Sağlık tasarımı çoğu zaman hastanelerin daha verimli işlemesi, hastaların hizmetlere daha kolay ulaşması, dijital sistemlerin daha kullanışlı hale gelmesi, bekleme sürelerinin azaltılması veya kullanıcı deneyiminin iyileştirilmesi gibi konular üzerinden ele alınır. Bunlar önemli sorunlardır; ancak Juhri Selamet’in “Relational Health Design” başlıklı kavramsal çalışması, sağlık ve iyilik hâlinin yalnızca sağlık hizmetleriyle açıklanamayacağını savunmaktadır.

Çalışmanın temel iddiasına göre sağlık; insanlar, evler, sokaklar, hava, su, ulaşım altyapısı, sosyal ilişkiler, kültür, tarih, kurumlar, toprak ve insan dışı yaşam biçimleri arasındaki ilişkiler içinde üretilir. Bu nedenle kötü konut koşulları yalnızca bir yapı veya ekonomi sorunu değildir; solunum sağlığı, ruhsal sıkıntı, güvenlik ve insan onuruyla ilişkilidir. Trafik yoğunluğu yalnızca ulaşım sorunu değildir; hava kirliliği, stres, hareket özgürlüğü ve sağlık hizmetlerine erişim üzerinde etkili olur. Kirli hava yalnızca çevresel bir veri değil, doğrudan insanların bedenine giren ve eşitsiz biçimde dağılan bir sağlık koşuludur.

Yazar bu çerçevede “ilişkisel sağlık tasarımı” kavramını önermektedir. Bu yaklaşım, sağlık tasarımının odağını yalnızca bireysel kullanıcı gereksinimlerinden daha geniş ilişki ağlarına taşır. İnsan merkezli tasarımı tümüyle reddetmez; ancak insanı kültürden, yerden, ekolojiden, tarihten ve güç ilişkilerinden kopuk bağımsız bir kullanıcı gibi ele alan dar yaklaşımları eleştirir.

Çalışma özellikle üç ayrım üzerinde durur: sağlığın yerden ayrılması, insanın doğadan ayrılması ve uzmanlığın yaşanmış bilgiden ayrılması. Yerli bilgi sistemleri, Māori sağlık anlayışları, çoğulcu tasarım ve insan-ötesi tasarım literatürü bu ayrımları sorgulamak için kullanılır. Auckland ise nicel olarak test edilmiş bir vaka çalışması değil; konut, ulaşım, hava kirliliği, sağlık hizmetlerine erişim ve ruhsal sıkıntı gibi sorunların birbirine bağlılığını göstermek için kullanılan yerleşik bir kentsel bağlamdır.

Çalışmanın katkısı yeni bir sağlık müdahalesi geliştirmek değil, sağlık tasarımı için yeni bir düşünme dili önermektir. Buna göre tasarım; kullanıcı gereksinimlerinden ilişkisel sorumluluklara, tek seferlik müdahaleden sürekli bakıma, danışmadan bilgi ortaklığına, doğayı arka plan olarak görmekten doğayı sağlık ilişkilerinin etkin bir katılımcısı olarak kabul etmeye yönelmelidir.

Detaylı Açıklama

Çalışmanın temel problemi nedir?

Çalışmanın ele aldığı temel problem, çağdaş sağlık tasarımının sağlık kavramını çoğu zaman fazla dar biçimde tanımlamasıdır. Sağlık sorunları genellikle şu başlıklarla sınırlandırılabilir:

• Hastane kapasitesi
• Bekleme süreleri
• Sağlık çalışanı yetersizliği
• Dijital sağlık sistemleri
• Hasta deneyimi
• Hizmete erişim
• Klinik verimlilik

Yazar bu sorunların önemsiz olduğunu söylememektedir. Tam tersine, bunların çözülmesi gerektiğini kabul etmektedir. Ancak sağlık yalnızca hizmet alan bir birey ile hizmet sunan kurum arasındaki ilişkiye indirgenirse insanların neden hasta olduğu, neden bazı toplulukların daha fazla zarar gördüğü ve sağlık eşitsizliklerinin hangi yapısal koşullardan üretildiği görünmez hale gelebilir.

Örneğin bir kişinin astım şikâyeti sağlık sisteminde ilaç, muayene ve takip hizmetleri üzerinden ele alınabilir. Ancak kişinin yoğun trafik koridoruna yakın, nemli ve küflü bir evde yaşaması sorgulanmazsa yalnızca klinik sonuç yönetilmiş olur. Sağlığı üreten ya da bozan ilişkiler aynı kalır.

