Tükürük kortizolü, hipotalamus–hipofiz–adrenal eksenin işleyişiyle ilişkili olan ve kan almadan ölçülebilen biyolojik bir stres göstergesidir; psikolojik ölçekler ise kişinin stres, tükenmişlik, depresyon veya yorgunluk gibi deneyimlerini öz-bildirim yoluyla değerlendirir. Bu anlatısal derleme, vardiyalı çalışanlarda bu iki ölçüm katmanının ne ölçüde birlikte değiştiğini ve kortizolle birlikte kullanılabilecek psikolojik ölçekler için mevcut kanıtın ne gösterdiğini incelemiştir. Araştırmacılar 2006–2025 dönemindeki özgün çalışmaları SCOPUS, PubMed ve Google Scholar üzerinden taramış, 308 kayıt içinden 19 çalışmayı derlemeye dahil etmiştir. İncelenen ölçekler arasında Maslach Burnout Inventory (MBI), kortizolle ilişki bildiren çalışma sayısı bakımından en sık tekrarlanan araçtır: MBI kullanan yedi çalışmanın dördünde ilişki raporlanmıştır. Bununla birlikte derleme, farklı çalışmaların tükürük örneklerini günün farklı zamanlarında ve farklı sayıda toplaması nedeniyle kesin bir ölçek üstünlüğü kurulamayacağını özellikle göstermektedir.

Çalışmanın merkezî metodolojik bulgusu yalnız “hangi psikolojik ölçeğin kullanıldığı” değil, kortizolün ne zaman ölçüldüğünün de sonuçların yorumlanmasında belirleyici olduğudur. Kortizol belirgin bir günlük ritme sahiptir ve uyanmayı izleyen ilk 30–45 dakikada Cortisol Awakening Response (CAR) adı verilen karakteristik yükselişi gösterebilir. Derlemeye giren çalışmaların azı CAR'ı uygun örnekleme düzeniyle değerlendirmiştir. Bu nedenle bir psikolojik ölçekle kortizol arasında ilişki görülmemesi, tek başına ölçeğin stresi yansıtmadığı anlamına gelmez; biyolojik örnekleme zamanlaması, vardiya düzeni ve katılımcı özellikleri de sonucu etkileyebilir.

Yazarlar mevcut literatür içinde MBI'nin kortizolle birlikte kullanılabilecek uygun bir aday olduğunu düşünmektedir. Ancak bu sonuç 19 çalışmadan oluşan heterojen bir anlatısal derlemeye dayanır; meta-analiz yapılmamıştır, örnekleme zamanları standardize değildir ve bazı çalışmalar küçük veya cinsiyet açısından dengesiz örneklemlere sahiptir. Dolayısıyla çalışma MBI'nin kortizol için doğrulanmış bir tanı testi olduğunu veya belirli bir kortizol düzeyinin tükenmişliği tek başına gösterebildiğini kanıtlamaz.

Vardiyalı çalışmada stres neden yalnız anketle değerlendirilmek istenmiyor?

Psikolojik ölçekler kişinin kendi yaşantısını doğrudan yakalama avantajına sahiptir; ancak öz-bildirim oldukları için algı, mevcut ruh hali, beklentiler ve yanıt eğilimlerinden etkilenebilirler. Buna karşılık kortizol fizyolojik bir ölçümdür, fakat o da “saf ve bağlamdan bağımsız stres değeri” değildir. Günün saati, uyanma zamanı, vardiya düzeni ve örnekleme protokolü kortizol sonucunu değiştirebilir. Derlemenin temel yaklaşımı bu nedenle öznel ve biyolojik ölçümleri rakip yöntemler olarak değil, farklı stres boyutlarını yakalayan tamamlayıcı katmanlar olarak ele almaktır.

