Səhiyyə dizaynı çox vaxt xəstəxanaların daha səmərəli işləməsi, pasiyentlərin xidmətlərə daha asan çatması, rəqəmsal sistemlərin daha istifadəyə yararlı hala gətirilməsi, gözləmə müddətlərinin azaldılması və ya istifadəçi təcrübəsinin yaxşılaşdırılması kimi mövzular üzərindən nəzərdən keçirilir. Bunlar mühüm problemlərdir; lakin Juhri Selamet-in “Relational Health Design” adlı konseptual tədqiqatı sağlamlıq və rifahın yalnız səhiyyə xidmətləri ilə izah edilə bilməyəcəyini müdafiə edir.

Tədqiqatın əsas iddiasına görə sağlamlıq insanlar, evlər, küçələr, hava, su, nəqliyyat infrastrukturu, sosial münasibətlər, mədəniyyət, tarix, institutlar, torpaq və insan olmayan həyat formaları arasındakı münasibətlər daxilində formalaşır. Buna görə pis mənzil şəraiti yalnız tikinti və ya iqtisadiyyat problemi deyil; tənəffüs sağlamlığı, psixoloji sıxıntı, təhlükəsizlik və insan ləyaqəti ilə əlaqəlidir. Nəqliyyat sıxlığı yalnız nəqliyyat problemi deyil; hava çirklənməsi, stress, hərəkət azadlığı və səhiyyə xidmətlərinə çıxışa təsir edir. Çirkli hava yalnız ekoloji göstərici deyil, birbaşa insan bədəninə daxil olan və qeyri-bərabər paylanan sağlamlıq şərtidir.

Müəllif bu çərçivədə “münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynı” anlayışını təklif edir. Bu yanaşma səhiyyə dizaynının diqqətini yalnız fərdi istifadəçi ehtiyaclarından daha geniş münasibətlər şəbəkəsinə yönəldir. İnsan mərkəzli dizaynı tamamilə rədd etmir; lakin insanı mədəniyyətdən, məkandan, ekologiyadan, tarixdən və güc münasibətlərindən ayrı, müstəqil istifadəçi kimi qəbul edən dar yanaşmaları tənqid edir.

Tədqiqat xüsusilə üç ayrılıq üzərində dayanır: sağlamlığın məkandan ayrılması, insanın təbiətdən ayrılması və ekspertliyin yaşanmış bilikdən ayrılması. Yerli bilik sistemləri, Māori sağlamlıq anlayışları, plüralist dizayn və insan-sonrası dizayn ədəbiyyatı bu ayrılıqları sorğulamaq üçün istifadə olunur. Auckland isə kəmiyyətcə sınaqdan keçirilmiş vaka tədqiqatı deyil; mənzil, nəqliyyat, hava çirklənməsi, səhiyyə xidmətlərinə çıxış və psixoloji sıxıntı kimi problemlərin bir-birinə bağlılığını göstərmək üçün istifadə olunan yerləşik şəhər kontekstidir.

Tədqiqatın töhfəsi yeni səhiyyə müdaxiləsi hazırlamaq deyil, səhiyyə dizaynı üçün yeni düşüncə dili təklif etməkdir. Buna görə dizayn istifadəçi ehtiyaclarından münasibətlərə əsaslanan məsuliyyətlərə, birdəfəlik müdaxilədən davamlı qayğıya, məsləhətləşmədən bilik tərəfdaşlığına, təbiəti fon kimi görməkdən təbiəti sağlamlıq münasibətlərinin fəal iştirakçısı kimi qəbul etməyə yönəlməlidir.

Ətraflı İzah

Tədqiqatın əsas problemi nədir?

Tədqiqatın nəzərdən keçirdiyi əsas problem müasir səhiyyə dizaynının sağlamlıq anlayışını çox vaxt həddən artıq dar müəyyənləşdirməsidir. Sağlamlıq problemləri adətən aşağıdakı başlıqlarla məhdudlaşdırıla bilər:

• Xəstəxana tutumu
• Gözləmə müddətləri
• Səhiyyə işçilərinin çatışmazlığı
• Rəqəmsal səhiyyə sistemləri
• Pasiyent təcrübəsi
• Xidmətə çıxış
• Klinik səmərəlilik

Müəllif bu problemlərin əhəmiyyətsiz olduğunu demir. Əksinə, onların həll edilməli olduğunu qəbul edir. Lakin sağlamlıq yalnız xidmət alan fərdlə xidmət göstərən institut arasındakı münasibətə endirilərsə, insanların niyə xəstələndiyi, niyə bəzi icmaların daha çox zərər gördüyü və səhiyyə bərabərsizliklərinin hansı struktur şərtlərdən yarandığı görünməz qala bilər.

Məsələn, bir şəxsin astma şikayəti səhiyyə sistemində dərman, müayinə və izləmə xidmətləri ilə idarə oluna bilər. Lakin şəxsin sıx nəqliyyat dəhlizinin yaxınlığında, nəm və kifli evdə yaşaması sorğulanmazsa, yalnız klinik nəticə idarə edilmiş olur. Sağlamlığı yaradan və ya pozan münasibətlər dəyişməz qalır.

