Learnable Theory — тилдик жана мамилелик түзүмдөр адамдар биргелешип жетише алган реалдуулук мейкиндигин кантип уюштурарын түшүндүрүүгө аракет кылган теориялык алкак. Luca Magniнин иши адам ачык эле көрүү талаасында турган нерсени эмне үчүн чындап «көрбөй» калышы мүмкүн деген маселени ушул алкак аркылуу кайра карайт. Иш жаңы экспериментти баяндабастан, концептуалдык талдоону, учурдагы кабылдоо жана көңүл буруу адабиятын жана текшерүүгө боло турган эксперименттик дизайндарды бириктирет. Негизги тезис — көңүлдүн сыртында калган мазмун бир эле жол менен четтетилбейт: айрым мазмундар мамилелик түзүмдөн толугу менен чыгарылат, айрымдары жалпы бир чөйрөдө активдүү бойдон калып, бирок фокустан сыртта болот, дагы айрымдары убактылуу арткы планга жылдырылып, кайра жеткиликтүү абалда сакталат. Эң маанилүү чектөө — бул айырмалардын баары эмпирикалык жактан тастыкталган жыйынтыктар эмес; айрыкча semiosis деңгээлиндеги физиологиялык из жана сунушталган айдоо эксперименти иштин текшериле турган гипотезалары болуп саналат.

Макаланын баштапкы чекити — Millerдин көңүл буруудан келип чыккан өткөрүп жиберүүнү жөн гана «боштук» катары эмес, өз мазмуну бар түзүмдөлгөн психикалык абал катары кароочу мамилеси. Miller ачык калтырган суроо: байкалбаган элемент аң-сезимде таптакыр мүмкүн эмес нерсе сыяктуу четтетилеби же ага болгону өтө төмөн маанилүүлүк же ыктымалдык берилеби? Magni бул эки вариант бардык учурларды камтыбайт деп эсептейт жана Learnable Theory аркылуу үч тараптуу айырмалоону сунуштайт.

Бул айырманын экинчи натыйжасы андан да маанилүү: толук жана кескин четтетүү бир эле себептен келип чыгышы шарт эмес. Элемент учурдагы мамилелик түзүмдө өзүнө эч кандай роль табылбагандыктан түзүмдүк түрдө сыртта калышы мүмкүн; башка учурда адам коркунучтуу же тынчсыздандырган мазмунду алуудан мотивациялык түрдө качышы мүмкүн. Сыртынан караганда эки жагдай тең «такыр көргөн жокмун» же «такыр алган жокмун» деп көрүнүшү мүмкүн, бирок алар бирдей когнитивдик себепке таянбайт.

Бир нерсени көрбөө чынында эч нерсе иштетилген жок дегенди билдиреби?

Иштин борборунда жөнөкөй, бирок татаал маселе турат. Айдоочу күзгүлөрүн текшерип, кесилишке кирет жана көрүнүп турган велосипедчини байкабаганын айтат. Кийинчерээк велосипедчиге урунуп калбоо үчүн күтүүсүз маневр жасашы мүмкүн. Мындай учурда «велосипедчини көргөн жок» деген сүйлөм когнитивдик жактан эмнени билдирери түшүнүксүз. Маалымат толугу менен системанын сыртында калдыбы же аң-сезимдүү билдирүүгө айланбаган иштетүү изи барбы?

Miller бул суроону эки негизги чечмелөө аркылуу коёт. Модалдык чечмелөөдө байкалбаган элемент учурдагы жагдай үчүн мүмкүн болгон варианттардын сыртында калгандай каралат. Ыктымалдык чечмелөөдө болсо элемент толугу менен өчүрүлбөйт; анын күтүлгөн тиешелүүлүгү же маанилүүлүгү гана өтө төмөн деңгээлде кармалат. Magniнин негизги кийлигишүүсү — бул экөө бир эле окуя үчүн атаандашкан эки түшүндүрмө эмес, тескерисинче, четтетүүнүн ар башка түрлөрүн сүрөттөшү мүмкүн.