Çalışmanın temel sorusu bu nedenle şudur:

Sağlık, yalnızca bireyin bedeni veya sağlık hizmeti deneyimi olarak değil; yer, ekoloji, altyapı, kültür, tarih, güç ve bilgi ilişkileri içinde nasıl yeniden düşünülebilir?

İlişkisel sağlık tasarımı ne anlama geliyor?

İlişkisel sağlık tasarımı, sağlık ve iyilik hâlini birbirinden bağımsız unsurların toplamı olarak değil, ilişkiler içinde ortaya çıkan bir durum olarak ele alır. Yazarın önerdiği yaklaşımda sağlık şu ilişkiler içinde birlikte üretilir:

• İnsan ile ev arasındaki ilişki
• Beden ile hava arasındaki ilişki
• Toplum ile ulaşım altyapısı arasındaki ilişki
• Kültür ile sağlık hizmetleri arasındaki ilişki
• Kurum ile güven arasındaki ilişki
• Toprak ile kimlik arasındaki ilişki
• Su ile toplumsal ve ruhsal iyilik hâli arasındaki ilişki
• İnsanlarla bitkiler, hayvanlar, iklim ve diğer insan dışı varlıklar arasındaki ilişki
• Uzman bilgisi ile toplulukların yaşanmış bilgisi arasındaki ilişki

Bu yaklaşımda sağlık, bir kurum tarafından bireye teslim edilen sabit bir çıktı değildir. Sağlık; sürdürülen, zarar gören, müzakere edilen ve bazen onarılan ilişkiler içinde ortaya çıkar.

İnsan merkezli tasarım neden eleştiriliyor?

İnsan merkezli tasarım, sağlık alanında önemli katkılar sağlamıştır. Hasta deneyimini, kullanım kolaylığını, empatiyi, katılımı ve hizmet tasarımını öne çıkarmıştır. Yazar bu katkıları reddetmemektedir.

Eleştiri, insan merkezli tasarımın insanı bazen fazla dar tanımlamasına yöneliktir. İnsan; yalnızca bir kullanıcı, hasta, müşteri veya hizmet alıcısı olarak görüldüğünde şu bağlar arka plana itilebilir:

• Yaşadığı çevre
• Kültürel kimliği
• Ataları ve tarihsel bağları
• Toprakla ilişkisi
• Ekolojik bağımlılıkları
• Aile ve topluluk ilişkileri
• Sosyoekonomik koşulları
• Sömürgecilik ve kurumsal eşitsizliklerden etkilenen konumu

Örneğin havası kirli bir bölgede yaşayan, toplu taşımaya erişimi sınırlı ve sağlıksız bir evde oturan kişi yalnızca bir “sağlık hizmeti kullanıcısı” değildir. O kişi, zarar görmüş sosyal, ekolojik ve altyapısal ilişkilerin içindedir. Kullanıcı arayüzünü iyileştirmek bu ilişkileri tek başına onaramaz.

Çalışmanın belirlediği üç temel ayrım

1. Sağlığın yerden ayrılması

Sağlık araştırmalarında yer çoğu zaman bir konum, bölge kodu veya ölçülebilir çevresel değişken olarak kullanılır. Mahalle bir risk profiline, ev bir konut kategorisine, yol bir maruziyet koridoruna indirgenebilir.

Bu ölçümler yararlı olabilir; ancak yerin yaşanmış, duyusal, tarihsel, kültürel ve duygusal boyutlarını tek başına açıklamaz. Bir insanın bir yerde yaşaması yalnızca koordinatlarla tanımlanamaz. Yer; hatıralar, aidiyet, güvenlik, dışlanma, atalar, sosyal ilişkiler ve gündelik deneyimler içerir.

Çalışmaya göre yer, sağlığın meydana geldiği pasif bir arka plan değildir. Yer, sağlığın oluşumuna katılır. İnsanlar:

• Havayı solur.
• Sokaklarda hareket eder.
• Konut malzemeleriyle temas eder.
• Çevresel stresi bedenlerinde taşır.
• Su, kıyı ve yeşil alanlarla duyusal bağ kurar.
• Yerin tarihsel ve kültürel anlamlarını yaşar.

Bu nedenle “yer sağlığı etkiler” demek bile yetersiz olabilir. Yazarın önerdiği daha güçlü ifade, “sağlık yer aracılığıyla birlikte üretilir” şeklindedir.

2. İnsanların doğadan ayrılması

İkinci ayrım, insanın doğadan bağımsız bir varlık gibi düşünülmesidir. İnsan merkezli tasarımda doğa bazen arka plan, kaynak, peyzaj veya tedaviye yardımcı bir unsur olarak ele alınabilir.