Tədqiqatın əsas sualı buna görə belədir:

Sağlamlıq yalnız fərdin bədəni və ya səhiyyə xidməti təcrübəsi kimi deyil, məkan, ekologiya, infrastruktur, mədəniyyət, tarix, güc və bilik münasibətləri daxilində necə yenidən düşünülə bilər?

Münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynı nə deməkdir?

Münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynı sağlamlıq və rifahı bir-birindən müstəqil ünsürlərin cəmi kimi deyil, münasibətlər daxilində ortaya çıxan vəziyyət kimi nəzərdən keçirir. Müəllifin təklif etdiyi yanaşmada sağlamlıq aşağıdakı münasibətlərdə birgə formalaşır:

• İnsanla ev arasındakı münasibət
• Bədənlə hava arasındakı münasibət
• Cəmiyyətlə nəqliyyat infrastrukturu arasındakı münasibət
• Mədəniyyətlə səhiyyə xidmətləri arasındakı münasibət
• İnstitutla etimad arasındakı münasibət
• Torpaqla kimlik arasındakı münasibət
• Su ilə sosial və mənəvi rifah arasındakı münasibət
• İnsanlarla bitkilər, heyvanlar, iqlim və digər insan olmayan varlıqlar arasındakı münasibət
• Ekspert biliyi ilə icmaların yaşanmış biliyi arasındakı münasibət

Bu yanaşmada sağlamlıq institut tərəfindən fərdə təqdim olunan sabit nəticə deyil. Sağlamlıq qorunan, zədələnən, müzakirə olunan və bəzən bərpa edilən münasibətlər daxilində ortaya çıxır.

İnsan mərkəzli dizayn niyə tənqid olunur?

İnsan mərkəzli dizayn səhiyyə sahəsində mühüm töhfələr verib. Pasiyent təcrübəsini, istifadənin asanlığını, empatiyanı, iştirakı və xidmət dizaynını önə çıxarıb. Müəllif bu töhfələri rədd etmir.

Tənqid insan mərkəzli dizaynın insanı bəzən həddən artıq dar müəyyənləşdirməsinə yönəlib. İnsan yalnız istifadəçi, pasiyent, müştəri və ya xidmət alıcısı kimi görüldükdə aşağıdakı əlaqələr arxa plana keçə bilər:

• Yaşadığı mühit
• Mədəni kimliyi
• Əcdadları və tarixi əlaqələri
• Torpaqla münasibəti
• Ekoloji asılılıqları
• Ailə və icma münasibətləri
• Sosial-iqtisadi şəraiti
• Müstəmləkəçilik və institusional bərabərsizliklərdən təsirlənən mövqeyi

Məsələn, havası çirkli ərazidə yaşayan, ictimai nəqliyyata çıxışı məhdud və sağlam olmayan evdə yaşayan şəxs yalnız “səhiyyə xidməti istifadəçisi” deyil. Həmin şəxs zədələnmiş sosial, ekoloji və infrastruktur münasibətlərinin içindədir. İstifadəçi interfeysini yaxşılaşdırmaq bu münasibətləri təkbaşına bərpa edə bilməz.

Tədqiqatın müəyyənləşdirdiyi üç əsas ayrılıq

1. Sağlamlığın məkandan ayrılması

Sağlamlıq tədqiqatlarında məkan çox vaxt yer, bölgə kodu və ya ölçülə bilən ekoloji dəyişən kimi istifadə olunur. Məhəllə risk profilinə, ev mənzil kateqoriyasına, yol isə məruz qalma dəhlizinə endirilə bilər.

Bu ölçmələr faydalı ola bilər; lakin məkanın yaşanmış, duyusal, tarixi, mədəni və emosional ölçülərini təkbaşına izah etmir. İnsanın bir yerdə yaşaması yalnız koordinatlarla müəyyənləşdirilə bilməz. Məkan xatirələr, aidiyyət, təhlükəsizlik, kənarlaşdırılma, əcdadlar, sosial münasibətlər və gündəlik təcrübələri ehtiva edir.

Tədqiqata görə məkan sağlamlığın baş verdiyi passiv fon deyil. Məkan sağlamlığın formalaşmasında iştirak edir. İnsanlar:

• Havanı nəfəsə alır.
• Küçələrdə hərəkət edir.
• Mənzil materialları ilə təmasda olur.
• Ekoloji stresi bədənlərində daşıyır.
• Su, sahil və yaşıl sahələrlə duyusal bağ qurur.
• Məkanın tarixi və mədəni mənalarını yaşayır.

Buna görə “məkan sağlamlığa təsir edir” demək belə kifayət etməyə bilər. Müəllifin təklif etdiyi daha güclü ifadə “sağlamlıq məkan vasitəsilə birgə formalaşır” şəklindədir.

2. İnsanların təbiətdən ayrılması

İkinci ayrılıq insanın təbiətdən müstəqil varlıq kimi düşünülməsidir. İnsan mərkəzli dizaynda təbiət bəzən fon, resurs, landşaft və ya müalicəyə köməkçi ünsür kimi qəbul edilə bilər.

Münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynı bu düşüncəni sorğulayır. Hava, su, torpaq, bitkilər, heyvanlar və iqlim insan sağlamlığının xaricindəki ünsürlər deyil. Onlar insan sağlamlığını fəal şəkildə formalaşdırır.

Məsələn:

• Çirkli hava ağciyərlərə daxil olur.
• Pis havalandırılan evlər istilik stresini və tənəffüs problemlərini artıra bilər.
• Çirklənmiş su yolları ekoloji, mədəni və sosial rifaha təsir edə bilər.
• Yol sistemləri səs-küy, xəsarət riski, sosial parçalanma və hərəkət bərabərsizliyi yarada bilər.
• Bitkilər və yaşıl sahələr yalnız dekorasiya deyil, mikroiqlim, qayğı və ekoloji davamlılıq ünsürləridir.

Bu yanaşma insan əzabını əhəmiyyətsizləşdirmir. Əksinə, insan əzabının çox vaxt zədələnmiş ekoloji münasibətlərdən yarandığını göstərir.

3. Ekspertliyin yaşanmış bilikdən ayrılması

Üçüncü ayrılıq institusional ekspertliklə icmaların yaşanmış biliyi arasındadır. Bir çox iştirakçı dizayn prosesində icmalar rəy bildirməyə dəvət olunur; lakin problem, metod və qiymətləndirmə ölçütləri əvvəlcədən institutlar tərəfindən müəyyənləşdirilmiş ola bilər.

Bu halda iştirak real səlahiyyət paylaşımı olmaya bilər. İnsanlar həlli müəyyənləşdirmir; yalnız mövcud təklifi təsdiqləyir, düzəldir və ya lokallaşdırır.

Tədqiqat xüsusilə Yerli icmalar baxımından aşağıdakı sualların verilməli olduğunu müdafiə edir:

• Problemi kim müəyyənləşdirir?
• Hansı bilik legitim sayılır?
• Qərarvermə səlahiyyəti kimdədir?
• Tətbiqi kim idarə edir?
• Nəticələri kim şərh edir?
• Faydanı kim əldə edir?
• İcma biliyi hansı protokollarla qorunur?

Bu suallar verilmədən aparılan birgə dizayn prosesləri inklüziv görünsə belə, mövcud güc münasibətlərini dəyişdirməyə bilər.

Plüralist dizayn nədir?

Tədqiqat Arturo Escobar-ın plüralist dizayn düşüncəsini səhiyyə sahəsinə daşıyır. Plüralist dizayn dünyada yalnız bir düzgün həyat, bir rifah forması və bir bilik sistemi olmadığını müdafiə edir.

Fərqli icmalar sağlamlıq və yaxşı həyatı fərqli münasibətlər üzərindən müəyyənləşdirə bilər:

• Torpaq
• Ailə və qohumluq
• Mənəviyyat
• Su
• Qida
• Əcdadlar
• İcma məsuliyyəti
• İnsan olmayan həyatla münasibət
• Gələcək nəsillərə qarşı öhdəlik

Vahid universal sağlamlıq modeli bütün icmalara tətbiq ediləndə bu münasibətlər “mədəni fərq” kimi kənara itələnə bilər. Halbuki tədqiqat onların sağlamlığı müəyyənləşdirən qurucu əsaslar ola biləcəyini müdafiə edir.

Yerli bilik niyə sadəcə əlavə mədəni ünsür deyil?

Tədqiqatda Yerli bilik mövcud Qərb dizayn sisteminə sonradan əlavə ediləcək mədəni məzmun kimi nəzərdən keçirilmir. Yerli bilik:

• Biliyin necə yaradıldığını
• Kimə qarşı məsuliyyət daşındığını
• Torpaqla münasibətin nə demək olduğunu
• Sübutun necə müəyyənləşdirildiyini
• Sağlamlığın hansı münasibətlər daxilində düşünüldüyünü
• Dizayn səlahiyyətinin kimdə olmalı olduğunu

kökündən dəyişdirə biləcək bilik və varlıq anlayışı kimi nəzərdən keçirilir.

Shawn Wilson-ın “münasibətlərə əsaslanan hesabatlılıq” yanaşması burada vacibdir. Bu anlayışda bilik münasibətlərdən kənarda yaradılmır. Bilmək münasibətdə olmaq, münasibətdə olmaq isə məsuliyyət daşımaq deməkdir.

Bu yanaşma səhiyyə dizaynında dizaynerin rolunu da dəyişir. Dizayner kənardan gələn, ehtiyacı çıxaran, həlli yaradan və sonra ayrılan ekspert deyil. Dizayner:

• Münasibət qurur.
• Dinləyir.
• Öz səlahiyyətinin sərhədlərini qəbul edir.
• İcma protokollarına əməl edir.
• Uzunmüddətli məsuliyyət daşıyır.
• Biliyə sahib çıxmaq əvəzinə hesabatlı şəkildə işləyir.

