiyə olaraq önə çıkarmaktadır. Çünki kağız dibçək xərci nisbi olaraq yüksəkdir və böyük miqyaslı istehsalda şitil xərci istehsalçı qərarını təsirlər. Z2P3, Z2P4 qədər yüksək olmasa da ona yaxın bir performans göstərir; eyni zamanda 32 gözlü şitil kaseti istehsal və sahə operasyonu baxımından daha uyğun ola bilər. Buna görə tədqiqat, “bioloji maksimum” ilə “kənd təsərrüfatı oluna optimum” arasındakı fərqi açıq şəkildə göstərir.

Keçmiş baxımından bu tədqiqat, şitil qabı həcminin və torpaq yaxşılaşdırıcılarının ayrı ayrı qiymətləndirildiyi ədəbiyyatdan hərəkət edir. Böyük qablarda yetişən şitillərin kök sistemi daha güclü ola bilər; seolit isə su və qida istifadəsini tənzimləyə bilər. Bu gün bu tədqiqat, bu iki əmsalı birlikdə nəzərdən alaraq sərin-mülayim bölgələrdə istixana pomidoru üçün mümkün bir becərmə paketi təklif edir. Gələcək baxımından isə bu yanaşma, fərqli pomidor sortları, fərqli torpaq tipləri, fərqli seolit xüsusiyyətləri, fərqli suvarma rejimləri və uzunmüddətli təkrarlanan tətbiqlərlə sınaqdan keçirilərsə daha sağlam bir istehsal bələdçisinə çevrilə bilər.

Gündəlik həyata və istehsalçıya təsiri baxımından nəticələr vacibdir. Əgər bir istehsalçı eyni istixanada daha güclü şitillə başlayır, kök bölgesini daha yaxşı düzenlenmiş bir torpaq mühitinə yerləşdirir və bitkinin qida/su stressini azaltırsa, daha yüksək məhsuldarlıq və daha yaxşı meyvə keyfiyyəti göstəriciləri əldə etmə şansı bilər. Lakin bu tətbiqin real iqtisadi kazancı yalnız məhsuldarlıq artışıyla deyil, şitil istehsal xərci, seolit xərci, işçilik, məhsul satış qiyməti və yerli iqlim riskleriyle birlikdə hesaplanmalıdır.

Tədqiqatın güclü tərəfləri arasında iki faktorlu təcrübə dizaynı, 12 fərqli tətbiqin müqayisəsi, məhsuldarlıq və keyfiyyət yanında torpaq pH-ı, EC, qida tərkibləri və ferment aktivliklərinin birlikdə qiymətləndirilməsi, həmçinin PCA və mənsubiyyət funksiyası ilə çoxsaylı göstəricilərin inteqrə olunmuş olaraq sıralanması yer alır. Bu, tək bir parametreye əsaslanan sadə bir nəticə əvəzinə, agronomik və torpaq əsaslı çox boyutlu bir qiymətləndirmə edir.

Bununla birlikdə tədqiqat bəzi sınırlılıklara malikdir. Öncelikle məqalə resenziyadan keçməmiş bir preprintdir. İkinci olaraq tədqiqat müəyyən bir bölgə, müəyyən bir pomidor sortu, müəyyən bir torpaq və müəyyən bir istehsal mövsümü kontekstində aparılmışdır. Tədqiqatçılar da nəticələrin illik iqlim dalgalanmalarından təsirlənə biləcəyini və çox yıllı sabit denemelerle doğrulanması lazım olduğunu bildirirlər. Seolitin torpaq üzərindəki təsiri kumulyativ ola bilər; buna görə uzunmüddətli tətbiq təsiri və ən uyğun tətbiq tezliyi həmçinin araşdırılmalıdır. Həmçinin tədqiqat, torpaq mikrob icması strukturu və metabolitlər üzərindəki təsirləri araşdırmamışdır. Gələcəkdə çoxsaylı omik yanaşmalarla bu bioloji mexanizmlərin daha ətraflı izah edilməsi tövsiyə olunur.