Kortizol ve HPA ekseni

Kortizol adrenal korteksten salgılanan ve hipotalamus–hipofiz–adrenal eksenin (HPA ekseni) çalışmasıyla yakından ilişkili bir hormondur. HPA ekseni organizmanın stres uyaranlarına verdiği fizyolojik yanıtın temel düzenleyici sistemlerinden biridir. Tükürük kortizolü serum kortizolüyle güçlü ilişki gösterebildiği ve örnek alınması kan örneklemesine göre daha az girişimsel olduğu için stres araştırmalarında sık kullanılmaktadır.

Vardiyalı çalışma uyku–uyanıklık düzenini ve sirkadiyen ritmi değiştirebilir. Kortizol ise gün içinde sabit kalmaz: normal koşullarda uyanma çevresinde yüksek düzeylere ulaşır ve daha sonra gün boyunca genel olarak azalır. Bu nedenle sabah, vardiya öncesi, vardiya sonrası veya gece alınmış iki kortizol ölçümü aynı biyolojik bağlamı temsil etmeyebilir.

Kortizol Uyanma Yanıtı (CAR) Nedir ve Neden Önemlidir?

Kortizol uyanma yanıtı (Cortisol Awakening Response, CAR), uyanmayı izleyen yaklaşık ilk 30–45 dakika içinde kortizol düzeyinde ortaya çıkan karakteristik artıştır; bu nedenle CAR'ın güvenilir biçimde değerlendirilmesi için örneklerin uyanmaya göre zamanının hassas biçimde bilinmesi gerekir. Derleme, incelenen çalışmaların yalnız az bir bölümünün CAR'ı uygun örnekleme düzeniyle değerlendirdiğini ve zamanlama farklılıklarının kortizol–psikolojik ölçek ilişkilerindeki tutarsızlıklara katkıda bulunabileceğini vurgulamaktadır.

CAR yalnız tek bir sabah kortizol ölçümünden ibaret değildir. Uyanma anı ile uyanmadan sonraki belirli zaman noktaları arasındaki değişimi değerlendiren bir yanıttır. Örneğin uyanma zamanının yanlış kaydedilmesi veya örneğin planlanan dakikadan daha geç alınması, gerçek fizyolojik değişimin örnekleme hatasıyla karışmasına neden olabilir.

Derlemenin araştırma sorusu

Literatürde vardiyalı çalışanların stresini değerlendirmek için MBI, PSS, VAS, depresyon ölçekleri, yorgunluk ölçekleri ve mesleğe özgü stres ölçekleri gibi çok sayıda araç kullanılmıştır. Ancak hangi ölçeğin tükürük kortizolüyle daha tutarlı ilişkili olduğu konusunda ortak bir standart bulunmamaktadır. Derleme bu nedenle farklı psikolojik ölçekleri tek bir veri havuzunda karşılaştırmak yerine, mevcut çalışmaların hangi ölçeklerde kortizol ilişkisi raporladığını sınıflandırmıştır.

Literatür taraması nasıl yapıldı?

Araştırmacılar SCOPUS, PubMed ve Google Scholar veri tabanlarında 1 Ocak 2006 ile 31 Aralık 2025 arasında yayımlanan çalışmaları aramıştır. Tarama Ocak–Mart 2026 arasında gerçekleştirilmiştir. Arama terimleri “shift worker” veya “shift work”, “saliva” veya “salivary”, “psychological scale”, “cortisol” ve “stress” kavramlarının kombinasyonlarını içermiştir.

Yalnız İngilizce yazılmış özgün araştırmalar değerlendirmeye alınmıştır. Tükürük dışındaki biyolojik örnekleri kullanan çalışmalar, vardiyalı çalışanları incelemeyen araştırmalar ve kortizol ile psikolojik ölçek arasındaki ilişkiyi değerlendirmeyen çalışmalar dışlanmıştır.

