Bu tetḳîḳ, beynelmilel ʿilm ve taʿlîm-i ʿâlî teʿâvününün yalnız devletler veya beynelmilel teşkîlât tarafından verilen resmî ḳarârlarla idâre edilmediğini; ʿilmî normlar, müteḫaṣṣıṣ şebekeleri, üniversite–sanâyiʿ–devlet münâsebetleri, think tank’ler ve beynelmilel üniversite sıralamaları gibi daha dağınık mekanizmaların dahi müʾesseselerin hareket ve tavırlarını şekillendirdiğini müdâfaʿa eden mefhûmî bir rapordur.

Tetḳîḳin naẓarî omurgası iki esâs yaklaşımda mürekkebdir. Robert Merton’ın ʿilmin normatif bünyesine dâʾir çerçevesi ʿilmî faʿâliyetin hangi normlara istinâd etmesi lâzım geldiğini beyân ederken, Michel Foucault’nun governmentality, yaʿnî idâre ʿaḳliyyeti mefhûmu, müʾesseselerin her vakit doğrudan emr yoluyla değil, muʿayyen muvaffaḳıyyet standartlarını içselleştirerek kendi hareketlerini nasıl yeniden tanẓîm edebileceklerini îżâḥ etmek için kullanılmaktadır.

Menbaʿ ayrıca üniversite, sanâyiʿ ve devlet otoriteleri arasındaki münâsebeti Triple Helix modeliyle; UNESCO’nun ʿilm siyâseti üzerindeki târîḫî teʾsîrini Martha Finnemore’un taḥlîliyle; think tank’lerin cihânşümûl müteḫaṣṣıṣlık dolaşımındaki ara mevḳiʿini James McGann’ın çalışmalarından ḥareketle ele alır. Üniversite sıralamaları ise tetḳîḳi kesîf ve beynelmilel görünürlüğü yüksek bir “muvaffaḳ üniversite” modelini görünür ḥâle getirerek müʾesseselerin stratejilerini bu modele göre yeniden tanẓîm etmelerine sebeb olabilecek bir kendi kendini idâre vâsıṭası olarak tefsîr olunur.

Tetḳîḳin netîcesi, cihânşümûl ʿilm ve taʿlîm-i ʿâlî idâresinin iki ṭabaḳası bulunduğu cihetindedir: beynelmilel teşkîlât, iḥṣâʾî tensîḳ ve müteḫaṣṣıṣ tavassuṭu gibi daha görünür ve resmî mekanizmalar ile; muḳāyese, sıralama ve standartların müʾesseseler tarafından içselleştirilmesine müstenid daha dağınık kendi kendini idâre mekanizmaları. Bu çerçeve ampirik bir sebebiyyet imtiḥânı değil, muʿâṣır ʿilm sisteminin nasıl tensîḳ olunduğunu beyâna çalışan naẓarî bir ḳırâʾattır.

Merton’a Göre ʿİlmî Faʿâliyeti Hangi Normlar Taşır?

Menbaʿın kullandığı Robert Merton çerçevesinde ʿilmî faʿâliyetin normatif bünyesi birbiriyle merbûṭ dört esâsa dayanır: universalism, communalism, menfaʿatsizlik ve teşkîlâtlı şübhecilik. Bu esâslar ʿulemâ ve müteḫaṣṣıṣların her ḥâlde fiʿlen nasıl davrandığını tavṣîf eden değişmez tabîʿat ḳānûnları değil; ʿilmî faʿâliyetin ideal işleyişine müteʿallıḳ normatif intizârlardır.

Menbaʿ, teşkîlâtlı şübhecilik esâsını Karl Popper’ın falsifiability fikriyle irtibâṭlandırır. Bir ʿilmî müddeʿânın ʿilmî mâhiyyetinin mühim unṣurlarından biri, yeni müşâhede veya imtiḥânlar karşısında yanlış olduğunun gösterilebilmesine esâsen açık bulunmasıdır.

Bu normlar cihânşümûl ʿilm için niçin mühimdir?

ʿİlmî tetḳîḳ muʿayyen memleketlerde, üniversitelerde veya laboratuvarlarda icrâ edilse dahi ʿilmî müddeʿâlar ekser ḥâllerde millî ḥudûdlar dâhilinde maḥṣûr kalmaz. Muḥaḳḳıḳlar müşterek neşriyât meydana getirir, netîceleri birbirlerinin çalışmalarıyla muḳāyese eder, büyük altyapıları paylaşır ve müşâbih değerlendirme süreçlerine iştirâk ederler.