Tədqiqatın dediyi şey budur: Bu təcrübə şəraitində seolit tətbiqi və daha böyük şitil qabı istifadəsi birlikdə pomidor böyüməsini, məhsuldarlığını, meyvə keyfiyyəti göstəricilərini, torpaq qida vəziyyətini və torpaq ferment aktivliklərini yaxşılaşdırmışdır. Ən yüksək ümumi performans 3 t/ha seolit + kağız dibçəkdə müşahidə olunsa da, xərc və tətbiq asanlığı nəzərə alındıqda 3 t/ha seolit + 32 gözlü şitil kaseti daha tarazlı təklif olunan model olaraq önə ortaya çıxmışdır. Tədqiqatın demədiyi şey isə budur: Bu tətbiq hər sərin bölgədə, hər torpaqda, hər seolit tipində və hər pomidor çeşidinde eyni nəticələri qəti olaraq verecektir. Buna görə tətbiq yerli təcrübələr, xərc analizi və uzunmüddətli müşahidələrle desteklenmelidir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqatın metodu, seolit tətbiq dozası və şitil qabı tipinin pomidor böyüməsi, məhsuldarlığı, meyvə keyfiyyəti və torpaq xüsusiyyətləri üzərindəki əsas və qarşılıqlı təsirlərini ölçməyə əsaslanır. Tədqiqatda ümumi 12 tətbiq istifadə edilmişdir.

Təcrübə faktörleri:

Ümumi tətbiqlər:

İlkin torpaq xüsusiyyətləri:

Bitki materyali və sahə tətbiqi:

• Pomidor sortu: Fengshou 128.
• Təcrübə yeri: Weichang Manchu and Mongolian Autonomous County, Chengde City, Hebei Province.
• Böyük yaşlı şitillər əkindən 55 gün əvvəl yetişdirilmişdir.
• Ənənəvi nəzarət qrupunda 35 gündəlik şitil istifadə edilmişdir.
• Əkin tarixi: 13–14 May 2025.
• Əkin düzeni: təsadüfi blokları, üç müstəqil təkrar.
• Sıra arası: 20 cm.
• Əkin dərinliyi: 5 cm.

Ölçülən bitki və meyvə parametrləri:

• Bitki boyu.
• Gövdə diametri.
• Bitki başına meyvə sayı.
• Orta bir meyvənin orta çəkisi.
• Bitki başına məhsuldarlıq.
• Ümumi məhsuldarlıq.
• C vitamini.
• titrlənən turşu.
• Həll olunan protein.
• Həll olunan şəkər.

Ölçülən torpaq parametrləri:

• ph.
• Elektrik keçiricilik, EC.
• Üzvi maddə, OM.
• Ümumi azot, TN.
• Mənimsənilə bilən kalium, AK.
• Mənimsənilə bilən fosfor, AP.
• Torpaq katalaza aktivliyi, S-CAT.
• Torpaq ureaza aktivliyi, S-UE.
• Torpaq turş fosfataza aktivliyi, S-ACP.
• Torpaq saxaraza aktivliyi, S-SC.

Əsas hesablama əlaqələri:

Bitki başına məhsuldarlıq:

\[ Y_{plant} = N_f \times W_f \]

Burada \(Y_{plant}\) bitki başına məhsuldarlıq, \(N_f\) bitki başına meyvə sayı, \(W_f\) orta bir meyvənin orta çəkisidır.

Mənsubiyyət funksiyası:

\[ U(X_i) = \frac{X_i - X_{min}}{X_{max} - X_{min}} \]

Əsas komponent çəkisi:

\[ w_p = \frac{\lambda_p}{\sum \lambda_p} \]

Ümumi qiymətləndirmə balı:

\[ D = \sum_{p=1}^{n} w_p \times U(X_i)_p \]

Bu formullar, fərqli ölçekteki göstəriciləri ortaq bir qiymətləndirmə sisteminə sokmak və 12 tətbiqi inteqrə olunmuş performans baxımından sıralamak üçün istifadə edilmişdir.

