Бул эмгек адамдар бир окуя качан башталганын, канча убакытка созулганын жана кандай ырааттуулукта болгонун нейрокогнитивдик жактан кандай кабыл аларын карайт. Макаланын негизги мамилесине ылайык, мээде убакытты өлчөөгө жалгыз өзү жооп берген өзүнчө “убакыт борбору” жок. Убакытты кабылдоо; фронталдык жана париеталдык кортекс, базалдык ганглиялар, мээче жана гиппокамп сыяктуу ар түрдүү түзүлүштөрдүн көңүл буруу, эс тутум, кыймыл, мотивация жана эмоциялык процесстер менен бирге иштешинин натыйжасында пайда болгон бөлүштүрүлгөн функция катары каралат.

Убакытты кабылдоонун маанилүү өзгөчөлүктөрүнүн бири анын субъективдүү жана өзгөрмөлүү болушу. Макалада келтирилген адабияттарга ылайык, адам көңүлүн түздөн-түз өтүп жаткан убакытка бурса, белгилүү бир мезгил узагыраак сезилиши мүмкүн, ал эми көңүл башка тапшырма менен алек болсо, ошол эле мезгил кыскараак бааланышы мүмкүн. Жумушчу эс жана эпизоддук эс да мезгилдерди салыштыруу, окуялардын ырааттуулугун сактоо жана өткөн тажрыйбаларды убакыттык жактан иреттөөдө маанилүү процесстер катары каралат.

Нейробиологиялык деңгээлде фронталдык жана префронталдык аймактар көңүл буруу, жумушчу эс жана мезгилди баалоо менен; париеталдык кортекс убакыт, мейкиндик жана башка сандык чоңдуктарды иштетүү менен; базалдык ганглиялар кыймылды убакыттоо жана допаминергиялык жөнгө салуу менен; мээче өзгөчө кыска жана автоматтык убакыттоо процесстери менен; гиппокамп болсо окуялардын убакыттык ыраатын жана эпизоддук эстин уюшулушун камсыз кылган “убакыт клеткалары” түшүнүгү менен байланыштырылат.

Макала ошондой эле убакытты кабылдоодогу айырмачылыктар шизофрения, көңүл жетишсиздиги жана гиперактивдүүлүк бузулуусу (DEHB) жана депрессия контекстинде кандай талкууланарын баалайт. Шизофренияда убакытты баалоо көбүрөөк өзгөрмөлүү болушу мүмкүн экени; DEHB'де убакытты түзүү жана кайра түзүү тапшырмаларында кыйынчылыктар болушу мүмкүн экени; ал эми депрессия боюнча адабияттын жыйынтыктары толугу менен бир багытта эместиги, айрым изилдөөлөр олуттуу өзгөрүү таппаса, башкалары убакыт жайыраак өтүп жаткандай сезилиши же кыска мезгилдерди айырмалоодо кыйынчылык болушу мүмкүн экенин билдиргени көрсөтүлөт.

Бирок бул эмгек жаңы эксперимент жүргүзбөйт. Макалада келтирилген fMRI жыйынтыктары, бейтап топторун салыштыруу, секунд же миллисекунд деңгээлиндеги убакыттоо натыйжалары жана нейротрансмиттерлер боюнча түшүндүрмөлөр мурдагы изилдөөлөрдөн алынган. Ошондуктан бул эмгек клиникалык тесттин жарактуулугун, кандайдыр бир оорунун диагнозун же белгилүү бир мээ аймагы убакытты кабылдоого жалгыз өзү жооп берерин далилдебейт.

Түркия жагынан алганда, эмгек нейропсихология, когнитивдик психология жана психиатрия тармактарында убакытты кабылдоону кандай изилдөөгө болору тууралуу түрк тилине жакын терминология менен пайдалуу концептуалдык алкак сунуштайт. Бирок Түркиядагы дени сак же клиникалык топтордон маалымат чогултулган эмес. Убакытты кабылдоону Түркиядагы белгилүү бейтап топторунда диагностикалык же терапиялык максатта колдонуу үчүн стандартташтырылган тапшырмалар, жашы жана билими боюнча шайкеш келтирилген көзөмөл топтору, жетиштүү үлгү көлөмү жана көз карандысыз клиникалык тастыктоо талап кылынат.