Bu ḥâl, beynelmilel tensîḳ için yalnız ḥuḳūḳî muʿâhedelerin değil, müşterek ʿilmî davranış normlarının da mühim olduğunu gösterir. Universalism muḫtelif memleketlerden gelen çalışmaların müşterek miʿyârlarla değerlendirilmesini; communalism maʿlûmât terâkümünün tedâvülünü; teşkîlâtlı şübhecilik ise beynelmilel tetḳîḳ cemâʿatinin birbirini tenḳîd edebilmesini mümkün ḳılan normatif zemîni teşkîl eder.

Ṣûḳ tazyîḳi ʿilmî normlarla nasıl bir gerginlik meydana getirebilir?

Menbaʿ, ʿilmî faʿâliyetin millî ʿilm siyâsetleri ve ṣûḳ esâslı tatbîḳātla gittikçe daha yaḳın münâsebetler kurduğunu belirtir. Üniversiteler tetḳîḳ mâlî desteği, husûsî sektör iştirâkleri, patentler, beynelmilel görünürlük ve rekābet gibi hedeflerle karşı karşıyadır.

Bu yapı ʿilmî normların ortadan ḳalḳdığı maʿnâsına gelmez. Tetḳîḳin suʾâli, ʿilmî maʿlûmât istiḥsâlinin iştirâk ve açık tenḳîd gibi normlarıyla iḳtiṣâdî rekābet, müʾessesî performans ve millî strateji tazyîḳlerinin aynı sistem dâhilinde nasıl bir arada mevcûd olduğudur.

Triple Helix Modelinde Üniversite, Sanâyiʿ ve Devlet Nasıl Beraber Çalışır?

Triple Helix modeli, yenilik istiḥsâlini üç esâs müʾessesî sâḥa arasındaki tefâʿül ile îżâḥ eder: üniversiteler ʿilmî maʿlûmât istiḥsâl eder, sanâyiʿ bu maʿlûmâtı tatbîḳāta ve iḳtiṣâdî faʿâliyetlere tahvîl eder, devlet otoriteleri ise tetḳîḳ ve yenilik için ḥuḳūḳî ve müʾessesî muḥîṭi temîn eder.

Model bir memleket ḥudûdunda düşünüldüğünde üç ʿâmil arasındaki tefâʿülün büyük ḳısmı millî müʾesseseler tarafından tensîḳ olunabilir. Lâkin üniversiteler, şirketler ve devlet teşkîlâtı muḫtelif memleketlerden geldiğinde yeni bir tensîḳ ṭabaḳası meydana çıkar.

Menbaʿ bu noḳṭada beynelmilel teşkîlâtın ehemmiyyetini teʾkîd eder. Bu teşkîlât muḫtelif millî sistemlerin üniversiteleri, firmaları ve devlet otoriteleri arasında müşterek maʿlûmât, siyâset, veri ve teʿâvün zemîni meydana getirebilir.

Tetḳîḳi kesîf üniversiteler niçin farklı bir mevḳiʿdedir?

Menbaʿ Triple Helix modelini üniversitelerin beynelmilel rekābet içindeki mevḳiʿini îżâḥ etmek için de kullanır. Tetḳîḳ istiḥsâli, sanâyiʿ münâsebetleri ve devlet destekli yenilik ekosistemlerine daha ziyâde entegre olan tetḳîḳi kesîf üniversiteler beynelmilel ʿilm şebekelerinde daha merkezî mevḳiʿler elde edebilir.

Evvelâ taʿlîm vermeye odaklanan müʾesseselerin vazîfesi daha az mühim değildir; lâkin tetḳîḳ maḥṣûlleri, beynelmilel iştirâkler ve atıf performansı gibi miʿyârların öne çıktığı cihânşümûl rekābet muḥîṭinde aynı görünürlük mekanizmalarına mâlik olmayabilirler.

UNESCO ve Think Tank’ler Cihânşümûl ʿİlm İdâresinde Nasıl Rol Oynar?

