Bundibugyo virüsü hastalığı sağkalımı (Bundibugyo virus disease, BVD), akut Bundibugyo ebolavirus (BDBV) enfeksiyonunun klinik olarak sona ermesinden yıllar sonra da bazı kişilerde fiziksel, laboratuvar ve psikososyal farklılıkların devam edebildiği uzun dönem sağlık durumunu ifade eder. Bu kesitsel gözlemsel çalışma, Uganda'daki 2007–2008 Bundibugyo salgınından laboratuvarla doğrulanmış 40 sağkalımcıyı aynı coğrafi bölgeden 23 maruz kalmamış toplum kontrolüyle yaklaşık 16 yıl sonra karşılaştırmış; klinik semptomları, vital bulguları, hematoloji ve biyokimya testlerini, idrar analizlerini, psikolojik durumu ve sosyal deneyimleri değerlendirmiştir. Baş ağrısı (%35) ve görme sorunları (%22,5) en sık bildirilen uzun dönem yakınmalardır. Sağkalımcıların solunum hızları kontrollerden anlamlı derecede daha düşük bulunmuş (p<0,001), fakat ölçümler normal fizyolojik aralıkta kalmıştır. Laboratuvar sonuçlarının çoğu her iki grupta da normal sınırlardayken, sağkalımcılarda basofil yüksekliği %40, üriner keton pozitifliği %5 olarak bildirilmiştir. Ruh sağlığı değerlendirmelerinde çoğu katılımcının HADS anksiyete ve depresyon skorları normal aralıkta bulunmasına rağmen, sağkalımcıların %57,5'i kalıcı damgalanma yaşadığını bildirmiştir.

Çalışmanın en önemli yorum sınırı, tasarımın kesitsel olmasıdır. Araştırmacılar kişileri akut hastalık döneminden itibaren 16 yıl boyunca izlememiştir; yaklaşık 16 yıl sonra tek bir değerlendirme penceresinde sağkalımcılar ile toplum kontrollerini karşılaştırmıştır. Bu nedenle saptanan laboratuvar, solunum, metabolik veya psikososyal farklılıklar BDBV enfeksiyonunun kesin nedensel sonucu olarak yorumlanamaz. Yaş, cinsiyet, yaşam biçimi, sağlık hizmetine erişim ve tanınmamış eşlik eden hastalıklar gibi değişkenlerin etkisi tamamen ortadan kaldırılamamıştır.

Çalışmada 42 doğrulanmış BVD sağkalımcısının kayıtları belirlenmiş, ikisinin öldüğü doğrulanmış ve ulaşılabilen 40 kişinin tamamı çalışmaya alınmıştır. Kontrol için Bundibugyo District'ten 30 kişi taranmış; üç kişi 17 yaşından küçük olduğu, iki kişi katılmayı reddettiği ve iki kişinin verileri eksik olduğu için dışlanmış, sonuçta 23 kontrol çalışmaya alınmıştır. Toplam analiz örneklemi 63 kişi olmuştur.

Sağkalımcıların medyan yaşı 48,5 yıl (IQR 40,0–60,5), kontrollerin medyan yaşı 38,0 yıl (IQR 25,0–49,0) olup fark istatistiksel olarak anlamlıdır (p=0,008). Sağkalımcıların 23/40'ı (%57,5) erkekken, kontrol grubunda 6/23 (%26,1) erkek bulunmaktadır; cinsiyet dağılımındaki fark da anlamlıdır (p=0,020). Araştırmacılar bu dengesizlikleri azaltmak amacıyla yaş ve cinsiyet ayarlı analizler ve kısmi korelasyonlar kullandıklarını bildirmiştir.

Bundibugyo ebolavirus ve Bundibugyo virüsü hastalığı

Bundibugyo ebolavirus (BDBV), Filoviridae ailesindeki Ebola hastalığına yol açabilen virüslerden biridir. Uganda'daki 2007–2008 Bundibugyo salgını BDBV'nin tanımlandığı ilk büyük olaylardan biridir. Kaynak çalışma, BDBV'nin yakın akraba virüslerden nükleotid dizisi düzeyinde yaklaşık %32 oranında ayrıldığını aktarmakta ve bu nedenle başka Ebola virüslerinin sağkalım verilerinin BDBV sağkalımcılarına otomatik olarak genellenmemesi gerektiğini vurgulamaktadır.

BDBV enfeksiyonunun akut döneminde ateş, yorgunluk ve kas ağrısıyla başlayan özgül olmayan febril tablo; ilerleyen dönemde bulantı, kusma ve ishal gibi ciddi gastrointestinal belirtilere ve çoklu organ bozukluğuna ilerleyebilir. Bu makalenin araştırma konusu akut enfeksiyon değildir. Araştırmacılar akut hastalığı atlatan kişilerin yaklaşık 16 yıl sonraki sağlık durumunu incelemektedir.

Post-Ebola Sendromu Nedir ve Bu Çalışma BVD Sağkalımcılarında Ne Gösteriyor?