İlişkisel sağlık tasarımı bu düşünceyi sorgular. Hava, su, toprak, bitkiler, hayvanlar ve iklim insan sağlığının dışındaki unsurlar değildir. İnsan sağlığını aktif biçimde oluştururlar.

Örneğin:

• Kirli hava akciğerlerin içine girer.
• Kötü havalandırılan evler ısı stresi ve solunum sorunlarını artırabilir.
• Kirlenmiş su yolları ekolojik, kültürel ve toplumsal iyilik hâlini etkileyebilir.
• Yol sistemleri gürültü, yaralanma riski, sosyal kopukluk ve hareket eşitsizliği yaratabilir.
• Bitkiler ve yeşil alanlar yalnızca dekorasyon değil, mikroiklim, bakım ve ekolojik süreklilik unsurlarıdır.

Bu yaklaşım, insanın acısını önemsizleştirmez. Tam tersine insan acısının çoğu zaman zarar görmüş ekolojik ilişkilerden üretildiğini gösterir.

3. Uzmanlığın yaşanmış bilgiden ayrılması

Üçüncü ayrım, kurumsal uzmanlık ile toplulukların yaşanmış bilgisi arasındadır. Birçok katılımcı tasarım sürecinde topluluklar görüş bildirmeye davet edilir; ancak sorun, yöntem ve değerlendirme ölçütleri önceden kurumlar tarafından belirlenmiş olabilir.

Bu durumda katılım gerçek bir yetki paylaşımı olmayabilir. İnsanlar çözümü tanımlamaz; yalnızca mevcut öneriyi doğrular, düzeltir veya yerelleştirir.

Çalışma özellikle Yerli topluluklar açısından şu soruların sorulması gerektiğini savunur:

• Sorunu kim tanımlıyor?
• Hangi bilgi meşru kabul ediliyor?
• Karar verme yetkisi kimde?
• Uygulamayı kim kontrol ediyor?
• Sonuçları kim yorumluyor?
• Faydayı kim elde ediyor?
• Topluluk bilgisi hangi protokollerle korunuyor?

Bu sorular sorulmadan yapılan ortak tasarım süreçleri, kapsayıcı görünse bile mevcut güç ilişkilerini değiştirmeyebilir.

Çoğulcu tasarım nedir?

Çalışma, Arturo Escobar’ın çoğulcu tasarım düşüncesini sağlık alanına taşımaktadır. Çoğulcu tasarım, dünyada yalnızca tek bir doğru yaşam, tek bir iyilik hâli ve tek bir bilgi sistemi olmadığını savunur.

Farklı topluluklar sağlık ve iyi yaşamı farklı ilişkiler üzerinden tanımlayabilir:

• Toprak
• Aile ve akrabalık
• Maneviyat
• Su
• Gıda
• Atalar
• Topluluk sorumluluğu
• İnsan dışı yaşamla ilişki
• Gelecek nesillere karşı yükümlülük

Tek bir evrensel sağlık modeli bütün topluluklara uygulandığında bu ilişkiler “kültürel farklılık” olarak kenara itilebilir. Oysa çalışma, bunların sağlığı tanımlayan kurucu temeller olabileceğini savunmaktadır.

Yerli bilgi neden yalnızca ek bir kültürel unsur değildir?

Çalışmada Yerli bilgi, mevcut Batılı tasarım sistemine sonradan eklenecek kültürel içerik olarak görülmemektedir. Yerli bilgi:

• Bilginin nasıl üretildiğini
• Kime karşı sorumluluk taşındığını
• Toprakla ilişkinin ne anlama geldiğini
• Kanıtın nasıl tanımlandığını
• Sağlığın hangi ilişkiler içinde düşünüldüğünü
• Tasarım yetkisinin kimde olması gerektiğini

temelden değiştirebilecek bir bilgi ve varlık anlayışı olarak ele alınmaktadır.

Shawn Wilson’ın “ilişkisel hesap verebilirlik” yaklaşımı burada önemlidir. Bu anlayışta bilgi, ilişkiler dışında üretilmez. Bilmek, ilişki içinde olmak; ilişki içinde olmak ise sorumluluk taşımak anlamına gelir.

Bu yaklaşım sağlık tasarımında tasarımcının rolünü de değiştirir. Tasarımcı dışarıdan gelen, ihtiyacı çıkaran, çözümü üreten ve ayrılan uzman değildir. Tasarımcı:

• İlişki kurar.
• Dinler.
• Yetkisinin sınırlarını kabul eder.
• Topluluk protokollerine uyar.
• Uzun dönemli sorumluluk taşır.
• Bilgiyi sahiplenmek yerine hesap verebilir biçimde çalışır.