Menbaʿ UNESCO’yu devletlerin fevḳinde doğrudan ʿilm siyâseti taʿyîn eden cihânşümûl bir idâre merkezi olarak değil; iḥṣâʾ, müteḫaṣṣıṣlık, tavsiye ve müşterek normların tedâvülü vâsıṭasıyla millî ʿilm ve taʿlîm sistemlerinin tensîḳine katkıda bulunan beynelmilel bir ʿâmil olarak ele alır.

UNESCO’nun târîḫî teʾsîri

Tetḳîḳ Martha Finnemore’un taḥlîline istinâden UNESCO’nun ʿilm ve taʿlîm idâresinde bürokratik ve iḥṣâʾa müstenid yaklaşımların intişârına katkıda bulunduğunu aktarır.

Bu yaklaşımda millî idâreler ʿilm ve taʿlîm ḥaḳḳında muntazam veri toplar, alâḳalı nezâret ve devlet müʾesseseleri teşkîl eder ve siyâset geliştirme süreçlerinde muḳāyese edilebilir maʿlûmât kullanır. Beynelmilel teşkîlât ise teknik müteḫaṣṣıṣlık, iḥṣâʾî çerçeve ve müşâvere temîn edebilir.

Lâkin menbaʿ bu münâsebeti millî ḥâkimiyyetin zevâli sûretinde îżâḥ etmez. ʿİlmin muʿayyen bir memlekette nasıl teşkîl ve tevcih edileceği ḥaḳḳındaki mühim ṣalâḥiyyetler millî ḥükûmetlerde ḳalmaya devam eder.

Açık ʿilm cihânşümûl tensîḳte nereye oturur?

Tetḳîḳin menbaʿları arasında UNESCO’nun 2021 Open Science Recommendation vesîḳası da mevcûddur. Açık ʿilm yaklaşımı, ʿilmî maʿlûmâta, veriye, neşriyâta, altyapıya ve tetḳîḳ süreçlerine daha geniş erişim temîn etmeyi ve beynelmilel maʿlûmât müsâvâtsızlıklarını azaltmayı hedefleyen cihânşümûl normatif bir çerçeve taḳdîm eder.

Bu ḥâl Merton’ın müşterek maʿlûmât istiḥsâli anlayışıyla muʿâṣır ʿilm siyâsetleri arasında râbıṭa kurulmasına imkân verir. Bununla beraber açık ʿilmin tatbîḳ şekli millî mevżûʿât, tetḳîḳ altyapısı, mâlî destek ḳudreti ve disiplinlere göre farklılık gösterebilir.

Think tank nedir ve niçin ara mevḳiʿdedir?

Menbaʿ think tank’leri tetḳîḳ ve taḥlîl istiḥsâl eden, fakat klasik üniversite yapısından farklı sûretde müteḫaṣṣıṣ cemâʿatleri, siyâset yapanlar, ticâret âlemi, matbûʿât ve cemʿiyyet-i medeniyye arasında tavassuṭ eden müʾesseseler olarak tetḳîḳ eder.

Bir gazeteci güncel bir ḥâdise ḥaḳḳında müteḫaṣṣıṣ reʾyi aradığında, bir devlet müʾessesesi muʿayyen bir mevżûʿda siyâset taḥlîli taleb ettiğinde veya beynelmilel bir mübâḥase için muḳāyeseli maʿlûmât gerektiğinde think tank’ler maʿlûmât intikālinin ara düğümleri ḥâline gelebilir.

Bir think tank nasıl cihânşümûl ḥâle gelebilir?

Menbaʿ think tank adedindeki artışı cemʿiyyet-i medeniyyenin müstaḳil taḥlîl talebi, işletmelerin ḥudûd aşan faʿâliyetlerindeki tevessüʿ ve modernleşmeyle beraber müteḫaṣṣıṣ maʿlûmâtına yönelik talebin artmasıyla irtibâṭlandırır.

Altmetrics neyi değiştiriyor?

ʿİlmî teʾsîrin geleneksel ölçümünde atıf adedleri mühim bir mevḳiʿ tutar. Menbaʿ buna ilâveten tetḳîḳin umûmî sâḥadaki tedâvülünü taʿḳîb eden altmetric göstergelerine temas eder.

Bu göstergeler bir tetḳîḳin yalnız akademik maḳālelerde kaç defʿa atıf aldığını değil, ansiklopedik internet menbaʿları veya ictimâʿî medya gibi daha geniş umûmî muḥîtlerde ne derece mübâḥase edildiğini taʿḳîb etmeye çalışır.