Post-Ebola sendromu (Post-Ebola Syndrome, PES), akut Ebola hastalığından iyileşmiş kişilerde daha sonra devam edebilen veya ortaya çıkabilen fiziksel, nörolojik, kas-iskelet, duyusal ve psikososyal sorunların genel adıdır; bu çalışma BDBV sağkalımcılarında özellikle kronik baş ağrısı, görme sorunları, eklem ağrısı, nörolojik yakınmalar, bazı ince laboratuvar farklılıkları ve kalıcı sosyal damgalanmanın yaklaşık 16 yıl sonra hâlâ görülebildiğini göstermektedir, ancak kesitsel tasarım nedeniyle her bulgunun doğrudan BDBV tarafından oluşturulduğu kanıtlanmamıştır.

Literatür boşluğu

Zaire ebolavirus sağkalımcılarında göz hastalıkları, kas-iskelet ağrıları, nörolojik bozukluklar, anksiyete, depresyon ve travma sonrası stres gibi uzun dönem sorunlar çok daha fazla araştırılmıştır. Buna karşılık BDBV sağkalımcılarına ilişkin uzun dönem veri sınırlıdır.

Araştırmanın amacı bu boşluğu azaltmak için 2007–2008 Bundibugyo salgınından sağ kalan kişilerin klinik, biyokimyasal, immünolojik ve psikososyal durumlarını aynı bölgedeki maruz kalmamış toplum üyeleriyle karşılaştırmaktır.

Katılımcılar nasıl seçildi?

Kontrol grubunun seçimi neden özellikle önemlidir?

Kontroller aynı coğrafi bölgeden seçilmiştir. Amaç çevre ve sosyoekonomik koşulları mümkün olduğunca benzer tutmaktır. Kontrol adaylarının en az 17 yaşında olması, Bundibugyo District'te yaşaması, yazılı onam verebilmesi ve 2007–2008 salgını sırasında Ebola hastalığıyla uyumlu belirti veya doğrulanmış vakayla bilinen temas öyküsü bildirmemesi gerekmiştir.

BDBV'ye özgü IgG antikoru kontrol sınıflandırmasının temeli yapılmamıştır. Araştırmacılar salgından yaklaşık 17 yıl sonra antikor titrelerinin birçok kişide tespit sınırının altına düşebileceğini ve güncel negatif serolojinin geçmişte hiç enfeksiyon olmadığını güvenilir biçimde kanıtlamayacağını belirtmiştir. Bu nedenle eski Sağlık Bakanlığı kayıtları ve maruziyet öyküsü esas alınmıştır.

Gruplar gerçekten tam yaş ve cinsiyet eşleşmeli miydi?

Kaynak özetinde gruplar “age- and sex-matched” olarak tanımlansa da yöntem bölümünün daha ayrıntılı açıklaması frequency matching yapıldığını ve Uganda nüfus yapısı nedeniyle tam bireysel eşleştirmenin başarılamadığını göstermektedir.

Yaş ve cinsiyet farkları potansiyel karıştırıcıdır. Araştırmacılar ana analizleri yaş ve cinsiyete göre ayarladıklarını ve kısmi korelasyonlar hesapladıklarını bildirmektedir. Supplementary Fig. S1'de ayarlanmış ve ayarlanmamış korelasyonların büyük ölçüde benzer olduğu belirtilmiştir. Ancak bu ek şekil yüklenen ana PDF'nin içinde bulunmadığından sayısal ayrıntıları burada üretilmemiştir.

Örneklem büyüklüğü nasıl gerekçelendirildi?

BDBV sağkalımcılarının çok az sayıda olması nedeniyle araştırmacılar klasik “istenen güce ulaşmak için kaç kişi gerekir?” yaklaşımı yerine precision-based, yani tahmin kesinliğine dayalı bir gerekçelendirme kullanmıştır.

Ulaşılabilen 40 sağkalımcı ile 23 kontrolden oluşan toplam 63 kişilik örneklem için grup karşılaştırmalarında %95 güven aralığı genişliği yaklaşık 1,05 standartlaştırılmış birim olarak belirtilmiş ve bunun yaklaşık d ≥ 0,53 büyüklüğündeki orta-büyük etkileri değerlendirmek için yeterli kesinlik sağladığı ifade edilmiştir.

Kaynak Hedges ve Olkin'in varyans yaklaşımına atıf yapmakta ve etki büyüklüklerini Hedges' g ile %95 güven aralıkları biçiminde raporlamayı planladığını belirtmektedir. Ana PDF, kullanılan Hedges' g denklemini açık biçimde yazmadığı için Verianla metninde kaynağa ait olmayan bir denklem üretilmemiştir.

Hangi klinik ölçümler yapıldı?

Katılımcılara standartlaştırılmış anketler uygulanmış; yaş, cinsiyet ve meslek gibi sosyodemografik veriler kaydedilmiş; uzun dönem semptomlar, vital bulgular ve semptom süresi değerlendirilmiştir.