Убакытты кабылдоо так эмнени билдирет?

Макала колдонгон алкакта убакытты кабылдоо тышкы дүйнөдөгү окуялардын башталышын, узактыгын жана ырааттуулугун мээде чагылдыруу жөндөмү болуп саналат. Бул процесс секунддарды же мүнөттөрдү аң-сезимдүү баалоо менен гана чектелбейт; бир секунддан да кыска сенсордук жана кыймылдык убакыттоодон тартып узагыраак мезгилдерди аң-сезимдүү баалоого чейинки кеңири масштабды камтыйт.

Эмгектин маанилүү басымдарынын бири — ар башка убакыт масштабдары бир эле нейрондук процесс тарабынан башкарылбайт. Миллисекунд деңгээлиндеги автоматтык убакыттоо менен секунд жана мүнөт деңгээлинде көңүл бурууну жана эстутумду талап кылган убакыт баалоолорунун ортосунда функционалдык айырмачылыктар бар экени айтылат.

Мээде бир гана “ички саат” барбы?

Булак заманбап убакытты кабылдоо изилдөөлөрүн бир анатомиялык саат борбору идеясынан көбүрөөк бөлүштүрүлгөн моделге өтүү катары түшүндүрөт. Ага ылайык убакыттоо;

• префронталдык жана фронталдык кортекс,
• париеталдык кортекс,
• базалдык ганглиялар,
• мээче,
• гиппокамп

сыяктуу ар түрдүү түзүлүштөрдүн тапшырмага жана убакыт масштабына жараша өзгөргөн биргелешкен ишмердигинен пайда болот.

Ошондуктан “мээнин убакыт борбору” деген сөз айкашы булак колдогон туура жыйынтык эмес. Макала көбүнчө бир нече убакыттоо механизми бар деген идеяны алдыга чыгарат.

Көңүл буруу эмне үчүн убакытты узартып же кыскартып көрсөтүшү мүмкүн?

Убакытты баалоо когнитивдик ресурстарды талап кылат. Макалага ылайык, адам көңүлүн атайын өтүп жаткан убакытка бурса, убакыттык маалыматка көбүрөөк ресурс бөлүнүп, мезгил узагыраак бааланышы мүмкүн. Ошол эле учурда башка когнитивдик тапшырма аткарылса, убакытты көзөмөлдөөгө азыраак көңүл бөлүнүп, интервал чындыгынан кыскараак кабылданышы мүмкүн.

Булак бир нече окуяны же тапшырманы бир убакта көзөмөлдөө убакытты кайра түзүүдөгү катаны жана өзгөрмөлүүлүктү көбөйтүшү мүмкүн экенин да айтат. Демек, убакытты баалоо объективдүү саат убактысынын жөн гана мээде көчүрүлүшү эмес; тапшырманын көңүл жүгү да жыйынтыкка таасир берет.

Жумушчу эс убакытты кабылдоодо эмне кылат?

Мезгилди баалоо үчүн адам ошол мезгил тууралуу убактылуу маалыматты эсинде кармап, аны башка мезгилдер менен салыштыра алышы керек. Макала жумушчу эстин ролун өзгөчө мезгилди пландоо, убактылуу сактоо жана салыштыруу процесстери менен байланыштырат.

Эпизоддук эс болсо окуялардын мазмунун гана эмес, алардын кандай ырааттуулукта болгонун сактоо жагынан маанилүү. Ошондуктан убакыттоо жана эс тутум процесстери толугу менен өз алдынча системалар катары каралбайт.

Булакта амнезия жана Паркинсон кантип талкууланат?

Макала амнезиясы бар адамдарда кыска жана узагыраак убакыт аралыктарын баалоо бузулганын билдирген мурдагы иштерге токтолот. Болжол менен 10 секунддан кыска жана 10–20 секунд же андан узак мезгилдер үчүн ар башка ката үлгүлөрү баяндалат.