Bu ölçümlerin ʿilmî keyfiyyetle aynı şey olduğu netîcesi çıkarılmamalıdır. Menbaʿ bunları daha geniş umûmî erişimin ölçülmesine yönelik yeni bir gösterge ḳategorisi olarak ele almaktadır.

Beynelmilel ṭalebeler nasıl bir râbıṭa meydana getirebilir?

Tetḳîḳ beynelmilel ṭalebe ḥareketliliğini de ʿilm, taʿlîm ve daha geniş beynelmilel münâsebetler arasındaki râbıṭalardan biri olarak ele alır. Başka bir memlekette taʿlîm alan ṭalebenin daha sonra kendi memleketine dönmesi, taʿlîm gördüğü müʾessese ve memleketle uzun müddetli akademik ve ictimâʿî râbıṭalar taşımasına sebeb olabilir.

Menbaʿ bunu cebrî olmayan uzun müddetli bir teʾsîr mekanizması olarak mübâḥase eder. Bunun bütün ṭalebelerde veya bütün memleketlerde aynı netîceyi meydana getirdiğini gösteren ampirik bir taḥlîl taḳdîm etmemektedir.

Üniversite Sıralamaları Niçin Bir “Governmentality” Mekanizması Olarak Tefsîr Ediliyor?

Menbaʿ Michel Foucault’nun governmentality mefhûmunu kullanarak beynelmilel üniversite sıralamalarının müʾesseselere doğrudan emr vermeden, muvaffaḳ üniversitenin nasıl görünmesi gerektiğine dâʾir muḳāyese edilebilir bir model teşkîl ederek üniversitelerin kendi stratejilerini bu standartlara göre yeniden tanẓîm etmelerine sebeb olabileceğini müdâfaʿa eder.

Foucault’nun üç ḳudret şekli

Sıralama doğrudan emr vermeden hareketi nasıl değiştirebilir?

Bir sıralama teşkîlâtı üniversiteye “daha ziyâde beynelmilel müşterek neşriyât yapmalısınız” veya “tetḳîḳ ḳudretinizi artırmak mecbûriyyetindesiniz” şeklinde ḥuḳūḳî emr vermeyebilir. Lâkin tetḳîḳ istiḥsâli, atıf görünürlüğü, beynelmilelleşme veya müʾessesî iʿtibâr gibi göstergeleri prestijle irtibâṭlandırdığında üniversiteler bu performans sâḥalarını kendi stratejik hedefleri ḥâline getirebilir.

Menbaʿ bakımından governmentality tam burada zuḥûr eder: ḫâricdeki standardın dâʾimâ doğrudan tatbîḳine lüzûm ḳalmadan müʾessese kendi hareketini standarda göre murâḳabe etmeye ve yeniden tanẓîm etmeye başlar.

“Dünya standardında üniversite” modeli

Tetḳîḳin tefsîrine göre beynelmilel sıralamalar muʿayyen bir üniversite modelini görünür ḥâle getirir: yüksek tetḳîḳ istiḥsâli, beynelmilel atıf görünürlüğü ve geniş ḥudûd aşan akademik münâsebetler.

Bu ḥâl târîḫen aġırlıklı sûretde tedrîse veya muʿayyen meslekî iḫtiṣâṣlara odaklanan müʾesseselerin bile tetḳîḳ ḳudretlerini artırmaya çalışmasına sebeb olabilir.

Lâkin bu, sıralamaların bütün üniversiteleri mekanik sûretde aynı yapıya tahvîl ettiğini göstermez. Müʾesseselerin menbaʿları, târîḫleri, vazîfeleri ve millî taʿlîm-i ʿâlî sistemleri birbirinden farklıdır. Menbaʿ da tam tahavvülün uzun ve müşkil bir süreç olabileceğini belirtir.

Sıralamalar yalnız tetḳîḳi mi ölçer?

Menbaʿın teʾkîdi tetḳîḳi kesîf model üzerindedir. Bu teʾkîd, üniversite sıralamalarının daha geniş performans sistemleri olduğu ḥaḳîḳatiyle beraber okunmalıdır. Menbaʿın esâs naẓarî müddeʿâsı her sıralamanın tek bir gösterge kullandığı değil; beynelmilel muḳāyesenin müʾesseselerin hangi performans ḫuṣûṣiyyetlerini mühim görmesi gerektiği ḥaḳḳında davranışa dâʾir bir mürâcaʿat noḳṭası meydana getirebilmesidir.