“Yerli halklar için” değil, “Yerli halklarla birlikte” tasarım

Çalışmada önemli bir ayrım yapılmaktadır:

• Yerli halklar için tasarım: Sorunu, yöntemi ve çözümü çoğunlukla kurum tanımlar; topluluk hedef grup olarak görülür.
• Yerli halklarla birlikte tasarım: Sorun tanımı, karar yetkisi, uygulama, değerlendirme ve fayda paylaşılır.

“Birlikte tasarım” yalnızca toplantı yapmak veya sembolik danışma süreci yürütmek değildir. Şu unsurların paylaşılmasını gerektirir:

• Yetki
• Yönetim
• Bilgi üretimi
• Zaman planı
• Başarı ölçütleri
• Uygulama sorumluluğu

Çalışma, sömürgesizleştirme dilinin sembolik hale gelmesine karşı da uyarıda bulunmaktadır. Yerli simgelerin, kelimelerin veya modellerin mevcut sisteme eklenmesi tek başına yapısal dönüşüm değildir.

İlişkisel sağlık tasarımının dört temel ilkesi

Birinci ilke: Sağlık yer ile birlikte üretilir

Sağlık yalnızca beden, hastane, klinik veya dijital sistem içinde oluşmaz. Konut, ulaşım, arazi, hava, su, mahalle, sosyal ilişkiler ve kamusal alan sağlığı üretir.

Bu ilke, tasarımın sağlık hizmetine erişim noktasından daha erken başlaması gerektiğini söyler. İnsanlar hastaneye gelmeden önce:

• Evlerinde soğuğa veya neme maruz kalabilir.
• Ulaşım engelleri yaşayabilir.
• Kirli hava soluyabilir.
• Güvensiz sokaklarda hareket edebilir.
• Sosyal izolasyon yaşayabilir.

Dolayısıyla hizmet düzeyindeki çözüm tek başına sağlık koşullarını değiştirmeyebilir.

İkinci ilke: Doğa arka plan değildir

Doğa, yalnızca manzara veya tedaviye eklenen yeşil alan değildir. Hava, toprak, su, bitkiler, hayvanlar ve iklim sağlık ilişkilerinin aktif unsurlarıdır.

Bu ilke, sağlık tasarımının çevresel koşulları ikincil veri olarak değil, sağlık üretiminin parçası olarak ele almasını gerektirir.

Üçüncü ilke: Yerli bilgi tamamlayıcı değildir

Yerli bilgi, tasarım süreci bittikten sonra kültürel uyum sağlamak için eklenen bir katman değildir. Sağlığın, sorumluluğun, kanıtın, yerin ve yaşamın nasıl düşünüldüğünü değiştirebilir.

Bu nedenle Yerli bilgiyle çalışmak:

• İzin
• Protokol
• Yetki
• Topluluk yönetimi
• Uzun dönemli ilişki
• Bilgi egemenliği

gerektirir.

Dördüncü ilke: Tasarım ilişkisel müzakeredir

Tasarım yalnızca çözüm üretmek değildir. Sorumlulukların, zararların, tarihlerin, geleceklerin ve yetkilerin müzakere edildiği politik bir süreçtir.

Bu bakış açısında tasarımcı tarafsız değildir. Tasarım kararları bazı ilişkileri güçlendirir, bazılarını görünmez hale getirir ve bazı gelecekleri mümkün kılar.

Tasarım pratiğinde önerilen temel yön değişiklikleri

Auckland neden kullanılıyor?

Auckland, çalışmada formal ve kapsamlı bir ampirik vaka çalışması olarak kullanılmamaktadır. Şehir, ilişkisel sağlık tasarımının kavramsal önemini göstermek için yerleşik bir kentsel bağlamdır.

Auckland’daki şu sorunlar birbirinden bağımsız değildir:

• Konut erişilebilirliği
• Kalitesiz ve nemli konutlar
• Ulaşım bağımlılığı
• Trafik yoğunluğu
• Hava kirliliği
• Sağlık hizmetlerine eşitsiz erişim
• Ruhsal sıkıntı
• Çevresel bozulma
• Kurumsal güvensizlik
• Sömürgecilik tarihinin süren etkileri

Yazar bunları ayrı politika başlıkları olarak değil, zarar görmüş ilişki sistemleri olarak okumaktadır.

Trafik ve hava kirliliği nasıl ilişkisel bir sağlık sorunu olur?