Məhsuldarlıq nəticələri:

Məhsuldarlıq nəticələrinin texniki şərhi:

• Ümumi məhsuldarlıq bütün tətbiqlər arasında 132,94–188,83 t/ha intervalında dəyişmişdir.
• Ən yüksək ümumi məhsuldarlıq Z2P4 tətbiqində 188,83 t/ha olaraq müəyyən edilmişdir.
• Z2P4 ümumi məhsuldarlığı, Z0P1 nəzarətlə görə %42,04 daha yüksəkdir.
• Z2P3 tətbiqi 184,21 t/ha məhsuldarlıqla Z2P4’e yaxın performans göstərmişdir.
• Seolit dozası artdıqca eyni şitil qabı daxilində məhsuldarlıq ümumi olaraq artmışdır.
• Şitil qabı böyüdükcə eyni seolit səviyyəsində məhsuldarlıq ümumi olaraq yüksəlmişdir.

Meyvə keyfiyyəti nəticələri:

Bitki böyüməsi nəticələri:

• Bitki boyu erkən dövrdə sürətli artmış, ən sürətli böyümə çiçəkləmə-meyvə bağlama mərhələsində müşahidə edilmişdir.
• Yetişmə mərhələsində P4 tətbiqi bütün seolit səviyyələrində ən uzunmüddətli bitkileri yaratmışdır.
• Z2P3 və Z2P4 tətbiqləri yetişmə mərhələsində bitki boyu və gövdə diametri baxımından önə ortaya çıxmışdır.
• Kiçik qablarda yüksək seolit dozası bəzi böyümə göstəricilərində məhdudlaşdırıcı təsir göstərə bilər; böyük qablarda bu mümkün təsir zəifləmişdir.

Torpaq ph və EC nəticələri:

Torpaq qida vəziyyəti nəticələri:

Torpaq ferment aktivliyi nəticələri:

Korrelyasiya analizi nəticələri:

• Torpaq qida tərkibləri ilə torpaq ferment aktivlikləri arasında güclü müsbət əlaqələr müəyyən edilmişdir.
• Üzvi maddə, ümumi azot, mənimsənilə bilən kalium və mənimsənilə bilən fosfor artdıqca S-UE, S-ACP və S-CAT kimi ferment aktivlikləri də artmışdır.
• EC, bitki boyu və gövdə diametri ilə mənfi əlaqəli müəyyən edilmişdir.
• Bitki boyu və gövdə diametri; meyvədə həll olunan şəkər və C vitamini ilə müsbət əlaqəli qiymətləndirilmişdir.

Inteqrə olunmuş qiymətləndirmə nəticələri:

Şəkil və qrafiklərin mənası:

• Şitil kapları vizualı, kağız dibçək, 32 gözlü, 50 gözlü və 72 gözlü şitil kasetilerde yetişdirilən şitillər arasında kök və sürgün inkişafı fərqlərini vizual olaraq ortaya qoyur. Bu, şitil qabı həcminin kök inkişafını sınırlayabileceği ya destekleyebileceği ideyasını gücləndirir.
• Meyvə keyfiyyət qrafikləri, C vitamini, titrlənən turşu, həll olunan protein və həll olunan şəkərin seolit və şitil qabı kombinasyonlarına görə dəyişdiyini göstərir.
• Bitki boyu qrafikləri, böyümənin mərhələlərə görə sürətləndiyini və böyük qabların xüsusilə sonrakı mərhələlərdə daha yüksək bitki boyu təmin etdiyini göstərir.
• Gövdə diametri qrafikləri, şitil qabı ölçüsünün gövdə inkişafını desteklediğini; seolit təsirinin isə qab tipiyle birlikdə dəyişə biləcəyini göstərir.
• ph və EC qrafikləri, seolitin pH’ı yükseltme və EC’yi düşürme meylini ortaya qoyur. Bu qrafiklər, seolitin şoranlıq/ion mühitini düzenleyebileceği mexanizmi dəstəkləyir.
• Torpaq qida qrafikləri, OM, TN, AP və AK dəyərlərinin seolit və böyük şitil qabı tətbiqlarıyla artdığını göstərir.
• Torpaq ferment aktivliyi qrafikləri, S-CAT, S-UE, S-ACP və S-SC aktivitelerinin birlikdə edilmiş tətbiqlərdə yüksəldiyini və torpağın bioloji münbitliyinin gücləndiyini göstərir.
• Korrelyasiya istilik xəritəsi, torpaq qida maddələrini, ferment aktivlikləri, bitki böyüməsi, məhsuldarlıq və meyvə keyfiyyəti arasındakı əlaqələri bütöv olaraq görselleştirir.
• Mənsubiyyət funksiyası qiymətləndirmə cədvəli, tək bir parametreye görə deyil, çoxsaylı göstəricilərin birlikdə qiymətləndirilməsinə görə Z2P4 və Z2P3 tətbiqlərinin önə çıxdığını göstərir.