Tetḳîḳin Uṣûlü ve Netîceleri

Bu Tetḳîḳ Cihânşümûl ʿİlm İdâresini Nasıl Taḥlîl Ediyor?

Tetḳîḳ yeni anket, tecrübe, mülâḳāt, bibliyometrik veri seti veya iḥṣâʾî model istiḥsâl etmemektedir. Uṣûlü; ʿilm ictimâʿiyyâtı, beynelmilel münâsebetler, yenilik tetḳîḳleri ve Foucauldian siyâset naẓariyyesinden seçilmiş literatürü tek bir mefhûmî çerçevede birleştirmektir.

Menbaʿın iki ṭabaḳalı idâre modeli

Menbaʿın esâs katkısı bu iki mekanizmayı birbirinin alternatifi olarak değil aynı cihânşümûl ʿilm sisteminin beraber işleyen ṭabaḳaları olarak göstermesidir.

Modelde ʿâmiller arasındaki münâsebet

Üniversiteler yeni maʿlûmât istiḥsâl eder; sanâyiʿ bunun tatbîḳ sâḥalarını genişletebilir; millî devletler ḥuḳūḳî ve mâlî şarṭları tanẓîm eder; beynelmilel teşkîlât müşterek norm ve veri sistemlerinin inkişâfını destekleyebilir; think tank’ler ʿilm ile devlet siyâseti arasında tercüme ve tavassuṭ yapabilir; sıralamalar ise müʾesseselerin kendi performanslarını beynelmilel muḳāyese içinde değerlendirmesini teşvîḳ edebilir.

Bu münâsebetlerin hiçbirinin tek cihetli veya mekanik olduğu gösterilmiş değildir. Rapor bunları birbiriyle merbûṭ idâre mekanizmaları olarak naẓarî sûretde tertîb etmektedir.

Tetḳîḳin desteklediği tefsîrler

• Beynelmilel ʿilm teʿâvünü yalnız muḥaḳḳıḳlar arasındaki şahṣî münâsebetlere ircâʿ edilemeyecek derecede müʾesseleşmiştir.
• ʿİlmî faʿâliyet millî sistemler dâhilinde yürütülse bile değerlendirme ve teʿâvün normları ḥudûd aşan mâhiyyet taşıyabilir.
• Beynelmilel teşkîlât ʿilm siyâseti tensîḳi için veri, müşâvere ve normatif çerçeveler temîn edebilir.
• Think tank’ler müteḫaṣṣıṣ cemâʿatleri ile ḳarâr verenler ve umûmî mübâḥase arasında tavassuṭ edebilir.
• Beynelmilel üniversite sıralamaları müʾesseselerin kendilerini cihânşümûl muḳāyese miʿyârları üzerinden değerlendirmesine katkıda bulunabilir.
• Tetḳîḳi kesîf üniversite modeli beynelmilel taʿlîm-i ʿâlî rekābetinde mühim bir mürâcaʿat noḳṭası ḥâline gelebilir.

Tetḳîḳin isbât etmediği netîceler

• Beynelmilel teşkîlâtın millî ʿilm siyâsetlerini tamamen murâḳabe ettiği gösterilmiş değildir.
• Üniversite sıralamalarının bütün üniversiteler üzerinde aynı teʾsîri meydana getirdiği ampirik sûretde imtiḥân edilmemiştir.
• Sıralamaların üniversite hareketinin yegâne sebebi olduğu gösterilmiş değildir.
• Tetḳîḳi kesîf üniversite modelinin taʿlîm ağırlıklı bütün müʾesseselerden daha üstün olduğu netîcesine varılmamıştır.
• Think tank adedindeki artışın tek bir sebebe bağlı olduğu gösterilmiş değildir.
• Beynelmilel ṭalebe ḥareketliliğinin her ḥâlde muʿayyen bir siyâsî veya ictimâʿî teʾsîr meydana getirdiği isbât olunmamıştır.
• Resmî idâre ile governmentality arasındaki iki ṭabaḳalı tefrîḳ ampirik bir ölçüm modeli olarak taṣdîḳ edilmemiştir.