Trafik kirliliği yalnızca araç sayısı veya yol kapasitesi sorunu değildir. Şu ilişkilerin sonucudur:

• Kentsel planlama kararları
• Otomobile bağımlı ulaşım sistemi
• Ekonomik öncelikler
• Yerleşim dağılımı
• Gelir eşitsizliği
• Sanayi ve ana yolların konumu

Kirlilik yükü eşit dağılmadığı için mesele çevresel adalet konusuna dönüşür. Ana yollar ve sanayi bölgeleri yakınında yaşayan topluluklar daha yüksek maruziyet yaşayabilir.

Ulaşım sistemi ayrıca insanların:

• İşe ulaşmasını
• Eğitime katılmasını
• Sağlık hizmeti almasını
• Sosyal hayata katılmasını
• Güvenli hareket etmesini

etkiler. Bu nedenle hareketlilik, yalnızca ulaşımla değil sağlık ve toplumsal katılımla ilgilidir.

Konut neden sağlık tasarımının merkezindedir?

Çalışma, kötü konut koşullarını kişisel tercih veya tekil yapı kusuru olarak değerlendirmemektedir. Nem, soğuk, küf ve aşırı kalabalık yaşam koşulları şu ilişkiler içinde oluşabilir:

• Konut politikası
• Arsa değerleri
• Kentsel spekülasyon
• Gelir eşitsizliği
• Altyapı ihmali
• Sömürgecilik ve tarihsel dışlanma

Bu koşullar bedensel ve ruhsal etkiler doğurabilir:

• Solunum yolu hastalıkları
• Stres
• Yorgunluk
• Uyku sorunları
• Mahremiyet kaybı
• Onur ve güvenlik duygusunun zedelenmesi

Yazarın ilişkisel okumasında nem yalnızca teknik bir bina kusuru değildir; eşitsizlik, yapı politikası, beden ve toplumsal onur arasında bağlantı kuran bir sağlık koşuludur.

Ruhsal sıkıntı neden yalnızca bireysel bir sorun değildir?

Ruh sağlığı çoğunlukla teşhis, tedavi, terapi ve bireysel dayanıklılık üzerinden ele alınabilir. Çalışma, klinik desteği reddetmeden ruhsal sıkıntının şu koşullarla ilişkili olabileceğini belirtmektedir:

• Konut güvencesizliği
• Sosyal izolasyon
• Güvencesiz iş
• Ulaşım baskısı
• Çevresel bozulma
• Kentsel kopukluk
• Kurumsal güvensizlik

Bu durumda kaygı veya yalnızlık yalnızca bireyin içinde yer alan bir bozukluk olarak değil, parçalanmış sosyal ve ekolojik ilişkilerin sonucu olarak da düşünülmelidir.

Sağlık hizmetlerine erişim yalnızca hizmetin varlığı mıdır?

Bir bölgede sağlık merkezi bulunması, herkesin eşit biçimde erişebildiği anlamına gelmez. Erişim şu unsurlarla şekillenir:

• Coğrafi mesafe
• Toplu taşıma
• Bekleme süresi
• Maliyet
• Dil
• Kültürel güvenlik
• Kurumsal güven
• Geçmiş ayrımcılık deneyimleri

Bu nedenle ilişkisel sağlık tasarımı, “hizmet var mı?” sorusundan “gündelik yaşam koşulları bu hizmete erişimi mümkün kılıyor mu?” sorusuna geçer.

Māori sağlık yaklaşımları çalışmada nasıl ele alınıyor?

Çalışma, Auckland’ın Māori tarihleri, whenua, whakapapa ve devam eden Yerli varlığıyla şekillendiğini vurgulamaktadır. Ancak Māori bilgi sistemlerinin soyutlanarak genelleştirilmesine karşı dikkatli davranır.

Te Whare Tapa Whā modeli örnek olarak ele alınmaktadır. Bu model iyilik hâlini birbirine bağlı boyutlar üzerinden düşünür:

• Whānau: Aile ve sosyal ilişkiler
• Wairua: Ruhsal ve manevi boyut
• Hinengaro: Zihinsel ve duygusal boyut
• Tinana: Bedensel boyut

Çalışma, bu tür modellerin kültürel bağlamından koparılıp genel kurumsal araç haline getirilmemesi gerektiğini belirtmektedir. Mātauranga Māori; whenua, iwi, hapū ve yerel yetki ilişkilerinden bağımsız bir kaynak değildir.