Çalışma seçim akışı

Uygunluk aşamasındaki dışlamaların 18'i tükürük dışındaki örneklerin kullanılmasına, 15'i katılımcıların vardiyalı çalışan olmamasına ve 22'si kortizol ile psikolojik ölçek ilişkisini değerlendirmemesine bağlanmıştır.

Dahil edilen çalışmaların katılımcı yapısı

On dokuz çalışmanın dördünde üç vardiyalı, beşinde iki vardiyalı çalışma düzeni bildirilirken 10 çalışmada vardiya sistemi açık biçimde belirtilmemiştir. En sık incelenen meslek hemşireliktir: yedi çalışma yalnız hemşireleri, iki çalışma ise hemşire ve doktorları içermiştir. On dört çalışma kadın ve erkek katılımcıları birlikte içerirken dört araştırma yalnız kadınları incelemiş, bir çalışmada cinsiyet raporlanmamıştır.

Bu dağılım, literatürün bütün vardiyalı çalışan nüfusunu eşit temsil etmediğini gösterir. Sağlık çalışanlarının, özellikle hemşirelerin, belirgin ağırlığı vardır; balıkçı, otobüs sürücüsü ve polis gibi diğer meslek grupları daha sınırlı sayıda çalışmayla temsil edilmiştir.

Hangi Psikolojik Ölçek Kortizolle En Tutarlı İlişkiyi Gösterdi?

Derlemede en çok tekrar edilen olumlu ilişki Maslach Burnout Inventory (MBI) için raporlanmıştır: MBI kullanan yedi çalışmanın dördü kortizolle ilişki bildirmiştir. Bununla birlikte dörtte yedi oranı tam bir tutarlılık değildir ve çalışmaların tasarım, meslek, örnekleme zamanı ve kortizol toplama protokolleri farklı olduğundan MBI'nin biyolojik stres ölçümü için kesin biçimde üstün olduğu sonucuna varılamaz.

Maslach Burnout Inventory

MBI tükenmişliği değerlendiren psikolojik bir ölçektir. Derlemenin tartıştığı kavramsal çerçevede tükenmişlik; duygusal tükenme, duyarsızlaşma/depersonalizasyon ve kişisel başarı hissindeki azalma gibi çalışma yaşamıyla ilişkili psikolojik boyutları içerir. Vardiyalı çalışanlarda kronik iş stresiyle ilişkili bir yapıyı ölçmesi, MBI'nin kortizolle birlikte değerlendirilmesine yönelik bilimsel ilgiyi açıklamaktadır.

Yedi MBI çalışmasının dördü kortizolle ilişki bildirmiş, üçü bildirmemiştir. İlişki bulunan çalışmaların örnekleme zamanları da birbirinin aynısı değildir: uyanma zamanı, sabah 06.00–08.00 aralığı, vardiya sonu ve gün içinde dört sabit zaman noktası gibi farklı protokoller kullanılmıştır. Bu heterojenlik, MBI'nin performansını tek bir ortak biyolojik protokol altında test edilmiş gibi yorumlamayı engeller.

VAS ve depresyon ölçekleri

Visual Analog Scale (VAS), algılanan stres yoğunluğunu sürekli bir çizgi üzerinde kişinin kendi değerlendirmesiyle nicelleştiren basit bir öz-bildirim aracıdır. Derlemede VAS kullanan iki çalışmadan biri kortizolle ilişki göstermiştir. Ölçeğin kolay uygulanabilir olması avantajdır; ancak kişisel algıya yüksek bağımlılığı nedeniyle bireyler arası farklılıklar ve ölçülen yapının gerçekten “stres” olup olmadığı önem taşır.

Zung Self-Rating Depression Scale (SDS) kullanan iki çalışmanın biri kortizolle ilişki bildirmiştir. Bir çalışmada yüksek SDS grubunda gece vardiyası sırasında kortizol artışının daha erken meydana gelmesi, depresif belirti düzeyi ile sirkadiyen ritim değişiminin birlikte ele alınabileceğini düşündürmüştür. Ancak bu gözlem, depresyonun kortizol değişikliğine neden olduğunu kanıtlamaz.