“Yerli xalqlar üçün” deyil, “Yerli xalqlarla birlikdə” dizayn

Tədqiqatda mühüm fərqləndirmə aparılır:

• Yerli xalqlar üçün dizayn: Problemi, metodu və həlli əsasən institut müəyyənləşdirir; icma hədəf qrup kimi görülür.
• Yerli xalqlarla birlikdə dizayn: Problemin müəyyənləşdirilməsi, qərar səlahiyyəti, tətbiq, qiymətləndirmə və fayda paylaşılır.

“Birgə dizayn” yalnız görüş keçirmək və ya simvolik məsləhətləşmə prosesi aparmaq deyil. Aşağıdakı ünsürlərin paylaşılmasını tələb edir:

• Səlahiyyət
• İdarəetmə
• Bilik istehsalı
• Zaman planı
• Uğur ölçütləri
• Tətbiq məsuliyyəti

Tədqiqat müstəmləkəsizləşdirmə dilinin simvolik hala gəlməsinə qarşı da xəbərdarlıq edir. Yerli simvolların, sözlərin və ya modellərin mövcud sistemə əlavə edilməsi təkbaşına struktur dəyişiklik deyil.

Münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynının dörd əsas prinsipi

Birinci prinsip: Sağlamlıq məkanla birlikdə formalaşır

Sağlamlıq yalnız bədən, xəstəxana, klinika və ya rəqəmsal sistem daxilində yaranmır. Mənzil, nəqliyyat, torpaq, hava, su, məhəllə, sosial münasibətlər və ictimai məkan sağlamlığı formalaşdırır.

Bu prinsip dizaynın səhiyyə xidmətinə çıxış nöqtəsindən daha əvvəl başlamalı olduğunu deyir. İnsanlar xəstəxanaya gəlməzdən əvvəl:

• Evlərində soyuğa və ya nəmə məruz qala bilər.
• Nəqliyyat maneələri yaşaya bilər.
• Çirkli hava nəfəsə ala bilər.
• Təhlükəsiz olmayan küçələrdə hərəkət edə bilər.
• Sosial təcrid yaşaya bilər.

Buna görə xidmət səviyyəsində həll təkbaşına sağlamlıq şərtlərini dəyişməyə bilər.

İkinci prinsip: Təbiət fon deyil

Təbiət yalnız mənzərə və ya müalicəyə əlavə edilən yaşıl sahə deyil. Hava, torpaq, su, bitkilər, heyvanlar və iqlim sağlamlıq münasibətlərinin fəal ünsürləridir.

Bu prinsip səhiyyə dizaynının ekoloji şəraiti ikinci dərəcəli məlumat kimi deyil, sağlamlığın formalaşmasının bir hissəsi kimi nəzərdən keçirməsini tələb edir.

Üçüncü prinsip: Yerli bilik tamamlayıcı deyil

Yerli bilik dizayn prosesi bitdikdən sonra mədəni uyğunluq yaratmaq üçün əlavə edilən qat deyil. Sağlamlığın, məsuliyyətin, sübutun, məkanın və həyatın necə düşünülməsini dəyişə bilər.

Buna görə Yerli biliklə işləmək:

• İcazə
• Protokol
• Səlahiyyət
• İcma idarəetməsi
• Uzunmüddətli münasibət
• Bilik suverenliyi

tələb edir.

Dördüncü prinsip: Dizayn münasibətlərə əsaslanan danışıqlardır

Dizayn yalnız həll yaratmaq deyil. Məsuliyyətlərin, zərərlərin, tarixlərin, gələcəklərin və səlahiyyətlərin müzakirə edildiyi siyasi prosesdir.

Bu baxışda dizayner neytral deyil. Dizayn qərarları bəzi münasibətləri gücləndirir, bəzilərini görünməz edir və müəyyən gələcəkləri mümkün hala gətirir.

Dizayn təcrübəsində təklif olunan əsas istiqamət dəyişiklikləri

Auckland niyə istifadə olunur?

Auckland tədqiqatda formal və geniş ampirik vaka tədqiqatı kimi istifadə olunmur. Şəhər münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynının konseptual əhəmiyyətini göstərmək üçün yerləşik şəhər kontekstidir.

Auckland-dakı aşağıdakı problemlər bir-birindən müstəqil deyil:

• Mənzil əlçatanlığı
• Keyfiyyətsiz və nəm mənzillər
• Nəqliyyatdan asılılıq
• Nəqliyyat sıxlığı
• Hava çirklənməsi
• Səhiyyə xidmətlərinə qeyri-bərabər çıxış
• Psixoloji sıxıntı
• Ekoloji deqradasiya
• İnstitusional etimadsızlıq
• Müstəmləkəçilik tarixinin davam edən təsirləri

Müəllif bunları ayrı-ayrı siyasət başlıqları kimi deyil, zədələnmiş münasibətlər sistemləri kimi oxuyur.

Nəqliyyat və hava çirklənməsi necə münasibətlərə əsaslanan sağlamlıq probleminə çevrilir?