Çalışmanın kuramsal katkıları

Yazar çalışmanın dört temel katkı sunduğunu savunmaktadır:

1. Dar insan merkezli sağlık tasarımına eleştiri: Kullanıcıyı ekoloji, yer, kültür ve güç ilişkilerinden koparan yaklaşımı sorgular.
2. Sağlık tasarımı ile doğayla tasarım arasında kuramsal köprü: İnsan dışı varlıkları sağlık ilişkilerinin etkin katılımcısı olarak ele alır.
3. Sömürgesizleştirici yönelim: Yerli bilgiyi ek unsur değil, sağlık ve tasarımın temelini dönüştürebilecek bilgi sistemi olarak konumlandırır.
4. Yerel ve yer temelli sağlık gelecekleri için kavramsal dil: Tasarımcıların güç, sorumluluk, ekoloji, bilgi ve yer üzerine düşünmesini sağlar.

Çalışmanın uyardığı riskler

İlişkisel dilin belirsizleşmesi

“İlişkisel” kelimesi yalnızca bağlantı anlamında kullanılırsa güç, zarar, sorumluluk ve eşitsizlik görünmez kalabilir. Hangi ilişkinin kime fayda sağladığı, kime zarar verdiği ve kimin sorumlu olduğu açıkça belirtilmelidir.

Yerli bilginin sahiplenilmesi

Yerli kavramların tasarımı daha etik göstermek amacıyla bağlamından koparılması, bilgi sömürüsü anlamına gelebilir. Yerli bilgi protokol, yetki ve sorumluluk taşır.

Doğanın romantikleştirilmesi

Doğa her zaman uyum, huzur ve iyileşme anlamına gelmez. Ekolojik ilişkiler çatışmalı, zor ve politik olabilir. Bakım da kolay ve soyut değil, maddi ve emek gerektiren bir süreçtir.

Kurumların dili benimseyip gücü koruması

Kurumlar “birlikte tasarım”, “ilişkisel yaklaşım” veya “sömürgesizleştirme” dilini kullanırken karar yetkisini paylaşmayabilir. Söylem değişikliği tek başına yapısal dönüşüm değildir.

Ortak tasarımın gösteriye dönüşmesi

Çalıştay düzenlemek veya topluluk temsilcilerini davet etmek gerçek yetki paylaşımı anlamına gelmez. Katılım, insanların kararları etkileyip etkilemediği üzerinden değerlendirilmelidir.

Geçmiş, bugün ve gelecek açısından önemi

Geçmiş açısından: Sağlık sistemleri uzun süre sağlık sorunlarını biyomedikal sonuçlar, bireysel davranışlar ve kurum hizmetleri üzerinden açıklamıştır. Bu yaklaşım, yerel bilgi sistemlerini, ekolojik ilişkileri ve sömürgecilik tarihini arka plana itebilmiştir.

Bugün açısından: Konut krizi, hava kirliliği, ulaşım eşitsizliği, iklim baskısı ve ruhsal sıkıntı gibi sorunlar tek kurum veya tek hizmetle çözülemeyecek kadar bağlantılıdır. İlişkisel yaklaşım bu sorunların birlikte düşünülmesini sağlar.

Gelecek açısından: Çalışma, ilişkisel sağlık tasarımının Yerli önderliğinde, topluluk temelli ve yerleşik araştırmalarla test edilmesi gerektiğini belirtmektedir. Kavramın gerçek uygulamalarda nasıl işleyeceği henüz ortaya konmamıştır.

Gündelik yaşam açısından ne anlama geliyor?

İlişkisel sağlık tasarımı gündelik yaşamdaki şu bağlantıları görünür hale getirir:

• Küflü ev ile çocuğun solunum sağlığı arasındaki ilişki
• Ulaşım maliyeti ile hastane randevusuna erişim arasındaki ilişki
• Trafik yoğunluğu ile stres ve hava kirliliği arasındaki ilişki
• Güvensiz sokak ile fiziksel aktivite arasındaki ilişki
• Kültürel olarak güvensiz sağlık hizmeti ile kurumsal güven arasındaki ilişki
• Su yollarının bozulması ile ekolojik, toplumsal ve kültürel iyilik hâli arasındaki ilişki
• Sosyal izolasyon ile ruhsal sıkıntı arasındaki ilişki

Bu yaklaşım, sağlığı yalnızca hastalık ortaya çıktıktan sonra müdahale edilen bir konu olarak değil, gündelik yaşam koşulları içinde sürekli üretilen bir durum olarak ele alır.