Esâs gerginlik: ʿilmî normlar ile performans tazyîḳleri

Raporun umûmunda tekrar eden mesʾele, ʿilmin müşterek maʿlûmât, universal değerlendirme ve tenḳîdî imtiḥân normlarının rekābet, mâlî destek, millî strateji, ṣûḳ iḥtiyâcları ve müʾessesî prestij tazyîḳleriyle aynı sistem içinde beraber işlemesidir.

Beynelmilel ʿilm idâresinin müşkili bu tazyîḳlerden birini tamamen ortadan kaldırmak değildir. Menbaʿın son ḳısmına göre açık ʿilm esâsları, aḫlâḳî ḥimâyeler ve mütevâzin sıralama metodolojilerinin geliştirilmesi, ʿilmî teʿâvün ile performans sistemleri arasındaki gerginliği idârede mühim olmaya devam edecektir.

En mühim tefsîr ḥaddi

“Üniversite sıralamaları bir governmentality mekanizmasıdır” cümlesi ölçülmüş bir fizikî vâḳıʿa veya iḥṣâʾî netîce değildir. Bu, Foucault’nun mefhûmunun taʿlîm-i ʿâlî sâḥasına tatbîḳiyle meydana getirilen naẓarî bir tefsîrdir.

Müşâbih sûretde UNESCO, think tank’ler veya beynelmilel ṭalebe ḥareketliliğine müteʿallıḳ ḳısımlar da bu raporda yeni ampirik veriyle imtiḥân edilmiş değildir. Tetḳîḳin ʿilmî ḳıymeti yeni veri istiḥsâlinden değil, muḫtelif literatürleri tek bir idâre miʿmârîsi içinde bir araya getirmesinden neşʾet etmektedir.

Menbaʿ ve Uṣûl Ḥaḳḳında Not

Aṣlî başlık:Global Governance and Governmentality in International Science and Higher Education Cooperation.

Müʾellif: Elizaveta Naumenko.

Vesîḳada verilen akademik maʿlûmât: Master's Degree in International Relations.

Müʾessese: MGIMO University.

Tetḳîḳ nevʿi: Mefhûmî / naẓarî akademik rapor.

Ḥakemlik ḥâli: Menbaʿ vesîḳada ḥakemliğe dâʾir maʿlûmât verilmemiştir; ḥakemli maḳāle olduğu farż edilmemiştir.

Neşr târîḫi: Menbaʿ vesîḳada açık târîḫ belirtilmemiştir.

DOI: Menbaʿ vesîḳada belirtilmemiştir.

Mecmûʿa / cild / sayı: Menbaʿda verilmemiştir.

Ruḫṣat: Yüklenen vesîḳada taṣdîḳ edilebilir Creative Commons veya başka açık ruḫṣat beyânı bulunmadığından yeniden istiʿmâl izni farż edilmemiştir.

Esâs naẓarî menbaʿlar: Robert K. Merton’ın ʿilmin normatif bünyesi; Karl Popper’ın ʿilmî falsifiability yaklaşımı; Henry Etzkowitz ve Loet Leydesdorff’un Triple Helix modeli; Martha Finnemore’un UNESCO ve ʿilm siyâseti üzerine çalışması; Michel Foucault’nun governmentality mefhûmu.

Müʾessesî menbaʿlar: UNESCO Recommendation on Open Science; James G. McGann’ın 2020 Global Go To Think Tank Index Report’u; Times Higher Education World University Rankings.

Veri istiḥsâli: Tetḳîḳ yeni tecrübî, anket, mülâḳāt veya bibliyometrik veri seti istiḥsâl etmemektedir.

Verianla uṣûl notu: Bu muḥtevâ menbaʿ metnin tam tercümesi veya paragraf-paragraf yeniden yazımı değildir. Menbaʿın naẓarî ʿâmilleri, mefhûmları, mekanizmaları ve netîce ḥudûdları tefrîḳ edilmiş; müstaḳil taʿlîmî bir îżâḥ miʿmârîsi dâhilinde yeniden tertîb edilmiştir. Menbaʿda ampirik sûretde imtiḥân edilmeyen Foucauldian tefsîrler açıkça naẓarî tefsîr olarak muḥâfaẓa edilmiş, menbaʿda bulunmayan sebebî veya normatif netîceler ilâve edilmemiştir.