Паркинсон оорусунда болсо убакытты кабылдоодогу кыйынчылыктар базалдык ганглиялар, допамин жана эс тутум функцияларындагы өзгөрүүлөр менен байланыштырылат. Бирок азыркы макала Паркинсон бейтаптарынын үстүндө эч кандай эксперимент жүргүзгөн эмес.

Фронталдык жана префронталдык кортекстин ролу кандай?

Макала фронталдык кортексти мезгил тууралуу маалыматты иштетүү, көңүл бурууну көзөмөлдөө, жумушчу эс жана проспективдүү эс менен байланыштырат. Адам белгилүү бир мезгилди баалап жатканда убакыттык маалыматты убактылуу кармоо жана кийин кайра эстөө префронталдык функциялар менен байланышта талкууланат.

Айрыкча оң дорсолатералдык префронталдык кортекс убакытты айырмалоо менен байланыштырылган аймактардын бири катары белгиленет. Булак бул аймактагы жабыркоолор кыска мезгилдердин айырмасын ажыратуу жөндөмүнө таасир этиши мүмкүн экенин айтат.

Мындай жыйынтыктар мээнин бир аймагы жалгыз өзү “убакытты өлчөйт” дегенди билдирбейт. Ушул эле аймактар көңүл буруу, эс тутум жана аткаруучу функциялар сыяктуу башка тапшырмаларда да роль ойнойт.

Париеталдык кортекс убакытты, мейкиндикти жана санды бирге иштетеби?

Макала париеталдык кортексти көрүү жана соматосенсордук маалыматты бириктирген, ошол эле учурда убакыт менен мейкиндикти баалоого салым кошкон аймак катары карайт.

Бул жерде “чоңдук теориясы” деп түшүндүрүлгөн мамилеге ылайык, убакыт, мейкиндик, сан, чоңдук жана ылдамдык сыяктуу өлчөмдөрдү иштетүүдө жарым-жартылай жалпы нейрондук механизмдер болушу мүмкүн. Сол париеталдык аймактар кыймылды пландоо жана убакыттоо менен, оң париеталдык аймактар болсо кыска убакыт айырмаларын ажыратуу менен байланыштырылат.

Базалдык ганглиялар жана допамин эмне үчүн маанилүү?

Базалдык ганглиялар кыймылды көзөмөлдөө системасы гана эмес. Эмгек бул түзүлүштөрдү үйрөнүү, мотивация, адаттар жана убакыттоо процесстери менен бирге карайт.

Макалада келтирилген адабияттарда базалдык ганглиялар айрыкча миллисекунд жана секунд деңгээлиндеги интервалдарды иштетүүдө таасирдүү болушу мүмкүн экени жана допамин деңгээлиндеги өзгөрүүлөр субъективдүү мезгилди баалоону өзгөртө алаары белгиленет.

Паркинсон оорусундагы убакыттоо айырмачылыктары да ушул допаминергиялык жана базалдык ганглия чынжырлары аркылуу талкууланат.

Мээче кыймылдарды гана убакыттайбы?

Булак мээченин салттуу кыймыл координациясы ролунан тышкары көңүл буруу, үйрөнүү жана убакыттоо процесстерине да катышарын белгилейт.

Макаладагы концептуалдык айырма төмөнкүдөй:

Мээчеси жабыркаган адамдар айрым убакыттоо тапшырмаларында кыйналышы мүмкүн экени жана Purkinje клеткалары убакыт интервалдарын коддоо менен байланыштырылары айтылат. Булар азыркы макала жүргүзгөн жаңы эксперименттер эмес.

Гиппокамптагы “убакыт клеткалары” эмнени билдирет?

Гиппокамп айрыкча эпизоддук эстутум жана окуялардын ырааттуулугун уюштуруу менен байланыштуу. Булак жаныбарлар боюнча изилдөөлөрдө белгилүү окуялардын тизмеги жүрүп жатканда ар башка убакыт чекиттеринде активдешкен гиппокамп нейрондору “time cells — убакыт клеткалары” деп аталарын айтат.