16 Yıl Sonra Görülen Farklılıklar BDBV'nin Kesin Nedensel Etkisi midir?

Hayır. Kesitsel tasarım, sağkalımcıların yaklaşık 16 yıl sonraki durumunu bir kontrol grubuyla karşılaştırır fakat enfeksiyondan önceki başlangıç değerlerini veya 16 yıllık değişim yörüngesini ölçmez; dolayısıyla baş ağrısı, basofil yüksekliği, daha düşük solunum hızı veya belirli korelasyonlar BDBV enfeksiyonunun kesin nedensel sonucu olarak atanamaz.

Nedensel yorumun önündeki başlıca sınırlılıklar; başlangıç ölçümlerinin bulunmaması, yaş ve cinsiyet dengesizliği, yaşam biçimi ve sosyoekonomik faktörler, sağlık hizmetine erişim, bilinmeyen eşlik eden hastalıklar, semptomların geriye dönük hatırlanması ve küçük örneklemdir.

Uzun dönem semptomların sıklığı

Semptomların şiddeti ve süresi

Baş ağrısı bildiren 14 kişinin 12'si (%85,7) semptomu hafif, ikisi (%14,3) orta şiddette tanımlamıştır. Görme sorunu bildiren dokuz kişinin yedisinde semptom hafif, birinde orta ve birinde ağır olarak sınıflandırılmıştır.

Diğer semptomların şiddet bilgileri daha eksiktir. Bu nedenle her semptom için ayrıntılı şiddet dağılımı oluşturmak mümkün değildir.

Semptom süresi verileri kişiden kişiye büyük değişkenlik göstermektedir. Kaynakta:

• baş ağrısı için ortalama süre 4,18 yıl (SS 6,30),
• görme sorunları için 2,65 yıl (SS 3,20),
• eklem ağrısı için 1,80 yıl (SS 2,55)

olarak verilmiştir. Standart sapmaların ortalamalara göre geniş olması, bazı kişilerin aylar içinde iyileşmesine karşılık bazı kişilerde yıllarca süren yakınmalar bulunabildiğini göstermektedir.

“Ortalama 4,18 yıl baş ağrısı” ifadesi bütün 40 sağkalımcının 4,18 yıl baş ağrısı çektiği anlamına gelmez. Bu ölçüm, ilgili semptomu bildiren kişilerin semptom sürelerini özetlemektedir.

Sağkalımcılarda Daha Düşük Solunum Hızı Ne Anlama Geliyor?

BVD sağkalımcılarının solunum hızı kontrol grubundan istatistiksel olarak anlamlı derecede daha düşük bulunmuştur (p<0,001), ancak sağkalımcıların ölçümleri kaynakta tanımlanan 12–20 soluk/dakika normal fizyolojik aralığında kalmıştır; dolayısıyla bulgu açık bir solunum yetmezliği veya klinik hastalık kanıtı değil, gelecekte hedefli kardiyorespiratuvar çalışmalarla doğrulanması gereken beklenmedik bir fizyolojik farktır.

Yazarlar bu bulgunun olası uzun dönem otonomik yeniden ayarlanma veya solunum sürücüsünde değişiklikle ilişkili olabileceğini tartışmaktadır. Ancak çalışma otonom sinir sistemi fonksiyonunu veya solunum merkezlerini doğrudan ölçmemiştir. Bu nedenle “otonom yeniden kalibrasyon” kanıtlanmış mekanizma değil, gelecek araştırmaya yönelik yazar yorumudur.

Kalp hızı, sistolik ve diyastolik kan basıncı, vücut kitle indeksi ve vücut sıcaklığı için gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı genel fark saptanmamıştır. Çoğu medyan normal veya normale yakın referans aralıklarında kalmıştır.

Kan ve idrar örneklerinde neler ölçüldü?

Venöz kan ve orta akım idrar örnekleri toplanmıştır. Hematolojik değerlendirme için tam kan sayımı (CBC), karaciğer değerlendirmesi için bilirubin, alanin aminotransferaz (ALT), aspartat aminotransferaz (AST) ve diğer ilgili belirteçler; böbrek değerlendirmesi için kreatinin, üre ve elektrolitler; inflamasyon için C-reaktif protein (CRP) değerlendirilmiştir.

Periferik kan mononükleer hücreleri (PBMC) ayrıca izole edilerek gelecekte B-hücre hafıza alt grupları ve T-hücre aktivasyon profillerinin immünofenotiplendirilmesi amacıyla kriyoprezervasyonla saklanmıştır. Bu makale PBMC'lerden elde edilmiş ayrıntılı B- veya T-hücresi immünofenotipleme sonuçlarını raporlamamaktadır.

Hematolojik bulgular

Çoğu hematolojik ölçüm iki grupta da normale dönmüş görünmektedir. Kırmızı ve beyaz kan hücresi sayımlarının %97,5'ten fazlası normal aralıktadır. Sağkalımcıların yalnız %2,5'inde hemoglobin anormalliği bildirilmiştir.