Çalışmanın güçlü yönleri

• Sağlık tasarımını klinik ve hizmet düzeyinin ötesine taşıması
• Yer, ekoloji, altyapı, kültür ve güç ilişkilerini aynı çerçevede ele alması
• İnsan merkezli tasarımı tümüyle reddetmeden sınırlarını göstermesi
• Yerli bilgi sistemlerini kurucu bir bilgi alanı olarak ele alması
• Katılım ile gerçek yetki paylaşımı arasındaki farkı açıklaması
• Çoğulcu tasarım, tasarım adaleti ve insan-ötesi tasarım literatürlerini sağlıkla ilişkilendirmesi
• Auckland’ın sağlık sorunlarını birbirine bağlı sistemler olarak okuması
• Kavramsal yaklaşımın kendi risklerini açıkça tartışması
• Evrensel bir model sunduğunu iddia etmemesi

Çalışmanın sınırlılıkları

• Çalışma kuramsaldır; deneysel veya nicel bir model test edilmemiştir.
• Auckland formal bir ampirik vaka çalışması olarak incelenmemiştir.
• Yeni saha verisi, mülakat, anket veya gözlem üretilmemiştir.
• Önerilen ilkeler belirli bir sağlık projesinde uygulanmamıştır.
• Uygulama sonuçları, başarı ölçütleri veya karşılaştırmalı performans verileri yoktur.
• Toplulukların yaklaşımı nasıl değerlendirdiğine ilişkin doğrudan veri sunulmamaktadır.
• Yerli önderliğinde yürütülmüş yeni bir ortak tasarım süreci raporlanmamıştır.
• Kuramsal kavramların kurumlarda nasıl uygulanacağı ayrıntılı operasyonel araçlara dönüştürülmemiştir.
• “İlişkisel” kavramının uygulamada belirsizleşebileceği yazar tarafından da kabul edilmektedir.
• Çalışma preprinttir ve hakemliği metin üzerinden doğrulanamamaktadır.

Çalışma ne söylüyor, ne söylemiyor?

Çalışmanın söylediği: Sağlık; hizmet, birey ve klinik sonuçlardan daha geniştir. Yer, konut, ulaşım, hava, su, kültür, tarih, kurumlar ve insan dışı yaşam sağlık koşullarının oluşumuna katılır. Sağlık tasarımı bu ilişkileri dikkate almalı, Yerli bilgi sistemlerini sembolik ekler olarak değil temel bilgi kaynakları olarak görmeli ve katılımı gerçek yetki paylaşımı üzerinden değerlendirmelidir.

Çalışmanın söylemediği: İlişkisel sağlık tasarımının klinik sonuçları iyileştirdiğini deneysel olarak kanıtlamaz. Belirli bir sağlık müdahalesinin etkisini ölçmez. Auckland’da uygulanmış ve doğrulanmış bir program sunmaz. Sağlık hizmetlerinin gereksiz olduğunu söylemez. İnsan merkezli tasarımın tamamen terk edilmesini önermemektedir. Tek ve evrensel bir uygulama kılavuzu sunmamaktadır.

Çalışmanın Yöntemi ve Bulguları

Çalışmanın araştırma türü

Bu çalışma deneysel, klinik, nicel veya simülasyon tabanlı değildir. Yöntemi şu unsurlara dayanan kavramsal bir kuramsal sentezdir:

• Sağlık tasarımı literatürünün eleştirel okunması
• İnsan merkezli tasarım çalışmalarının değerlendirilmesi
• Yer ve sağlık coğrafyası literatürü
• Çoğulcu tasarım kuramı
• Yerli ve sömürgesizleştirici metodoloji
• İnsan-ötesi tasarım ve bakım kuramı
• Katılımcı tasarım ve tasarım adaleti
• Auckland’a ilişkin sağlık, ulaşım, konut ve planlama kaynakları

Yöntemsel akış

Çalışmada kullanılan temel kavramlar

Çalışmanın temel bulguları veya kuramsal sonuçları

1. Sağlık tasarımı yalnızca hizmet verimliliğine indirgenemez.
2. İnsan merkezli tasarım, insanı çevre ve güç ilişkilerinden kopuk ele aldığında yetersiz kalabilir.
3. Yer sağlık için pasif arka plan değil, kurucu bir ilişkidir.
4. Doğa ve insan dışı sistemler sağlığın oluşumuna aktif biçimde katılır.
5. Topluluk katılımı, karar yetkisi paylaşılmadığında sembolik kalabilir.
6. Yerli bilgi, mevcut Batılı tasarım modeline sonradan eklenmemelidir.
7. Sağlık tasarımı, kullanıcı ihtiyaçlarından ilişkisel sorumluluklara yönelmelidir.
8. Auckland’daki ulaşım, konut, hava kirliliği, ruhsal sıkıntı ve sağlık erişimi sorunları birbirine bağlıdır.
9. İlişkisel tasarım evrensel ve mekanik bir yöntem değildir.
10. Yaklaşımın gerçek uygulamalarda Yerli ve topluluk önderliğinde sınanması gerekir.