Бул мамиле эстелик “эмне болду?” деген маалыматты гана эмес, окуялар “кандай ырааттуулукта жана болжол менен качан?” болгонун да камтышы мүмкүн экенин түшүндүрүү үчүн колдонулат.

Макала гиппокампы жабыркаган эксперименттик жаныбарларда окуялардын тизмеги жана жумушчу эстин убакыттык уюшулушу бузулушу мүмкүн экенин белгилейт.

Макаладагы мээ аймактарынын функционалдык кыскача мазмуну

Убакытты кабылдоо менен убакыт перспективасы бир нерсеби?

Макаланын кийинки бөлүктөрү Zimbardo Убакыт Перспективасы Инвентаризациясы, өткөнгө багытталуу, азыркыга көңүл буруу жана келечекти баалоо сыяктуу темаларга да өтөт. Булар интервалдык убакыттоо менен байланыштуу болушу мүмкүн, бирок бир эле түшүнүк эмес.

Миллисекунд же секунд деңгээлинде стимулдун узактыгын баалоо убакытты кабылдоо / interval timing тармагына кирсе, адамдын өткөнгө, азыркыга жана келечекке карата психологиялык багыты убакыт перспективасы түшүнүгүнө жакыныраак.

Булак бул эки тармакты убакыт тажрыйбасынын кеңири алкагында талкуулайт, бирок алардын ортосундагы методологиялык чекти майда-чүйдөсүнө чейин түшүндүрбөйт. Ошондуктан инсандык бузулууларга байланыштуу убакыт перспективасынын жыйынтыктары түздөн-түз кыска интервалдык убакыттоо бузулуусу катары чечмеленбеши керек.

Шизофренияда убакытты кабылдоо кандай талкууланат?

Макала шизофрения диагнозу коюлган адамдарда убакытты баалоо көрсөткүчтөрү көбүрөөк өзгөрмөлүү болушу мүмкүн экенин жана кыска интервалдарды иштетүүгө тиешелүү кыйынчылыктар билдирилгенин айтат. Striatum, insula жана supplementary motor area сыяктуу убакыттоо менен байланыштырылган аймактардагы айырмаланган активдешүү үлгүлөрү белгиленет.

Мындан тышкары көңүл буруу жана эстутум бузулуусу убакыттык көрсөткүчтөргө дагы кошумча таасир этиши мүмкүн экени айтылат. Ошондуктан өлчөнгөн айырмачылыктардын канчасы түздөн-түз “убакыт механизмине”, канчасы жалпы когнитивдик бузулууларга байланыштуу экени маанилүү айырма болуп чыгат.

Forward model менен убакытты кабылдоонун ортосунда кандай байланыш бар?

Булак шизофрения бөлүмүндө “forward model” мамилесин да колдонот. Бул моделге ылайык, мээ адамдын өз кыймылдары кандай сенсордук натыйжа берерин алдын ала болжолдойт.

Кыймыл, болжол жана сенсордук кайтарым байланыштын убакыттык шайкештиги бузулганда, адам өзү жараткан айрым тажрыйбаларды сырттан келгендей кабылдоого жакын болушу мүмкүн деп сунушталат. Макала муну айрыкча галлюцинация жана ой жүгүртүү бузулууларын түшүндүргөн теориялар менен байланыштырат.

Бул эмгек аталган механизмди жаңы эксперимент менен тастыктаган эмес.

DEHB'де кайсы убакыттоо тапшырмаларында көйгөй айтылат?

Макалада келтирилген изилдөөлөр DEHB диагнозу коюлган балдарда айрыкча:

• time production: белгилүү бир мезгилди активдүү түзүү,
• time reproduction: мурда берилген мезгилди кайра түзүү,
• кыймыл убакыттоосу: кыймылдарды белгилүү убакыт интервалдарына ылайык жөнгө салуу

сыяктуу тапшырмаларда дени сак көзөмөл топторуна караганда төмөнүрөөк көрсөткүчтөр билдирилгенин түшүндүрөт.