Beck Depression Inventory (BDI) için derlemeye giren tek çalışma kortizolle ilişki raporlamıştır. Tek çalışmaya dayanan sonuçların genellenmesi mümkün değildir.

Algılanan stres ölçekleri

Perceived Stress Scale'ın 14 maddelik sürümü (PSS-14) üç çalışmada kullanılmış ve bu üç çalışmanın hiçbirinde kortizolle ilişki bildirilmemiştir. Buna karşılık 10 maddelik PSS-10'u kullanan tek çalışma ilişki bildirmiştir. Bu bulgu, PSS-10'un kortizolle kesin olarak daha iyi eşleştiğini kanıtlamaz; PSS-10 için kanıt yalnız tek çalışmadan gelmektedir.

Yorgunluk ölçümleri

Occupational Fatigue/Exhaustion Recovery Scale (OFER) ve Cumulative Fatigue Symptom Index (CFSI) kullanılan çalışmaların her biri kortizolle ilişki bildirmiştir. Buna karşılık Multidimensional Fatigue Inventory ve Maastricht Vital Exhaustion Questionnaire kullanılan araştırmalarda ilişki gösterilmemiştir. Derleme, kronik yorgunluk ile kortizol ritmi arasındaki ilişkinin özellikle vardiyalı hemşirelerde gelecekte daha ayrıntılı değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Kortizolle ilişki bildiren başlıca psikolojik ölçümler

Bu tablo “ilişki bildirildi” bilgisini özetler; korelasyonun yönünü, büyüklüğünü veya klinik anlamını bütün çalışmalar için ortaklaştırmaz. Kaynak derleme heterojen çalışmalar üzerinde ortak etki büyüklüğü hesaplamamış ve meta-analiz gerçekleştirmemiştir.

Tükürük Örnekleme Zamanı Kortizol–Psikolojik Ölçek İlişkisini Nasıl Etkileyebilir?

Kortizol güçlü sirkadiyen değişim gösterdiği için aynı psikolojik stres düzeyine sahip iki kişiden farklı saatlerde alınan tek tükürük örnekleri doğrudan karşılaştırıldığında biyolojik zaman etkisi psikolojik stres etkisiyle karışabilir; özellikle CAR değerlendirmesinde uyanma anı ve sonraki 30–45 dakikalık örnekleme penceresi hassas biçimde standardize edilmelidir.

Derlemedeki örnekleme protokollerinin heterojenliği

Çalışmalarda tükürük örnekleri uyanma anında, sabahın belirli saatlerinde, vardiya öncesinde ve sonrasında, gün içinde birkaç sabit zaman noktasında veya gece vardiyası boyunca alınmıştır. Bazı çalışmalar yalnız bir örnek kullanırken bazıları bir gün veya birkaç vardiya boyunca çoklu örnekler toplamıştır.

Kortizolle anlamlı ilişki bildiren MBI araştırmalarında bile örnekleme zamanı tek tip değildir. VAS ilişkisinin görüldüğü çalışmada örnekler vardiya öncesi ve sonrası alınmıştır. SDS ile ilişki bildiren çalışmada gün içinde birden fazla ölçüm yapılmıştır. OFER çalışmasında uyanma zamanı örneklemesi kullanılmıştır. Bu çeşitlilik, farklı ölçeklerin performansını doğrudan karşılaştırmayı güçleştirir.

Neden yalnız tek kortizol değeri yeterli olmayabilir?