Karaciğer ve böbrek fonksiyonları ne gösterdi?

AST ve alkalin fosfataz (ALP) sağkalımcıların %97,5'inde normal bulunmuştur ve kontrol değerleri de benzer biçimde büyük ölçüde normaldir. Direkt bilirubin ve albumin tüm katılımcılarda normal olarak bildirilmiştir.

Böbrek fonksiyonunda büyük bir bozulma sinyali görülmemiştir. Kreatinin ve kan üre azotu anormallikleri nadirdir; sodyum ve potasyum bozuklukları iki grupta da sınırlıdır.

Dolayısıyla çalışma “16 yıl sonra yaygın kalıcı karaciğer veya böbrek yetmezliği vardır” sonucunu desteklememektedir. Kaynak daha çok çoğu temel organ fonksiyonunun normale döndüğü, buna karşılık bazı ince immünolojik ve metabolik farklılıkların kalabildiği yorumunu yapmaktadır.

Spearman korelasyonu neyi ölçüyor?

Spearman sıra korelasyonu, iki değişken birlikte artma veya azalma eğilimi gösteriyor mu sorusunu sıralamalara dayalı olarak değerlendiren nonparametrik bir ilişki ölçüsüdür. Katsayı +1'e yaklaştıkça güçlü pozitif, −1'e yaklaştıkça güçlü negatif monoton ilişki; 0'a yaklaştıkça zayıf monoton ilişki ifade eder.

Kaynak sağkalımcı grubunda şu ilişkileri raporlamaktadır:

Bu korelasyonlar “yaş HbA1c'yi BDBV nedeniyle yükseltiyor” veya “kreatinin kan basıncını yükseltiyor” gibi nedensel ifadeler değildir. Korelasyon yalnız değişkenlerin birlikte değişme örüntüsünü gösterir.

Kaynak Şekil 5C'deki korelasyon tutarsızlığı

Ana metin kontrol grubunda serum total protein ile sıcaklık arasındaki korelasyonu r=0,038; p<0,05, solunum hızı ile kan pH'ı arasındaki korelasyonu r=0,043; p<0,05 olarak yazmaktadır.

Bununla birlikte kaynak Şekil 5C'deki çubuklar bu iki kontrol ilişkisini sıfırın solunda, yani negatif ve ana metindeki 0,038/0,043 değerlerinden görsel olarak belirgin biçimde daha büyük mutlak değerde göstermektedir. Ana PDF'de ham veri bulunmadığından Verianla metni bu değerleri yeniden hesaplamamış veya sessizce “−0,38 / −0,43” biçiminde düzeltmemiştir.

Bu nedenle kontrol grubundaki bu iki korelasyonun kesin katsayısı için kaynak metin ve şekil arasında çözülmemiş bir iç tutarsızlık bulunduğu kabul edilmelidir.

İstatistiksel analiz nasıl yapıldı?

• Sürekli değişkenler için yöntem bölümünde Wilcoxon rank-sum testi tanımlanmıştır.
• Kategorik değişkenler için Pearson ki-kare veya uygun durumda Fisher exact testi kullanılmıştır.
• Klinik/laboratuvar ilişkileri Spearman sıra korelasyonu ile değerlendirilmiştir.
• Bütün testler iki yönlüdür.
• Anlamlılık eşiği p<0,05'tir.
• Analiz yazılımı R 4.2.0'dır.
• Eksik veriler sonuç bazında bildirilmiş ve imputasyon yapılmadan mevcut vakalar analiz edilmiştir.
• HADS verisinde eksiklik %5'tir.
• Önceden belirlenmiş klasik duyarlılık analizi yapılmamış; yaş/cinsiyet ayarlı kısmi korelasyonlar ve ayarlı–ayarsız sonuçların görsel karşılaştırılması robustness check olarak kullanılmıştır.

Kaynak-içi yöntem notu: Şekil 3 açıklaması grup ve cinsiyet karşılaştırmalarının Kruskal–Wallis testi ve Bonferroni düzeltmesiyle yapıldığını belirtmektedir. Bu ifade, ana yöntem bölümündeki “sürekli değişkenler için Wilcoxon rank-sum” açıklamasından farklıdır. Hangi alt analizde hangi testin kullanıldığı kaynakta tamamen tekleştirilmemiştir.

HADS nedir?

Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS), anksiyete ve depresif belirtileri taramak için kullanılan standartlaştırılmış bir ölçektir. Çalışmanın kullandığı eşikler:

16 yıl sonraki ruh sağlığı sonuçları

Kaynak bu dağılımı “dikkat çekici ruh sağlığı dayanıklılığı” olarak yorumlamaktadır. Ancak iki önemli sınır vardır.

Birincisi, Şekil 6'daki psikososyal sonuçlar maruz kalmamış kontrol grubuyla benchmark edilmemiştir. Kaynak figür açıklaması bu nedenle bu sonuçların önceki BDBV enfeksiyonuna nedensel olarak atfedilemeyeceğini açıkça belirtmektedir.