Бул айырмачылыктар дорсолатералдык префронталдык кортекс, базалдык ганглиялар жана мээче сыяктуу DEHB изилдөөлөрүндө да, убакыттоодо да маанилүү деп эсептелген нейрондук тармактар менен байланыштырылат.

“Кечигүүдөн качуу модели” эмне дейт?

Sonuga-Barke жана кесиптештери менен байланышкан delay aversion мамилеси DEHB'нин айрым үлгүлөрүндө күтүү жана кечигүүгө чыдамдуулуктун төмөн болушун мотивация системалары аркылуу түшүндүрөт.

Макаладагы теориялык чечмелөөгө ылайык, айрым адамдар күтүү интервалдарын субъективдүү түрдө узагыраак сезсе, бул тез сыйлыкты тандап алуу жана кечигүүдөн качуу жүрүм-турумуна салым кошушу мүмкүн.

Булак эскертүүсү: Бул бөлүмдөгү Sonuga-Barke шилтемесинин текст ичиндеги номери менен адабият тизмесиндеги номери дал келбейт. Ошондуктан Verianla тексти ал номерди булак тастыктаган туура шилтеме номери катары кайталабайт.

DEHB'деги убакыттоо айырмачылыктары жашка жараша өзгөрөбү?

Булак балдарда убакытты иштетүү бузулуусу көбүрөөк көрүнүшү мүмкүн экенин жана айрыкча 9 жашка чейинки DEHB диагнозу коюлган балдарда ачыгыраак дефициттер билдирилгенин айтат. Өспүрүм жана чоң кишилер тууралуу адабият болсо чектүүрөөк экени белгиленет.

Макала айрым убакыттоо көрсөткүчтөрү аткаруучу функциялар өнүккөн сайын жаш өткөн сайын жакшырышы мүмкүн экенин талкуулайт; бирок бул эмгек өзүнүн узак мөөнөттүү үлгүсүн көзөмөлдөгөн эмес.

Депрессияда убакыт чындап жайыраак өтөбү?

Булактын өз баяны бул маселе боюнча бир багытта эмес. Бир жагынан айрым эски изилдөөлөр депрессия убакытты баалоону олуттуу өзгөртпөй турганын билдирсе, башка изилдөөлөр депрессиясы бар адамдар субъективдүү түрдө убакыт жайыраак өтүп жаткандай сезиши же белгилүү убакыттоо тапшырмаларында башкача көрсөткүчтөрдү көрсөтүшү мүмкүн экенин айтат.

Макала айрым депрессия изилдөөлөрүндө оозеки убакыт баалоолор дени сак адамдарга салыштырмалуу 7–19 секундга кыскараак болушу мүмкүн экенин; өтө кичине үлгү менен жүргүзүлгөн башка изилдөөдө болсо депрессия күчөгөн сайын 1–3 секунддук интервал тапшырмаларындагы бузулуу көбөйгөнү билдирилгенин айтат.

Бирок бул сандар азыркы макаланын жаңы өлчөөлөрү эмес. Мындан тышкары тиешелүү бөлүмдөгү айрым текст ичиндеги булак номерлери адабият тизмеси менен дал келбегендиктен, бул маанилер көз карандысыз мета-анализ жыйынтыгы катары кабыл алынбашы керек.

Психомотордук жайлоо убакытты кабылдоо менен байланыштуу болушу мүмкүнбү?

Макала депрессия бөлүмүндө психомотордук жайлоону маанилүү өзгөрмө катары талкуулайт. Кыймылдардын жайлашы менен убакыттоо көрсөткүчтөрүндөгү өзгөрүүлөр бирге байкалышы мүмкүн экенин көрсөткөн мурдагы изилдөөлөргө шилтеме берет.

Мындан тышкары 400–1600 миллисекунддук кыска сигналдарды айырмалоо тапшырмаларында депрессиялык симптомдору жогору адамдарда төмөнүрөөк көрсөткүчтөр билдирилген изилдөөлөр келтирилет.

Бул табылгалар “депрессияда мээнин ички сааты сөзсүз жайлайт” деген универсалдуу биологиялык мыйзам эмес. Булактын өзү депрессия боюнча адабиятта бири-бирине толук дал келбеген жыйынтыктарды бирге көрсөтөт.