Tek ölçüm, biyolojik ritmin yalnız bir anını temsil eder. Bir kişinin kortizolünün sabah yüksek, gün sonunda daha düşük olması normal sirkadiyen örüntünün parçası olabilir. Buna karşılık kronik stres veya sirkadiyen bozulma yalnız mutlak düzeyde değil, gün içindeki profilin biçiminde de kendini gösterebilir. Bu nedenle hangi biyolojik sorunun sorulduğuna göre tek zaman noktası, vardiya öncesi/sonrası karşılaştırması veya CAR dizisi farklı bilgi üretir.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• Vardiyalı çalışanlarda tükürük kortizolü ile psikolojik stres ölçümlerini birlikte kullanan literatür, çok farklı psikolojik ölçeklere ve örnekleme protokollerine sahiptir.
• MBI, yedi çalışmanın dördünde kortizolle ilişki bildirilmesi nedeniyle incelenen literatürde en fazla tekrar eden olumlu ilişkiye sahip psikolojik ölçektir.
• VAS ve SDS'nin her biri iki çalışmanın birinde kortizolle ilişki göstermiştir.
• PSS-10, Professional Stress Scale, Driver Stress Inventory, BDI, OFER ve CFSI için ilişki bildiren kanıtlar vardır; ancak bu ölçümlerin her biri için olumlu sonuç tek çalışma düzeyindedir.
• Tükürük örnekleme zamanındaki büyük farklılıklar, çalışmalar arası karşılaştırmanın temel sınırlılıklarından biridir.
• CAR'ın uygun değerlendirilmemesi, kortizol ile psikolojik ölçekler arasında gerçek bir ilişkinin yakalanmasını zorlaştırabilir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• MBI'nin kortizol temelli stres değerlendirmesi için kesin olarak doğrulanmış “en iyi test” olduğu kanıtlanmamıştır.
• Tükürük kortizolünün tek başına tükenmişlik, depresyon veya psikolojik stres tanısı koyabildiği gösterilmemiştir.
• Bir psikolojik ölçekle kortizol arasındaki korelasyon, psikolojik durumun kortizol değişikliğine neden olduğunu kanıtlamaz.
• Kortizolle ilişki göstermeyen bir ölçeğin stresi ölçmediği sonucu çıkarılamaz; biyolojik örnekleme protokolü ve çalışma tasarımı sonucu etkileyebilir.
• Farklı meslek, vardiya sistemi, cinsiyet dağılımı ve örnekleme saatlerine sahip çalışmalar tek, homojen bir popülasyon gibi yorumlanamaz.
• Derleme meta-analiz olmadığı için ortak etki büyüklüğü veya birleşik korelasyon katsayısı sağlamaz.

Derlemenin sınırlılıkları

Yazarların açıkça belirttiği temel sınırlılık, 19 çalışmada tükürük toplama zamanlarının ve ölçüm sayılarının birbirinden farklı olmasıdır. Kortizol uyanmadan 30–45 dakika sonra yüksek düzeye ulaşabildiği ve sonrasında hızla değişebildiği için bu heterojenlik biyolojik karşılaştırmayı zayıflatmaktadır.

İkinci önemli sınırlılık, yalnız 19 yayının değerlendirilmiş olmasıdır. Bazı çalışmalar küçük örneklem büyüklüklerine veya cinsiyet dengesizliklerine sahiptir. Dahası çalışma anlatısal derlemedir; nicel meta-analiz değildir. Yazarlar bu nedenle kesin sonuç çıkarılamayacağını ve gelecekte sistematik derlemeler ile meta-analizlere ihtiyaç bulunduğunu açıkça belirtmektedir.

Bilimsel olarak çıkarılabilecek temel ders

Bu derlemenin en önemli mesajı, vardiyalı çalışanlarda stres ölçümünün yalnız “doğru anketi seçmek” sorununa indirgenemeyeceğidir. Psikolojik ölçüm ile biyolojik örnekleme protokolü birlikte tasarlanmalıdır. Kortizol kullanılıyorsa uyanma zamanı, vardiya başlangıcı ve bitişi, gün içi ritim, örnek sayısı ve örneğin gerçek alınma zamanı kayıt altına alınmalıdır. Aksi halde güçlü bir psikolojik ölçek ile doğru biyobelirteç aynı araştırmada bulunsa bile biyolojik zamanlama hatası iki ölçüm arasındaki ilişkiyi bulanıklaştırabilir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Relationship Between Salivary Cortisol and Psychological Scales in the Stress Assessment of Shift Workers: A Narrative Review

Yazarlar: Yuka Kumagai; Naoko Kudo; Tomomi Suda; Yoshimi Narita; Masato Yoshioka.