İkincisi, Şekil 6 açıklaması yüzdelerin eksik verisi olmayan katılımcılar üzerinden hesaplandığını söylerken ana metindeki yüzdeler 40 kişilik toplam örneklem paydasına karşılık gelmektedir. Örneğin 28 kişinin %70 olarak verilmesi 28/40 hesabıyla uyumludur. Bu kaynak-içi payda sunumu Verianla tarafından değiştirilmemiştir.

Normal anksiyete veya depresyon skorlarının yaygın olması, sosyal yükün ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir. Sağkalımcıların %57,5'inin hâlâ damgalanma bildirmesi, psikolojik belirti skorları ile toplumsal dışlanmanın aynı kavram olmadığını göstermektedir.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çalışma tasarımı

Araştırma Uganda'daki 2007–2008 Bundibugyo salgınından yaklaşık 16 yıl sonra yürütülen kesitsel gözlemsel iki-kohort karşılaştırmasıdır. Katılımcılar 4 Aralık 2024 ile 10 Şubat 2025 arasında çalışmaya alınmıştır.

Sağkalımcıların önceki BDBV enfeksiyonu laboratuvarla doğrulanmış salgın kayıtlarına dayanmıştır. Kontroller aynı coğrafi bölgeden seçilmiş, bilinen Ebola maruziyeti veya 2007–2008 salgınıyla uyumlu hastalık öyküsü bildirmeyen toplum üyelerinden oluşturulmuştur.

Etik ve onam

Etik onay:

• Uganda Virus Research Institute Research Ethics Committee: UVRI-REC, GC/127/1045.
• Uganda National Council for Science and Technology: UNCST, HS5212ES.

Bütün katılımcılar yazılı bilgilendirilmiş onam vermiştir. Çalışma Helsinki Bildirgesi ve Good Clinical Practice ilkelerine uygun yürütülmüş; örnekler kimliksizleştirilmiş ve gelecekteki immünovirolojik çalışmalar için güvenli biçimde biyobankalanmıştır.

Örneklem neden “nadir hastalık popülasyonu” olarak değerlendirilmelidir?

Araştırmacılar ulaşılabilen BVD sağkalımcılarının tamamını çalışmaya almıştır. Bu nedenle 40 kişi sıradan bir kolayda örneklem değildir; bilinen ve izlenebilir sağkalımcı popülasyonunun neredeyse nüfus sayımı benzeri kapsanmasıdır.

Ancak “erişilebilen bütün sağkalımcıları dahil etmek”, istatistiksel belirsizliği ortadan kaldırmaz. Özellikle alt gruplar küçük olduğunda nadir sonuçların yüzdeleri ve korelasyonlar geniş belirsizlik taşıyabilir.

Uzun dönem klinik bulguların özeti

“İmmünometabolik yeniden ayarlanma” ne kadar kesin?

Yazarlar basofil yüksekliği, üriner ketonlar ve bazı fizyolojik korelasyonları “subtle immunometabolic perturbations”, “immune-metabolic recalibration” ve “homeostatic changes” kavramlarıyla tartışmaktadır.

Ancak çalışma:

• akut enfeksiyon öncesi başlangıç laboratuvar değerlerine sahip değildir,
• 16 yıllık ardışık biyobelirteç ölçümleri içermemektedir,
• bu değişikliklerin hücresel mekanizmasını doğrudan test etmemektedir,
• PBMC immünofenotipleme sonuçlarını henüz raporlamamaktadır.

Bu nedenle “BDBV 16 yıl boyunca bağışıklık sistemini yeniden programladı” şeklinde kesin mekanistik bir sonuç çıkarılamaz. Kaynak daha temkinli biçimde uzun dönem immünolojik iz bırakma olasılığından söz etmektedir.

İşitme ve gastrointestinal semptomların bildirilmemesi ne anlama geliyor?

Bu kohortta hiçbir sağkalımcı işitme kaybı veya gastrointestinal sorun bildirmemiştir. Yazarlar bu farklılığı BDBV ile diğer Ebola virüsü sağkalım tabloları arasında olası virüse özgü doku tropizmi açısından tartışmaktadır.

Ancak semptomun bu küçük kohortta bildirilmemesi, BDBV'nin işitsel veya gastrointestinal sistemi biyolojik olarak “koruduğunu” kanıtlamaz. Bu yorum daha büyük karşılaştırmalı çalışmalarda doğrulanmalıdır.