Nəqliyyat çirklənməsi yalnız nəqliyyat vasitələrinin sayı və ya yol tutumu problemi deyil. Aşağıdakı münasibətlərin nəticəsidir:

• Şəhərsalma qərarları
• Avtomobildən asılı nəqliyyat sistemi
• İqtisadi prioritetlər
• Yaşayış məntəqələrinin paylanması
• Gəlir bərabərsizliyi
• Sənaye və əsas yolların yerləşməsi

Çirklənmə yükü bərabər paylanmadığı üçün məsələ ekoloji ədalət probleminə çevrilir. Əsas yollar və sənaye zonalarının yaxınlığında yaşayan icmalar daha yüksək məruz qalma yaşaya bilər.

Nəqliyyat sistemi həmçinin insanların:

• İşə çatmasını
• Təhsilə qatılmasını
• Səhiyyə xidməti almasını
• Sosial həyata qatılmasını
• Təhlükəsiz hərəkət etməsini

təsir edir. Buna görə mobillik yalnız nəqliyyatla deyil, sağlamlıq və sosial iştirakla əlaqəlidir.

Mənzil niyə səhiyyə dizaynının mərkəzindədir?

Tədqiqat pis mənzil şəraitini şəxsi seçim və ya tək-tək tikinti qüsuru kimi qiymətləndirmir. Nəm, soyuq, kif və həddindən artıq sıx yaşayış şəraiti aşağıdakı münasibətlər daxilində yarana bilər:

• Mənzil siyasəti
• Torpaq dəyərləri
• Şəhər spekulyasiyası
• Gəlir bərabərsizliyi
• İnfrastrukturun laqeyd qalması
• Müstəmləkəçilik və tarixi kənarlaşdırılma

Bu şərtlər fiziki və psixoloji təsirlər yarada bilər:

• Tənəffüs yolu xəstəlikləri
• Stress
• Yorğunluq
• Yuxu problemləri
• Məxfilik itkisi
• Ləyaqət və təhlükəsizlik hissinin zədələnməsi

Müəllifin münasibətlərə əsaslanan oxunuşunda nəm yalnız texniki bina qüsuru deyil; bərabərsizlik, tikinti siyasəti, bədən və sosial ləyaqət arasında əlaqə yaradan sağlamlıq şərtidir.

Psixoloji sıxıntı niyə yalnız fərdi problem deyil?

Psixi sağlamlıq çox vaxt diaqnoz, müalicə, terapiya və fərdi dayanıqlıq üzərindən nəzərdən keçirilir. Tədqiqat klinik dəstəyi rədd etmədən psixoloji sıxıntının aşağıdakı şərtlərlə əlaqəli ola biləcəyini bildirir:

• Mənzil güvənsizliyi
• Sosial təcrid
• Qeyri-sabit iş
• Nəqliyyat təzyiqi
• Ekoloji deqradasiya
• Şəhər parçalanması
• İnstitusional etimadsızlıq

Bu halda narahatlıq və ya tənhalıq yalnız fərdin daxilindəki pozuntu kimi deyil, parçalanmış sosial və ekoloji münasibətlərin nəticəsi kimi də düşünülməlidir.

Səhiyyə xidmətlərinə çıxış yalnız xidmətin mövcudluğudur?

Bir bölgədə səhiyyə mərkəzinin olması hər kəsin ona bərabər şəkildə çata bilməsi demək deyil. Çıxış aşağıdakı ünsürlərlə formalaşır:

• Coğrafi məsafə
• İctimai nəqliyyat
• Gözləmə müddəti
• Xərc
• Dil
• Mədəni təhlükəsizlik
• İnstitusional etimad
• Keçmiş ayrı-seçkilik təcrübələri

Buna görə münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynı “xidmət varmı?” sualından “gündəlik həyat şəraiti bu xidmətə çıxışı mümkün edirmi?” sualına keçir.

Māori sağlamlıq yanaşmaları tədqiqatda necə nəzərdən keçirilir?

Tədqiqat Auckland-ın Māori tarixləri, whenua, whakapapa və davam edən Yerli mövcudluğu ilə formalaşdığını vurğulayır. Lakin Māori bilik sistemlərinin abstraktlaşdırılıb ümumiləşdirilməsinə qarşı ehtiyatlı davranır.

Te Whare Tapa Whā modeli nümunə kimi nəzərdən keçirilir. Bu model rifahı bir-birinə bağlı ölçülər üzərindən düşünür:

• Whānau: Ailə və sosial münasibətlər
• Wairua: Ruhani və mənəvi ölçü
• Hinengaro: Zehni və emosional ölçü
• Tinana: Fiziki ölçü

Tədqiqat bu cür modellərin mədəni kontekstindən qoparılıb ümumi institusional alətə çevrilməməli olduğunu bildirir. Mātauranga Māori; whenua, iwi, hapū və yerli səlahiyyət münasibətlərindən müstəqil mənbə deyil.