Auckland için ilişkisel sorun haritası

Çalışmanın uygulamaya dönük önerileri

• Sağlık projeleri yalnızca hizmet temas noktasından başlatılmamalıdır.
• Konut, ulaşım ve çevresel koşullar sağlık tasarımının asli alanları olarak görülmelidir.
• Topluluklar yalnızca görüş bildiren kullanıcılar değil, bilgi üreticileri ve kuramcılar olarak tanınmalıdır.
• Yerli yönetim ve protokoller karar süreçlerinin merkezine alınmalıdır.
• Tasarım projeleri kısa süreli müdahale yerine sürekli ilişki ve bakım üzerine kurulmalıdır.
• Çözümler yerel tarih, kültür, ekoloji ve sorumluluklara göre geliştirilmelidir.
• “İlişkisel” kavramı kullanılırken güç ve sorumluluk açıkça tanımlanmalıdır.
• Doğa yalnızca yeşil dekor veya terapötik ek olarak ele alınmamalıdır.
• Katılımın başarısı toplantı sayısıyla değil, paylaşılan karar gücüyle değerlendirilmelidir.

Deneysel doğrulama durumu

Çalışmada ilişkisel sağlık tasarımını test eden kontrollü bir deney, klinik çalışma, pilot program veya saha müdahalesi bulunmamaktadır. Bu nedenle aşağıdaki sonuçlar çalışma tarafından gösterilmemiştir:

• Sağlık sonuçlarında ölçülmüş iyileşme
• Maliyet etkinliği
• Hastane başvurularında azalma
• Ruh sağlığı göstergelerinde değişim
• Topluluk memnuniyetinde nicel artış
• Konut veya hava kalitesinde ölçülmüş iyileşme

Çalışmanın sonucu kavramsal ve normatiftir: sağlık tasarımının nasıl düşünülmesi gerektiğine ilişkin bir yönelim önermektedir.

Kaynak ve Yöntem Notu

Bu içerik, Juhri Selamet tarafından hazırlanan “Relational Health Design” başlıklı çalışmaya dayanmaktadır.

Çalışma, sağlık tasarımının yalnızca hizmet, kullanıcı deneyimi ve klinik verimlilik üzerinden ele alınmasını eleştiren; sağlık ve iyilik hâlini insanlar, yer, altyapı, ekoloji, kültür, tarih, Yerli bilgi sistemleri ve insan dışı yaşam arasındaki ilişkiler içinde yeniden tanımlayan kavramsal bir araştırmadır.

Metin ilk olarak 28 Mayıs 2026 tarihinde yüklenmiş, 11 Haziran 2026 tarihinde güncellenip düzenlenmiş bir preprint sürümüdür. PDF’de dergi kabulü, tamamlanmış hakemlik süreci veya çalışmaya ait DOI bilgisi bulunmamaktadır. Bu nedenle çalışma hakemliği metin üzerinden doğrulanamayan preprint olarak değerlendirilmelidir.

Metinde “This preprint research paper has not been peer reviewed” şeklinde açık bir standart uyarı bulunmamaktadır. Bununla birlikte çalışma kendisini doğrudan preprint sürümü olarak tanımlamaktadır; dolayısıyla hakemli ve yayımlanmış nihai makale gibi sunulmamalıdır.

Çalışma deneysel veya klinik değildir. Yeni hasta verisi, anket, mülakat, saha ölçümü, simülasyon veya istatistiksel analiz üretmemektedir. Auckland formal bir ampirik vaka çalışması olarak değil, kuramsal tartışmayı yerleştirmek için kullanılan kentsel bir bağlamdır.

Çalışmada önerilen ilişkisel sağlık tasarımı, uygulanmış ve doğrulanmış standart bir yöntem değildir. Sağlık sonuçlarını iyileştirdiği, maliyetleri azalttığı veya belirli bir toplulukta etkili olduğu deneysel olarak kanıtlanmamıştır. Yazar da yaklaşımın Yerli önderliğinde, topluluk temelli ve yerleşik uygulamalarla gelecekte sınanması gerektiğini belirtmektedir.

Bu içerik yalnızca PDF’deki kavramsal tartışmalara, kullanılan literatüre, Auckland değerlendirmelerine, güçlü yönlere ve sınırlılıklara dayanılarak hazırlanmıştır. PDF’de bulunmayan klinik etki, saha başarısı, politika etkinliği, tedavi sonucu veya uygulama garantisi eklenmemiştir.