Ümumi texniki nəticə: 3 t/ha seolit ilə 32 gözlü şitil kasetide yetişdirilən böyük yaşlı pomidor şitilləri, sərin-mülayim Şimal Hebei şəraitində məhsuldarlıq, keyfiyyət, torpaq qida vəziyyəti və ferment aktivliyi baxımından güclü və praktik bir tarazlıq təmin etmişdir. Kağız dibçək ən yüksək performansı verse də, xərc və tətbiq asanlığı səbəbindən 32 gözlü şitil kaseti daha oluna tövsiyə olaraq önə çıxarılıb.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məqalə, Yongsheng Ventilyator, Ruifang Zhang, Chi Zhang, Hongyu Jiang, Pengjing Zheng, Chunhong Wang, Lanchun Nie və Xin-Xin Wang tərəfindən hazırlanmış “Interactive effects of zeolite and different seedling containers on the growth and fruit quality of tomato (Solanum lycopersicum L.) in cool-temperate region” adlı tədqiqata əsaslanaraq hazırlanıb. Tədqiqat, sərin-mülayim bölgələrdə istixana pomidoru istehsalında seolit tətbiq dozası və şitil qabı tipinin birlikdə təsirlərini araşdırır.

Mənbə növü, SSRN üzərində əlçatanlığa açılmış bir preprint tədqiqat məqaləsidir. Mətndə aydın şəkildə “This preprint research paper has not been peer reviewed” ifadəsi yer aldığı üçün tədqiqat resenziyadan keçməmişdir. Buna görə nəticələr resenziyalı yekun nəşr olaraq deyil, müəyyən bir sahə təcrübəsinə əsaslanan preprint tədqiqat olaraq qiymətləndirilməlidir.

Bu tərkib, tədqiqatda verilən təcrübə dizaynı, seolit dozları, şitil qabı tipləri, pomidor böyümə ölçmələri, məhsuldarlıq və keyfiyyət analizləri, torpaq pH-ı və EC nəticələri, torpaq qida tərkibləri, torpaq ferment aktivlikləri, korrelyasiya analizi, PCA və mənsubiyyət funksiyası qiymətləndirmələrinə əsaslanaraq hazırlanıb. PDF yer almayan kommersiya gəlirliliyi zəmanəti, hər bölgədə qəti tətbiqolunma qabiliyyəti, bütün pomidor sortlarında eyni nəticələrin alınacağı ya uzunmüddətli torpaq yaxşılaşmasının zəmanət olduğu kimi iddialar edilməmişdir.

Tədqiqatın ən mühüm məhdudiyyətləri, nəticələrin illik iqlim dalgalanmalarından etkilenebilmesi, denemenin müəyyən bölgə və istehsal koşullarıyla məhdud olması, seolitin uzunmüddətli kumulyativ təsirlərinin və ən uyğun tətbiq sıklığının həmçinin araşdırılması gerekliliği və torpaq mikrob icması strukturu ilə metabolitlərin bu tədqiqatda araşdırılmamış olmasıdır.

Buna görə 3 t/ha seolit + 32 gözlü şitil kaseti tətbiqi, tədqiqat şəraiti daxilində ümidverici verici və praktik bir tövsiyə olaraq oxunmalıdır. Real istehsal kararlarında seolit xərci, şitil istehsal xərci, yerli torpaq şəraiti, suvarma yönetimi, istixana iklimi, pomidor sortu və bazar fiyatları həmçinin qiymətləndirilməlidir.