Çalışmanın desteklediği sonuçlar

• BDBV sağkalımcılarının bir bölümünde yaklaşık 16 yıl sonra hâlâ fiziksel yakınmalar bulunmaktadır.
• Baş ağrısı ve görme sorunları en sık bildirilen semptomlardır.
• Sağkalımcıların solunum hızı kontrol grubundan daha düşüktür ve fark istatistiksel olarak anlamlıdır.
• Solunum hızı sağkalımcılarda yine de kaynakta tanımlanan normal fizyolojik sınırlar içindedir.
• Çoğu temel hematolojik, hepatik ve renal parametre büyük ölçüde normalleşmiştir.
• Basofil anormalliği sağkalımcılarda kontrollerden daha sık raporlanmıştır.
• Sağkalımcılarda %5 oranında üriner keton saptanmıştır.
• Sağkalımcı grubunda yaş; sistolik basınç ve HbA1c ile pozitif korelasyon göstermiştir.
• Sistolik basınç ile serum kreatinin arasında pozitif korelasyon bildirilmiştir.
• Sağkalımcıların çoğunda HADS anksiyete ve depresyon skorları normal aralıktadır.
• Buna rağmen katılımcıların %57,5'i kalıcı damgalanma bildirmiştir.

Çalışmanın desteklemediği sonuçlar

• Her BDBV sağkalımcısının post-Ebola sendromu yaşayacağı kanıtlanmamıştır.
• Baş ağrısı, görme sorunu veya laboratuvar anormalliklerinin her birinin doğrudan BDBV tarafından oluşturulduğu kanıtlanmamıştır.
• Daha düşük solunum hızının klinik hastalık, solunum yetmezliği veya kesin otonom sinir sistemi bozukluğu olduğu gösterilmemiştir.
• %40 basofil yüksekliği kronik inflamasyon mekanizmasını tek başına kanıtlamaz.
• İdrar ketonlarının BDBV'ye özgü kalıcı metabolik bozukluk olduğu kanıtlanmamıştır.
• Kontrollerde daha fazla görülen hematokrit, proteinüri veya HbA1c anormalliklerinden BDBV'nin koruyucu olduğu sonucu çıkarılamaz.
• İşitme ve gastrointestinal şikâyetin bildirilmemesi virüsün bu dokuları kesin olarak etkilemediğini göstermez.
• Normal HADS skorları bütün sağkalımcıların psikososyal olarak tamamen iyileştiğini göstermez.
• Korelasyonlar nedensellik kanıtlamaz.
• Bu 40 kişilik Uganda kohortunun sonuçları bütün BDBV veya diğer Ebola türü sağkalımcılarına doğrudan genellenemez.

Temel sınırlılıklar

Kesitsel tasarım: Semptomların zaman içindeki gelişimini ve nedenselliği belirleyemez.

Hatırlama yanlılığı: Bazı semptomlar yaklaşık 16 yıl önceki hastalık ve sonrasına ilişkin özbildirime dayanır.

Küçük örneklem: Bilinen BDBV sağkalımcı popülasyonu için değerli olsa da ayrıntılı alt grup analizleri için sınırlıdır.

Yaş ve cinsiyet dengesizliği: Frequency matching yapılmış olsa da gruplar tam dengeli değildir.

Artık karıştırıcılar: Sosyoekonomik koşullar, sağlık hizmetine erişim, diyet, fiziksel aktivite veya tanınmamış eşlik eden hastalıklar tamamen dışlanamaz.

Kontrol serolojisi: Güncel BDBV IgG kontrol sınıflandırmasında kullanılmamıştır; geçmiş maruziyet kayıt ve öyküyle belirlenmiştir.

Psikososyal karşılaştırma: Şekil 6'daki HADS, stigma ve sosyal destek sonuçları kontrol grubuyla benchmark edilmemiştir.

Eksik semptom şiddeti: Bütün semptomlar için yeterli şiddet ve süre verisi mevcut değildir.

Kaynak-içi korelasyon uyuşmazlığı: Şekil 5C ile ana metindeki iki kontrol korelasyonunun işaret/büyüklüğü birbiriyle uyumlu görünmemektedir.

İstatistiksel yöntem açıklaması: Ana yöntem bölümü ile Şekil 3 açıklaması kullanılan nonparametrik testleri farklı biçimde tanımlamaktadır.

Ek materyal: Supplementary Fig. S1, S2 ve STROBE checklist çevrimiçi ek materyalde yer almaktadır; kullanıcı tarafından yüklenen ana PDF içinde ayrıntılı ek sayfalar bulunmadığından bu içerikler Verianla metninde tahmin edilmemiştir.

Gelecek araştırmalar için kaynakta önerilen yönler

• sağkalımcıları zaman içinde izleyen longitudinal çalışmalar,
• başlangıç veya geçmiş ölçümlerle daha güçlü karşılaştırmalar,
• single-cell transcriptomics gibi sistem immünolojisi yöntemleri,
• B-hücre hafızası ve T-hücre aktivasyon/yorulma durumlarının immünofenotiplenmesi,
• özellikle düşük solunum hızı bulgusuna yönelik kardiyorespiratuvar değerlendirmeler,
• virüs türleri arasında uzun dönem sağkalımcı sonuçlarının doğrudan karşılaştırılması,
• klinik, rehabilitasyon, ruh sağlığı ve immünolojik izlemi birleştiren sağkalımcı bakım modelleri.