Tədqiqatın nəzəri töhfələri

Müəllif tədqiqatın dörd əsas töhfə verdiyini müdafiə edir:

1. Dar insan mərkəzli səhiyyə dizaynına tənqid: İstifadəçini ekologiya, məkan, mədəniyyət və güc münasibətlərindən ayıran yanaşmanı sorğulayır.
2. Səhiyyə dizaynı ilə təbiətlə dizayn arasında nəzəri körpü: İnsan olmayan varlıqları sağlamlıq münasibətlərinin fəal iştirakçısı kimi nəzərdən keçirir.
3. Müstəmləkəsizləşdirici istiqamət: Yerli biliyi əlavə ünsür kimi deyil, sağlamlıq və dizaynın əsasını dəyişdirə biləcək bilik sistemi kimi mövqeləndirir.
4. Yerli və məkan əsaslı sağlamlıq gələcəkləri üçün konseptual dil: Dizaynerlərin güc, məsuliyyət, ekologiya, bilik və məkan haqqında düşünməsinə imkan verir.

Tədqiqatın xəbərdar etdiyi risklər

Münasibətlər dilinin qeyri-müəyyənləşməsi

“Münasibətlərə əsaslanan” sözü yalnız bağlantı mənasında işlədilərsə güc, zərər, məsuliyyət və bərabərsizlik görünməz qala bilər. Hansı münasibətin kimə fayda verdiyi, kimə zərər vurduğu və kimin məsul olduğu açıq şəkildə göstərilməlidir.

Yerli biliyin mənimsənilməsi

Yerli anlayışların dizaynı daha etik göstərmək məqsədilə kontekstindən qoparılması bilik istismarı demək ola bilər. Yerli bilik protokol, səlahiyyət və məsuliyyət daşıyır.

Təbiətin romantikləşdirilməsi

Təbiət həmişə harmoniya, sakitlik və sağalma demək deyil. Ekoloji münasibətlər konfliktli, çətin və siyasi ola bilər. Qayğı da asan və abstrakt deyil, maddi və əmək tələb edən prosesdir.

İnstitutların dili mənimsəyib gücü qoruması

İnstitutlar “birgə dizayn”, “münasibətlərə əsaslanan yanaşma” və ya “müstəmləkəsizləşdirmə” dilindən istifadə edərkən qərar səlahiyyətini paylaşmaya bilər. Diskurs dəyişikliyi təkbaşına struktur dəyişiklik deyil.

Birgə dizaynın nümayişə çevrilməsi

Seminar təşkil etmək və ya icma nümayəndələrini dəvət etmək real səlahiyyət paylaşımı demək deyil. İştirak insanların qərarlara təsir edib-etmədiyi əsasında qiymətləndirilməlidir.

Keçmiş, bu gün və gələcək baxımından əhəmiyyəti

Keçmiş baxımından: Səhiyyə sistemləri uzun müddət sağlamlıq problemlərini biotibbi nəticələr, fərdi davranışlar və institusional xidmətlər üzərindən izah edib. Bu yanaşma yerli bilik sistemlərini, ekoloji münasibətləri və müstəmləkəçilik tarixini arxa plana keçirə bilib.

Bu gün baxımından: Mənzil böhranı, hava çirklənməsi, nəqliyyat bərabərsizliyi, iqlim təzyiqi və psixoloji sıxıntı kimi problemlər bir institut və ya bir xidmətlə həll olunmayacaq qədər bir-birinə bağlıdır. Münasibətlərə əsaslanan yanaşma bu problemləri birlikdə düşünməyə imkan verir.

Gələcək baxımından: Tədqiqat münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynının Yerli rəhbərliyində, icma əsaslı və yerləşik tədqiqatlarla sınaqdan keçirilməli olduğunu bildirir. Anlayışın real tətbiqlərdə necə işləyəcəyi hələ göstərilməyib.

Gündəlik həyat baxımından nə deməkdir?

Münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynı gündəlik həyatda aşağıdakı bağlantıları görünən edir:

• Kifli evlə uşağın tənəffüs sağlamlığı arasındakı münasibət
• Nəqliyyat xərci ilə xəstəxana qəbuluna çatmaq arasındakı münasibət
• Nəqliyyat sıxlığı ilə stress və hava çirklənməsi arasındakı münasibət
• Təhlükəsiz olmayan küçə ilə fiziki aktivlik arasındakı münasibət
• Mədəni baxımdan təhlükəsiz olmayan səhiyyə xidməti ilə institusional etimad arasındakı münasibət
• Su yollarının deqradasiyası ilə ekoloji, sosial və mədəni rifah arasındakı münasibət
• Sosial təcridlə psixoloji sıxıntı arasındakı münasibət

Bu yanaşma sağlamlığı yalnız xəstəlik yarandıqdan sonra müdaxilə edilən məsələ kimi deyil, gündəlik həyat şəraiti daxilində davamlı formalaşan vəziyyət kimi nəzərdən keçirir.