Learnable деген эмне?

Learnable Theory, Roy Bhaskar реалдуулукту Чыныгы, Иш жүзүндөгү жана Тажрыйбалык деп бөлгөн катмарларга дагы бир деңгээлди кошот: Learnable. Бул түшүнүк жалгыз адамдын аң-сезиминдеги жеке элести эмес, адамдар айрыкча тил аркылуу бирге түзүп, бири-бирине жеткире ала турган субъекттер аралык реалдуулук катмарын билдирет.

Бул мамиледе дүйнөнүн физикалык жактан бар болушу менен адамдар ошол дүйнөдөн эмнени биргелешип айырмалап, атап кете алары бир эле нерсе эмес. Сөз байлыгы, грамматика, синтаксис, маани жана колдонуу формалары кайсы айырмачылыктар жалпы ой жүгүртүү мейкиндигине оңой кирерин, кайсылары арткы планда каларын таасирлентет. Демек тил алдын ала түзүлгөн ойлорду жеткирген пассивдүү канал катары гана каралбайт. Ал көңүл буруунун жана маанилештирүүнүн кайсы мамилелердин айланасында уюштурулушуна да салым кошот.

Learnable Theory көңүлдөн сыртта калган маалыматты үч башка механизмге кантип бөлөт?

Ишке ылайык маалымат үч башка жол менен арткы планга өтүшү мүмкүн: relatorлор жана этиштер элементти учурдагы мамиледе эч кандай ролу болбогондуктан толугу менен четтетиши мүмкүн; зат атоочтор кеңири чөйрөнү активдештирип, айрым элементтерди гана фокустан сыртта калтырат; сын атоочтор жана тактоочтор болсо мазмунду системадан чыгарбай, тандалма жана кайра кайтарылуучу түрдө арткы планга жылдыра алат.

Иште колдонулган кесилиш мисалы бул айырманы конкреттештирет. Окуя «каршы келе жаткан кыймылдын арасынан солго бурулуу» мамилесинин айланасында курулганда, система өзгөчө ушул өтүү мамилесине катышкан элементтерге сезгич болуп калат. Жолдун четине параллель жүргөн велосипедчи мындай тар мамилелик түзүмдө түз роль аткарбашы мүмкүн. Бул жерде айтылган нерсе велосипедчиге төмөн маанилүүлүк берилгени эмес; күчтүүрөөк доомат — түзүлгөн мамиледе маалымат байланыша турган аргументтик роль жок экендиги.

Umbra Cone эмне үчүн маанилүү?

Learnable Theory мындай мамилелик түзүмдөн сыртта калган мейкиндикти Umbra Cone түшүнүгү менен түшүндүрөт. Бул жердеги четтетүү элемент бааланып, маанисиз деп табылган учурдан айырмаланат. Элемент учурдагы иштетүү түзгөн мамиледе өзүнө кирүү каналын таба албайт. Иш муну Fodorдун маалыматтык капсулалоо идеясы менен түзүмдүк жактан байланыштырат; бирок эки түшүнүктү бирдей деп эсептебейт. Fodorдун мамилеси туруктуураак когнитивдик архитектуралык чектерге тиешелүү болсо, Umbra Cone ошол учурда кайсы мамиле активдүү экенине жараша кайра пайда боло ала турган чек катары колдонулат.

Бул айырма маанилүү, анткени «байкалган жок» деген сөз эки башка жагдайды жашырышы мүмкүн. Элемент системанын ичинде берилген, бирок төмөн артыкчылык алган болушу мүмкүн. Же болбосо түзүлгөн мамиленин ичинде аны көрсөтө турган роль таптакыр түзүлбөгөн болушу мүмкүн. Иштин модалдык четтетүү дооматы экинчи мүмкүнчүлүккө таянат.