Макала колдогон негизги жыйынтыктар

• Убакытты кабылдоо бир гана мээ аймагына түшүрүп коюуга болбой турган бөлүштүрүлгөн нейрокогнитивдик процесс катары каралышы керек.
• Көңүл буруунун деңгээли субъективдүү мезгилди баалоону өзгөртө алат.
• Жумушчу эс жана эпизоддук эс убакыттык маалыматты сактоодо жана окуялардын ырааттуулугун уюштурууда маанилүү.
• Фронталдык/париеталдык кортекс, базалдык ганглиялар, мээче жана гиппокамп убакыттоонун ар башка жактары менен байланыштырылат.
• Убакытты иштетүүдөгү айырмачылыктар шизофрения, DEHB, депрессия жана айрым неврологиялык абалдар боюнча адабиятта билдирилген.
• Убакытты кабылдоону изилдегенде көңүл буруу, эс тутум, кыймыл функциясы жана эмоциялык абал сыяктуу коштолгон процесстерди өзүнчө ажыратуу керек.

Макала далилдебеген жыйынтыктар

• Мээде убакытты өлчөгөн жалгыз жана өз алдынча анатомиялык борбор көрсөтүлгөн эмес.
• Эмгек өзүнүн fMRI, EEG же нейрофизиологиялык өлчөөлөрүн жүргүзгөн эмес.
• Шизофрения, DEHB же депрессия диагнозу коюлган ар бир адам бирдей убакытты кабылдоо бузулуусуна туш болору көрсөтүлгөн эмес.
• Убакытты кабылдоо тести кандайдыр бир психиатриялык бузулуунун жалгыз диагностикалык тести катары тастыкталган эмес.
• Макала нейротрансмиттер деңгээлдерин түздөн-түз өлчөгөн эмес.
• Убакыт перспективасы боюнча жыйынтыктар миллисекунд же секунд деңгээлиндеги интервалдык убакыттоо жыйынтыктарына түздөн-түз барабар эмес.
• Булак тизмесиндеги номерлөө көйгөйлөрүнөн улам бардык текст ичиндеги шилтемелер туура ишке алып барат деп болжолдоого болбойт.

Изилдөөнүн Методу жана Жыйынтыктары

Изилдөөнүн чыныгы түрү

Макала жаңы эксперименттик же клиникалык маалымат өндүрбөйт. Катышуучу топ, үлгү көлөмү, этикалык комитет, эксперимент протоколу, нейровизуалдаштыруу ыкмасы, статистикалык тест же оригиналдуу маалымат анализи жок.

Ошондуктан эмгек нарративдик/теориялык адабият сереби катары классификацияланышы керек. Булакта системалуу сереп же мета-анализ үчүн талап кылынган маалымат базаларын издөө стратегиясы, ачкыч сөздөрдүн тизмеги, киргизүү/чыгаруу критерийлери, PRISMA сыяктуу тандоо процесси же изилдөөлөрдүн сапатын баалоо түшүндүрүлгөн эмес.

Макала колдонгон далил түрлөрү

Адабият тизмесинин түзүлүшү

Макаланын адабият тизмесинде 15 номерленген жазуу бар. Бирок Bahadırlı, Tutuğ, Ceviz жана Çalıyurtтун “Zaman Algısı ve Psikiyatrik Bozukluklar” эмгеги эки башка номер менен кайталангандыктан, тизмеде библиографиялык дубликат бар.

Андан да маанилүү көйгөй — текст ичиндеги шилтеме номерлеринин бир бөлүгү адабият тизмеси менен жылып кеткен.

Мындан тышкары, адабият тизмесиндеги [2]-де Bahadırlı жана кесиптештеринин эмгегине жазылган DOI ошол эле тизмедеги Carroll жана кесиптештеринин шизофрения боюнча эмгегине тиешелүү DOI болуп көрүнөт. Bahadırlıнын эмгеги кийин [8]-де башка DOI менен кайра тизмеленген.