Kaynak ve Yöntem Notu

Özgün başlık: Resilience and residuals beyond containment — The hidden burden of Bundibugyo Ebola virus survivorship sixteen years on: A cross-sectional observational study

Yazarlar: Raymond Ernest Kaweesa; Joseph Ssebwana Katende; Raymond Reuel Wayesu; Annie Daphine Ntabadde; Solomon Opio; Laban Kato; Gerald Kevin Oluka; Ruth Nambi; Rodney Abraham Tumusiime; FiloStudy Team; Pontiano Kaleebu; Julius Julian Lutwama; Jennifer Serwanga.

FiloStudy Team üyeleri kaynakta ayrıca: Solomon Opio, Angella Namuyanja, Abel Ntale, Laban Kato.

Sorumlu yazar: Jennifer Serwanga.

Eş katkı: İncelenen ana PDF'de eş birinci yazarlık/eş katkı bildirimi bulunmamaktadır.

Kurum a: Department of Immunology, Uganda Virus Research Institute, Entebbe, Uganda.

Kurum b: Uganda Virus Research Institute and London School of Hygiene & Tropical Medicine (MRC/UVRI & LSHTM) Uganda Research Unit, Entebbe, Uganda.

Kurum c: London School of Hygiene and Tropical Medicine, Keppel Street, London, WC1E 7HT, United Kingdom.

Dergi: New Microbes and New Infections.

Cilt / makale numarası: 69 (2026), 101685.

DOI: 10.1016/j.nmni.2025.101685.

Alınma tarihi: 14 Haziran 2025.

Revizyon tarihi: 1 Aralık 2025.

Kabul tarihi: 12 Aralık 2025.

Çevrimiçi yayın tarihi: 13 Aralık 2025.

Yayın/cilt yılı: Cilt ataması 2026; telif bildirimi © 2025 The Authors.

Yayınevi: Elsevier Ltd.

Resmî platform: ScienceDirect.

Kaynak türü: Cross-sectional observational study; kesitsel gözlemsel sağkalımcı-kontrol çalışması.

Hakemlik/yayın durumu: Alınma, revizyon ve kabul tarihleri bulunan yayımlanmış dergi araştırma makalesidir. Ana PDF ayrıntılı hakem raporlarını içermez.

Lisans: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0).

Çalışma dönemi: Katılımcı alımı 4 Aralık 2024–10 Şubat 2025.

Ana örneklem: 40 laboratuvarla doğrulanmış BDBV sağkalımcısı ve 23 maruz kalmamış toplum kontrolü; toplam n=63.

Sağkalımcı seçimi: 42 doğrulanmış kişi kayıtlarından iki kişinin öldüğü saptanmış; ulaşılabilen 40 sağkalımcının tamamı çalışmaya alınmıştır.

Kontrol seçimi: 30 kişi taranmış; yaş <17 nedeniyle 3, katılmayı reddetme nedeniyle 2 ve eksik veri nedeniyle 2 kişi dışlanmış; 23 kişi alınmıştır.

STROBE: Çalışma kesitsel gözlemsel araştırmalar için STROBE çerçevesine göre raporlandığını bildirmektedir. Tam checklist Supplementary Annex 1'dedir.

Örneklem gerekçesi: Geleneksel güç hesabı yerine precision-based yaklaşım; n=63 için yaklaşık 1,05 standartlaştırılmış birim %95 güven aralığı genişliği ve d≥0,53 düzeyindeki orta-büyük etkiler için yeterli kesinlik bildirilmiştir.

Laboratuvar: CBC, renal ve hepatik biyokimya, CRP ve idrar analizi; PBMC'ler gelecekteki immünofenotipleme için kriyoprezervasyonla saklanmıştır.

Psikolojik ölçüm: Hospital Anxiety and Depression Scale (HADS).

İstatistik: Yöntem metninde Wilcoxon rank-sum, Pearson ki-kare/Fisher exact ve Spearman korelasyonu; iki yönlü testler ve p<0,05 eşiği. R sürüm 4.2.0 kullanılmıştır. Şekil 3 açıklaması ayrıca Kruskal–Wallis ve Bonferroni düzeltmesi bildirmektedir.

Eksik veri: Sonuç bazında raporlanmış, imputasyon yapılmamış ve mevcut vakalar analiz edilmiştir. HADS eksikliği %5'tir.

Yaş/cinsiyet ayarlaması: Kaynak tüm birincil analizlerin yaş ve cinsiyete göre ayarlandığını ve kısmi korelasyonların bu kovaryatları kontrol ettiğini belirtmektedir. Ek ayarlı/ayarsız karşılaştırmalar Supplementary Fig. S1'de verilmiştir.

Etik onay: Uganda Virus Research Institute Research Ethics Committee — GC/127/1045; Uganda National Council for Science and Technology — HS5212ES.

Veri paylaşımı: Sonuçların temelindeki kimliksiz bireysel katılımcı verileri, UVRI veri yönetişimi ve etik inceleme prosedürlerine tabi olarak, yöntemsel açıdan uygun bir akademik ve ticari olmayan araştırma önerisi için sorumlu yazardan makul talep üzerine istenebilir.