Tədqiqatın güclü tərəfləri

• Səhiyyə dizaynını klinik və xidmət səviyyəsindən kənara çıxarması
• Məkan, ekologiya, infrastruktur, mədəniyyət və güc münasibətlərini eyni çərçivədə nəzərdən keçirməsi
• İnsan mərkəzli dizaynı tamamilə rədd etmədən sərhədlərini göstərməsi
• Yerli bilik sistemlərini qurucu bilik sahəsi kimi nəzərdən keçirməsi
• İştirakla real səlahiyyət paylaşımı arasındakı fərqi izah etməsi
• Plüralist dizayn, dizayn ədaləti və insan-sonrası dizayn ədəbiyyatını sağlamlıqla əlaqələndirməsi
• Auckland-ın sağlamlıq problemlərini bir-birinə bağlı sistemlər kimi oxuması
• Konseptual yanaşmanın öz risklərini açıq şəkildə müzakirə etməsi
• Universal model təqdim etdiyini iddia etməməsi

Tədqiqatın məhdudiyyətləri

• Tədqiqat nəzəridir; eksperimental və ya kəmiyyət modeli sınaqdan keçirilməyib.
• Auckland formal ampirik vaka tədqiqatı kimi araşdırılmayıb.
• Yeni sahə məlumatı, müsahibə, sorğu və ya müşahidə yaradılmayıb.
• Təklif olunan prinsiplər müəyyən səhiyyə layihəsində tətbiq edilməyib.
• Tətbiq nəticələri, uğur ölçütləri və ya müqayisəli performans məlumatları yoxdur.
• İcmaların yanaşmanı necə qiymətləndirdiyinə dair birbaşa məlumat təqdim olunmur.
• Yerli rəhbərliyində aparılmış yeni birgə dizayn prosesi bildirilməyib.
• Nəzəri anlayışların institutlarda necə tətbiq ediləcəyi detallı əməliyyat alətlərinə çevrilməyib.
• “Münasibətlərə əsaslanan” anlayışının tətbiqdə qeyri-müəyyənləşə biləcəyi müəllif tərəfindən də qəbul edilir.
• Tədqiqat preprintdir və rəyçi qiymətləndirməsi mətn əsasında təsdiqlənə bilmir.

Tədqiqat nə deyir, nə demir?

Tədqiqatın dediyi: Sağlamlıq xidmət, fərd və klinik nəticələrdən daha geniş anlayışdır. Məkan, mənzil, nəqliyyat, hava, su, mədəniyyət, tarix, institutlar və insan olmayan həyat sağlamlıq şərtlərinin formalaşmasında iştirak edir. Səhiyyə dizaynı bu münasibətləri nəzərə almalı, Yerli bilik sistemlərini simvolik əlavələr kimi deyil, əsas bilik mənbələri kimi görməli və iştirakı real səlahiyyət paylaşımı əsasında qiymətləndirməlidir.

Tədqiqatın demədiyi: Münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynının klinik nəticələri yaxşılaşdırdığını eksperimental şəkildə sübut etmir. Müəyyən səhiyyə müdaxiləsinin təsirini ölçmür. Auckland-da tətbiq edilmiş və doğrulanmış proqram təqdim etmir. Səhiyyə xidmətlərinin lazımsız olduğunu demir. İnsan mərkəzli dizayndan tamamilə imtina etməyi təklif etmir. Vahid və universal tətbiq təlimatı təqdim etmir.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Tədqiqatın növü

Bu tədqiqat eksperimental, klinik, kəmiyyət və ya simulyasiya əsaslı deyil. Metodu aşağıdakı ünsürlərə əsaslanan konseptual nəzəri sintezdir:

• Səhiyyə dizaynı ədəbiyyatının tənqidi oxunuşu
• İnsan mərkəzli dizayn tədqiqatlarının qiymətləndirilməsi
• Məkan və sağlamlıq coğrafiyası ədəbiyyatı
• Plüralist dizayn nəzəriyyəsi
• Yerli və müstəmləkəsizləşdirici metodologiya
• İnsan-sonrası dizayn və qayğı nəzəriyyəsi
• İştirakçı dizayn və dizayn ədaləti
• Auckland-la bağlı səhiyyə, nəqliyyat, mənzil və planlaşdırma mənbələri

Metodoloji axın

Tədqiqatda istifadə olunan əsas anlayışlar

Tədqiqatın əsas nəticələri və ya nəzəri qənaətləri

1. Səhiyyə dizaynı yalnız xidmət səmərəliliyinə endirilə bilməz.
2. İnsan mərkəzli dizayn insanı mühit və güc münasibətlərindən ayrı nəzərdən keçirdikdə kifayət etməyə bilər.
3. Məkan sağlamlıq üçün passiv fon deyil, qurucu münasibətdir.
4. Təbiət və insan olmayan sistemlər sağlamlığın formalaşmasında fəal iştirak edir.
5. İcma iştirakı qərar səlahiyyəti paylaşılmadıqda simvolik qala bilər.
6. Yerli bilik mövcud Qərb dizayn modelinə sonradan əlavə edilməməlidir.
7. Səhiyyə dizaynı istifadəçi ehtiyaclarından münasibətlərə əsaslanan məsuliyyətlərə yönəlməlidir.
8. Auckland-dakı nəqliyyat, mənzil, hava çirklənməsi, psixoloji sıxıntı və səhiyyəyə çıxış problemləri bir-birinə bağlıdır.
9. Münasibətlərə əsaslanan dizayn universal və mexaniki metod deyil.
10. Yanaşma real tətbiqlərdə Yerli və icma rəhbərliyində sınaqdan keçirilməlidir.