Ошондуктан макаланын жалпы илимий баянын колдонсо болот, бирок белгилүү бир жыйынтыктын оригиналдуу булагын табуу керек болгондо текст ичиндеги номерге сокур ишенбөө зарыл.

Методологиялык күчтүү жактар

• Убакытты кабылдоону бир эле мээ аймагына түшүрбөстөн көп системалуу мамиле менен карайт.
• Көңүл буруу, эс тутум, кыймыл системасы жана эмоциялык абалдын ортосундагы байланыштарды бир алкакта талкуулайт.
• Фронталдык/париеталдык кортекс, базалдык ганглиялар, мээче жана гиппокампты салыштырмалуу карайт.
• Дени сак когнитивдик процесстерди жана психопатологиялык абалдарды убакыттоонун бир жалпы алкагында байланыштырат.
• Депрессия бөлүмүндө толугу менен бир багыттагы жыйынтыктын ордуна адабияттагы карама-каршы табылгаларга да орун берет.

Негизги методологиялык чектөөлөр

• Оригиналдуу маалымат жок.
• Системалуу адабият издөө протоколу берилген эмес.
• Булак тандоо критерийлери түшүндүрүлгөн эмес.
• Мета-анализ жүргүзүлгөн эмес.
• Изилдөөлөрдүн үлгү көлөмдөрү жана сапат деңгээлдери чогуу бааланган эмес.
• Текст ичиндеги шилтеме номерлери менен адабият тизмесинин ортосунда көптөгөн дал келбестиктер бар.
• Адабият тизмесинде кайталанган библиографиялык жазуу бар.
• Интервалдык убакытты кабылдоо менен убакыт перспективасы айрым бөлүмдөрдө бир эле кеңири концептуалдык алкакта талкууланат.
• “Диагностикалык жана терапиялык процесстерде колдонуу” тууралуу жыйынтык азыркы макаланын клиникалык тастыктоосунан эмес, теориялык потенциалды баалоодон турат.

Verianla Live эмне үчүн колдонулган жок?

Булакта оригиналдуу эксперименттик таблица, жеке катышуучу маалыматы, fMRI сигнал сериясы, сандык мета-анализ жыйынтыгы же ар түрдүү топторду бирдей методология менен салыштырган жаңы маалымат топтому жок.

Макалада айтылган 7–19 секунд, 1–3 секунд жана 400–1600 миллисекунд сыяктуу маанилер ар башка мурдагы изилдөөлөрдөн нарративдик түрдө келтирилген жана булак номерлөөсүндө да каталар бар. Ошондуктан бул сандарды Verianla Live графигине айлантуу булактардын салыштырууга жарактуулугу боюнча жалган тактык жаратышы мүмкүн болгондуктан ылайыктуу деп эсептелген эмес.

Булак жана Метод Эскертүүсү

Оригиналдуу аталышы:Zaman qavrayışının neyro-koqnitiv əsasları.

Англисче аталышы:Neuro-Cognitive Foundations of Time Perception.

Авторлор: Lalə Məhəmməd Cabbarova; Aysel Zaur İsmayılova.

Авторлордун мекемелери: Lalə Məhəmməd Cabbarova — Bakı Dövlət Universiteti, Sosial və pedaqoji psixologiya kafedrası. Aysel Zaur İsmayılova — Xəzər Universiteti, Psixologiya departamenti.

Бирдей биринчи автор/бирдей салым: Булакта мындай билдирүү жок.

Жооптуу автор: Булакта өзүнчө corresponding-author белгиси жок; эки автордун тең e-mail дареги берилген.

Журнал:Elmi Xəbərlər / Scientific Bulletin, Humanities Sciences Series.

Жарыя идентификациясы: 2026, № 1, s. 27–34.

DOI: 10.54414/VRLV2212.

Булакта көрсөтүлгөн тапшыруу/кирүү датасы: 25.02.2026.

Журнал санынын веб жарыя датасы: 02.04.2026.

Расмий шилтеме:https://doi.org/10.54414/VRLV2212.