Finansman: Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI), Universal Protocol for Standardising Assays and Advancing Vaccine Immunogenicity Assessments for Emerging and Re-emerging Viral Threats kapsamında, UVRI üzerinden CEPI Centralised Laboratory Network çerçevesinde destek sağlamıştır. Çalışma ayrıca Bill & Melinda Gates Foundation GIISER Uganda Grant, Investment ID INV-036306 tarafından kısmen finanse edilmiştir.

Çıkar çatışması: Yazarlar çalışmayı etkileyebilecek bilinen rekabet eden finansal çıkar veya kişisel ilişki bildirmemiştir.

Yapay zekâ kullanımı: İncelenen ana PDF'de ayrı bir üretken yapay zekâ kullanım bildirimi bulunmamaktadır.

CRediT — Raymond Ernest Kaweesa: Writing – review & editing; Writing – original draft; Validation; Supervision; Project administration; Methodology; Investigation; Data curation; Conceptualization.

CRediT — Joseph Ssebwana Katende: Writing – review & editing; Validation; Supervision; Methodology; Investigation.

CRediT — Raymond Reuel Wayesu: Writing – review & editing; Writing – original draft; Visualization; Validation; Software; Formal analysis; Data curation.

CRediT — Annie Daphine Ntabadde: Writing – review & editing; Supervision; Project administration; Methodology; Investigation.

CRediT — Solomon Opio: Writing – review & editing; Validation; Project administration; Methodology; Investigation.

CRediT — Laban Kato: Writing – review & editing; Validation; Methodology; Investigation; Data curation.

CRediT — Gerald Kevin Oluka: Writing – review & editing; Validation; Project administration; Methodology; Investigation.

CRediT — Ruth Nambi: Writing – review & editing; Validation; Project administration; Methodology; Investigation.

CRediT — Rodney Abraham Tumusiime: Writing – review & editing; Validation; Project administration; Methodology; Investigation.

CRediT — Pontiano Kaleebu: Writing – review & editing; Validation; Supervision.

CRediT — Julius Julian Lutwama: Writing – review & editing; Validation; Project administration; Methodology; Investigation.

CRediT — Jennifer Serwanga: Writing – review & editing; Writing – original draft; Visualization; Validation; Supervision; Project administration; Methodology; Investigation; Funding acquisition; Formal analysis; Data curation; Conceptualization.

Kaynak-içi tutarsızlık 1: Kontrol grubu sonuç bölümünde bir yerde “seronegative” olarak adlandırılırken yöntem bölümü BDBV IgG serolojisinin maruziyet sınıflandırmasında kullanılmadığını açıkça belirtmektedir. Verianla kontrol grubunu “maruz kalmamış / bilinen maruziyeti olmayan toplum kontrolü” olarak tanımlamıştır.

Kaynak-içi tutarsızlık 2: Sürekli değişkenler için yöntem metni Wilcoxon rank-sum testini verirken Şekil 3 açıklaması Kruskal–Wallis ve Bonferroni düzeltmesini belirtmektedir.

Kaynak-içi tutarsızlık 3: Ana metin kontrol grubundaki serum total protein–sıcaklık ve solunum hızı–kan pH korelasyonlarını sırasıyla r=0,038 ve r=0,043, p<0,05 olarak verirken Şekil 5C bu ilişkileri görsel olarak negatif ve daha büyük mutlak katsayılar şeklinde göstermektedir. Ham veri olmadan değerler düzeltilmemiştir.

Kaynak-içi tutarsızlık 4: Şekil 6 açıklaması yüzdelerin eksik verisi olmayan katılımcılara göre hesaplandığını belirtirken metindeki HADS yüzdeleri 40 kişilik toplam paydadan hesaplanmış görünmektedir. Verianla hem kaynak n değerlerini hem kaynak yüzdelerini değiştirmeden vermiştir.

Görsel yeniden inşa: Kaynak Şekil 1'in katılımcı seçim akışı ve Şekil 4'ün semptom prevalans sonuçları kaynakta kesin sayılar bulunduğu için bağımsız inline SVG olarak yeniden çizilmiştir. Şekil 3'te ham medyan/IQR koordinatları bulunmadığından sahte kutu grafiği üretilmemiştir. Şekil 5C'deki kaynak-içi korelasyon uyuşmazlığı nedeniyle korelasyon çubukları yeniden çizilmemiştir.

Temel yorum sınırı: Çalışma BVD sağkalımcılarında uzun dönem semptomlar ve bazı fizyolojik/laboratuvar farklılıklar bulunduğunu destekler. Kesitsel tasarım, geçmiş başlangıç ölçümlerinin yokluğu, küçük örneklem ve artık karıştırıcılar nedeniyle bu farklılıkların tamamının BDBV enfeksiyonunun nedensel ve virüse özgü kalıcı etkisi olduğu sonucunu kanıtlamaz.