Conic Helicoid жана semiosis катмары

Андан ары макала тилдик категориялардын деңгээли менен гана чектелбейт. Learnable Theoryнин Conic Helicoid модели маанинин өнүгүшүн төрт катмар аркылуу түшүндүрөт: semiosis, lexicon, grammar жана syntax. Моделде кийинки катмар мурункусун жок кылбайт; аны татаалыраак түзүмдүн ичине киргизип, кайра иштетет.

Semiosis — бул катардагы эң негизги деңгээл. Бир нерсе али аталбай туруп, сөзгө же грамматикалык ролго жайгаштырылбай туруп, арткы пландан айырмаланган кабылдануучу айырмачылык катары катталышы мүмкүн. Lexicon бул айырмачылыктарга лексикалык мүмкүнчүлүктөрдү кошот; grammar жана syntax болсо сөздөрдү такыраак мамилелер жана окуя түзүмдөрү менен бириктирет.

Макаланын этият жана спекулятивдүү гипотезасы ушул жерде пайда болот. Велосипедчи тилдик же мамилелик жогорку деңгээлдерде толугу менен четтетилген күндө да, анын кыймылы semiosis деңгээлинде өтө алсыз «айырма» катары катталган болушу мүмкүн. Эгер бул эрте каттоо минималдуу аффективдик мааниге ээ болсо, адам велосипедчини аң-сезимдүү түрдө көргөнүн билдирбесе да, бул сигнал жүрүм-турумдук же физиологиялык натыйжа чыгара алат.

Аң-сезимдүү түрдө көрүнбөгөн нерсе денеде из калтырышы мүмкүнбү?

Автор бул мүмкүнчүлүктү далилденген жыйынтык катары көрсөтпөйт. Анын ордуна аң-сезимдүү отчетко жетпеген стимулдар физиологиялык таасир жарата аларын көрсөткөн мурдагы эксперименттик адабият менен байланыш түзөт. Мисалы, артка карай маскалоо колдонулган фобия изилдөөлөрүндө катышуучулар стимулду аң-сезимдүү түрдө аныктай албаса да, алардын коркууларына тиешелүү маскаланган сүрөттөргө карата теринин электр өткөрүмдүүлүгүнүн реакциялары билдирилген. Макала ушул эле механизм бул жерде иштейт деп айтпайт; «аң-сезимдүү отчет жок болсо, иштетүү да жок» деген тыянак милдеттүү эмес экенин көрсөтүү үчүн гана бул адабиятты колдонот.

Ошондуктан макаланын semiosis тууралуу дооматын эки катмарга бөлүү керек. Биринчи катмар — Learnable Theoryнин өз архитектурасынан чыккан теориялык күтүм: жогорку катмардагы четтетүү төмөнкү катмардагы бардык процесстерди сөзсүз токтотпошу мүмкүн. Экинчи катмар — али текшериле элек конкреттүү сунуш: мамилелик жактан четтетилген жол колдонуучу аң-сезимдүү байкоо болбосо да, өлчөнүүчү аффективдик/физиологиялык из калтырышы мүмкүн.

Тилдик теория сүйлөшүү болбогон айдоо учуруна кантип колдонулат?

Иш бул каршылыкты түздөн-түз талкуулайт. Айдоочу кесилишке кирип жатканда аң-сезиминде «across» сыяктуу сөздү окубайт. Ошондуктан механизм сөз иштетүүгө гана көз каранды деп айтууга болбойт. Автордун дооматы түзүмдүүрөөк: тил мамиленин кандай түзүлөрүн көрүнүктүү кылган чөйрө берет; ушуга окшош тандалма мамиле уюшулушу тилден тышкаркы кабылдоодо да болушу мүмкүн.