Auckland üçün münasibətlərə əsaslanan problem xəritəsi

Tədqiqatın tətbiqə yönəlmiş təklifləri

• Səhiyyə layihələri yalnız xidmətlə təmas nöqtəsindən başlamamalıdır.
• Mənzil, nəqliyyat və ekoloji şərait səhiyyə dizaynının əsas sahələri kimi görülməlidir.
• İcmalar yalnız rəy bildirən istifadəçilər deyil, bilik istehsalçıları və nəzəriyyəçilər kimi tanınmalıdır.
• Yerli idarəetmə və protokollar qərar proseslərinin mərkəzinə gətirilməlidir.
• Dizayn layihələri qısamüddətli müdaxilə əvəzinə davamlı münasibət və qayğı üzərində qurulmalıdır.
• Həllər yerli tarix, mədəniyyət, ekologiya və məsuliyyətlərə uyğun hazırlanmalıdır.
• “Münasibətlərə əsaslanan” anlayışı istifadə edilərkən güc və məsuliyyət açıq şəkildə müəyyənləşdirilməlidir.
• Təbiət yalnız yaşıl dekor və ya terapevtik əlavə kimi nəzərdən keçirilməməlidir.
• İştirakın uğuru görüşlərin sayı ilə deyil, paylaşılan qərar gücü ilə qiymətləndirilməlidir.

Eksperimental doğrulama vəziyyəti

Tədqiqatda münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynını sınaqdan keçirən nəzarətli təcrübə, klinik tədqiqat, pilot proqram və ya sahə müdaxiləsi yoxdur. Buna görə aşağıdakı nəticələr tədqiqat tərəfindən göstərilməyib:

• Sağlamlıq nəticələrində ölçülmüş yaxşılaşma
• Xərc səmərəliliyi
• Xəstəxanaya müraciətlərin azalması
• Psixi sağlamlıq göstəricilərində dəyişiklik
• İcma məmnunluğunda kəmiyyət artımı
• Mənzil və ya hava keyfiyyətində ölçülmüş yaxşılaşma

Tədqiqatın nəticəsi konseptual və normativdir: səhiyyə dizaynının necə düşünülməli olduğuna dair istiqamət təklif edir.

Mənbə və Metod Qeydi

Bu məzmun Juhri Selamet tərəfindən hazırlanmış “Relational Health Design” adlı tədqiqata əsaslanır.

Tədqiqat səhiyyə dizaynının yalnız xidmət, istifadəçi təcrübəsi və klinik səmərəlilik üzərindən nəzərdən keçirilməsini tənqid edən; sağlamlıq və rifahı insanlar, məkan, infrastruktur, ekologiya, mədəniyyət, tarix, Yerli bilik sistemləri və insan olmayan həyat arasındakı münasibətlər daxilində yenidən müəyyənləşdirən konseptual tədqiqatdır.

Mətn ilk dəfə 28 May 2026 tarixində yüklənib, 11 June 2026 tarixində yenilənib və redaktə edilmiş preprint versiyasıdır. PDF-də jurnal qəbulu, tamamlanmış rəyçi qiymətləndirməsi prosesi və ya tədqiqata aid DOI məlumatı yoxdur. Buna görə tədqiqat rəyçi qiymətləndirməsi mətn əsasında təsdiqlənə bilməyən preprint kimi qiymətləndirilməlidir.

Mətndə “This preprint research paper has not been peer reviewed” şəklində açıq standart xəbərdarlıq yoxdur. Bununla belə, tədqiqat özünü birbaşa preprint versiyası kimi təqdim edir; buna görə rəyçi qiymətləndirməsindən keçmiş və yayımlanmış yekun məqalə kimi göstərilməməlidir.

Tədqiqat eksperimental və ya klinik deyil. Yeni pasiyent məlumatı, sorğu, müsahibə, sahə ölçməsi, simulyasiya və ya statistik analiz yaratmır. Auckland formal ampirik vaka tədqiqatı kimi deyil, nəzəri müzakirəni yerləşdirmək üçün istifadə olunan şəhər kontekstidir.

Tədqiqatda təklif olunan münasibətlərə əsaslanan səhiyyə dizaynı tətbiq edilmiş və doğrulanmış standart metod deyil. Sağlamlıq nəticələrini yaxşılaşdırdığı, xərcləri azaltdığı və ya müəyyən icmada effektiv olduğu eksperimental şəkildə sübut edilməyib. Müəllif də yanaşmanın Yerli rəhbərliyində, icma əsaslı və yerləşik tətbiqlərlə gələcəkdə sınaqdan keçirilməli olduğunu bildirir.

Bu məzmun yalnız PDF-dəki konseptual müzakirələrə, istifadə olunan ədəbiyyata, Auckland qiymətləndirmələrinə, güclü tərəflərə və məhdudiyyətlərə əsasən hazırlanıb. PDF-də olmayan klinik təsir, sahə uğuru, siyasət effektivliyi, müalicə nəticəsi və ya tətbiq zəmanəti əlavə edilməyib.