Sorumlu yazar: Masato Yoshioka.

Kurum: Department of Nursing, Akita University Graduate School of Health Sciences, Akita, Japan.

Dergi: Psychiatry International.

Yayıncı: MDPI, Basel, Switzerland.

Bibliyografik kayıt: Psychiatry Int. 2026, 7, 149.

DOI: 10.3390/psychiatryint7040149

Resmî DOI bağlantısı: https://doi.org/10.3390/psychiatryint7040149

Yayın tarihçesi: Alınma 15 Mayıs 2026; revizyon 1 Temmuz 2026; kabul 2 Temmuz 2026; yayın 7 Temmuz 2026.

Kaynak türü: Anlatısal derleme.

İncelenen yayın dönemi: 1 Ocak 2006–31 Aralık 2025.

Arama zamanı: Ocak–Mart 2026.

Veri tabanları: SCOPUS, PubMed ve Google Scholar.

Derleme değerlendirme yaklaşımı: SANRA değerlendirme kriterleri kullanılarak anlatısal sentez; çalışma seçim süreci ayrıca PRISMA akış diyagramıyla gösterilmiştir.

Lisans: Creative Commons Attribution (CC BY).

Finansman: Japan Society for the Promotion of Science tarafından FY2024 Grant-in-Aid for Scientific Research, JP24K13576.

Kurumsal etik kurul: Uygulanabilir değil.

Bilgilendirilmiş onam: Uygulanabilir değil.

Veri erişilebilirliği: Yeni veri üretilmemiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çıkar çatışması olmadığını bildirmiştir.

Yazar katkıları: Kavramsallaştırma Yuka Kumagai ve Masato Yoshioka; yöntem Yuka Kumagai, Naoko Kudo ve Masato Yoshioka; araştırma Tomomi Suda ve Yoshimi Narita; veri kürasyonu Naoko Kudo ve Tomomi Suda; ilk taslak Yuka Kumagai, Naoko Kudo ve Masato Yoshioka; gözden geçirme ve düzenleme Yuka Kumagai, Naoko Kudo ve Masato Yoshioka; denetim Yoshimi Narita ve Masato Yoshioka; proje yönetimi Naoko Kudo ve Masato Yoshioka tarafından gerçekleştirilmiştir.

Kaynak-içi terminoloji notu: Makalenin özetinde kortizol “stress-related protein” olarak adlandırılırken giriş bölümünde adrenal kortikal hormon olarak tanımlanmaktadır. Verianla metni bu tutarsızlığı gizlememiş ve biyolojik kavramı hormon/biyobelirteç olarak ele almıştır.

Kaynak-içi sayım notu: Sonuçlar bölümü 19 çalışmada 26 psikolojik ölçümün incelendiğini bildirir. Tablo 2'de görünür biçimde adlandırılan ölçek satırlarının sayımı bu ifadeyle bire bir örtüşmediğinden Verianla bu farkı tahmin yoluyla düzeltmemiştir.

Temel yorum sınırı: MBI'nin mevcut literatürde en fazla tekrarlanan kortizol ilişkisine sahip olması, MBI'nin biyolojik stres için tanısal altın standart olduğu anlamına gelmez. Çalışmaların örnekleme zamanı, meslek, vardiya biçimi, örneklem büyüklüğü ve tasarımı heterojendir; anlatısal derleme nicel birleşik etki hesabı sunmamaktadır.