Булак түрү: Нарративдик/теориялык адабият сереби. Жаңы адам же жаныбар үлгүсүн, экспериментти, клиникалык изилдөөнү, нейровизуалдаштыруу маалымат топтомун же мета-анализди сунуштабайт.

Рецензия статусу: Журнал жарыялаган баалоо саясатына ылайык, алдын ала текшерүүдөн өткөн иштер жашыруун баалоо процессинде тармак боюнча эки эксперт-рецензентке жөнөтүлөт. Бул конкреттүү макалага тиешелүү рецензия отчеттору булакта жарыяланган эмес.

Лицензия/автордук укук эскертүүсү: Журналдын веб-баракчаларынын төмөн жагында Creative Commons Attribution 4.0 шилтемеси болгону менен, журналдын этика жана жарыя саясатында жарыяланган макалаларды журналдын уруксатысыз башка жерде жарым-жартылай же толук кайра жарыялоого тыюу салынары да айтылат. Бул эки билдирүүнүн ортосунда кайра пайдалануу жагынан ачык карама-каршылык бар болгондуктан, бул Verianla текстинде макала үчүн шартсыз CC BY кайра пайдалануу укугу бар деп кабыл алынган эмес.

Каржылоо: Булакта өзүнчө каржылоо билдирүүсү жок.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булакта өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы тууралуу билдирүү жок.

Этикалык комитет: Булакта этикалык комитет тууралуу маалымат жок. Эмгек жаңы катышуучулар менен оригиналдуу эмпирикалык изилдөө болбогону бул контекстте эске алынышы керек.

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү: Оригиналдуу маалымат топтому жана data availability билдирүүсү жок.

Авторлордун салымы: Булакта CRediT же авторлордун деталдуу салым таблицасы жок.

Адабият тизмеси боюнча эскертүү: Булакта текст ичиндеги номерлер менен адабият тизмесинин ортосунда көптөгөн дал келүү көйгөйлөрү бар. Pan–Luo, Pouthas–Perbal, Sterna жана кесиптештери, Sonuga-Barke жана кесиптештери, Bech, Lemke жана Gil–Droit-Volet изилдөөлөрүнүн текст ичиндеги номерлери адабият тизмесиндеги тиешелүү номерлерден айырмаланат. Мындан тышкары Bahadırlı жана кесиптештеринин эмгеги адабият тизмесинде эки жолу бар жана биринчи жазууда башка ишке тиешелүү көрүнгөн DOI көрсөтүлгөн. Verianla тексти бул каталарды унчукпай оңдогон эмес.

Концептуалдык камтуу боюнча эскертүү: Булак кыска убакыт интервалын кабылдоо, кыймыл убакыттоосу жана “убакыт перспективасы” сыяктуу байланыштуу, бирок методологиялык жактан бирдей эмес түшүнүктөрдү бир жалпы алкакта талкуулайт. Ошондуктан инсандык өзгөчөлүктөргө байланыштуу убакыт перспективасынын табылгалары кыска интервал убакыттоо эксперименттери менен түздөн-түз теңдештирилбеши керек.

Клиникалык чечмелөөнүн чеги: Макала шизофрения, DEHB жана депрессия менен убакытты иштетүүдөгү айырмачылыктардын ортосунда адабиятта билдирилген байланыштарды жыйынтыктайт. Эмгек эч кимге диагноз койгон эмес, убакытты кабылдоо тестинин диагностикалык сезгичтигин/өзгөчөлүгүн өлчөгөн эмес жана дарылоонун натыйжалуулугун изилдеген эмес. Убакытты кабылдоону клиникалык процесстерде мүмкүн болгон колдонуу тууралуу билдирүүлөр теориялык перспектива катары бааланышы керек.

Илимий мазмундун булагы: Бул Verianla макаласындагы нейрокогнитивдик механизмдер, мээ аймактары, психопатология бөлүмдөрү жана сандык мисалдар каралган эмгектин өз баянына негизделет. Тышкы текшерүү журнал саны, жарыя датасы, рецензия саясаты жана жарыя/лицензия саясаты сыяктуу библиографиялык талаалар менен гана чектелген.