Айдоо мисалында көрүү системасы жакындаган объекттер кагылышуу багытында барбы же жокпу деген түз оптикалык белгилерди колдоно алат. Ошентип белгилүү бир аракет максаты кайсы объекттер эсепке кирерин тарылта алат. Макалага ылайык, бул функционалдык түзүм этиш окуя үчүн кайсы аргумент ролдорун ачарына түзүмдүк жактан окшош болушу мүмкүн. Бул окшоштук «кабылдоо чындыгында сүйлөм түзөт» дегенди билдирбейт; ал тандалма мамиле түзүмү тилдик жана тилден тышкаркы чөйрөлөрдө окшош уюштуруу логикасын көрсөтүшү мүмкүн деген гана доомат.

Түзүмдүк жана мотивациялык четтетүү эмне үчүн бөлүнүшү керек?

Толук четтетүү дайыма эле бир себептен пайда болбойт. Түзүмдүк четтетүүдө мазмун активдүү мамиленин ичинде роль таба албайт. Мотивациялык четтетүүдө болсо адам айрыкча коркунучтуу же өзү үчүн тынчсыздандырган маалыматты алуу процессинен качышы мүмкүн. Маалыматтан качуу адабиятында тест жыйынтыгын ачпай коюу, каржылык эсепти текшербөө же тынчсыздандырган сүйлөшүүнү маалымат алынганга чейин токтотуу ушул экинчи түзүмгө мисал боло алат.

Бул эки учурда үстүрттөн окшош «маалымат жоктугу» пайда болсо да, кийлигишүү логикасы башка. Түзүмдүк четтетүүдө көңүл буруу мамилесин кайра түзүү мурда ролу болбогон элементке роль ачышы мүмкүн. Мотивациялык четтетүүдө болсо ошол эле кайра алкактоо жетишсиз болушу мүмкүн; анткени маселе категориянын түзүмүндө эмес, мазмунду алуудан качууда.

Иштин Методу жана Жыйынтыктары

Бул иш жаңы катышуучулар үлгүсүн, талаа өлчөөлөрүн же эксперименттик маалымат топтомун колдонбойт. Метод — Millerдин модалдык–ыктымалдык маселесине Learnable Theory ичинен концептуалдык классификация иштеп чыгуу; аны тил илими, кабылдоо, аффект жана маалыматтан качуу адабияты менен байланыштыруу; андан кийин дооматтарды жокко чыгарууга боло турган эксперименттик божомолдорду түзүү. Ошондуктан төмөнкү «жыйынтыктар» өлчөнгөн эффект көлөмдөрү же статистикалык жыйынтыктар эмес, иштин теориялык натыйжалары жана текшериле турган божомолдору.

Биринчи теориялык жыйынтык: эки варианттын ордуна үч механизм

Иштин эң түз жыйынтыгы — модалдык жана ыктымалдык түшүндүрмөлөрдү бир эле көрүнүштүн эки атаандаш чечмелөөсү катары кабыл алуу жетишсиз болушу мүмкүн. Багытталган толук четтетүү модалдык түзүмгө, чөйрөлүк активдештирүү ыктымалдык түзүмгө туура келиши мүмкүн; жарым-жартылай жана кайра кайтарылуучу тандоо болсо экөөнүн ортосуна сыйбай турган үчүнчү абалды түзөт.

Экинчи теориялык жыйынтык: модалдык четтетүүнүн эки булагы болушу мүмкүн

Элементке «такыр жоктой» мамиле кылуу анын мамилелик түзүмдө ролу жок болгонунан же адам мазмунду алуудан качканынан келип чыгышы мүмкүн. Иш сунуштаган негизги айырмалоочу критерий — тапшырма мамилесин кайра алкактоо четтетүүнү жоёбу же жокпу. Түзүмдүк четтетүү жаңы роль ачылганда өзгөрүшү керек; мотивациялык качуу болсо категориянын өзгөрүшүнө эле ушундай жооп берет деп күтүлбөйт.

Тапшырманы кайра алкактоо түзүмдүк четтетүү менен жөн гана төмөн күтүлгөн тиешелүүлүктү кантип айырмалай алат?

Сунушталган үч бутактуу айдоо симулятору велосипедчи тууралуу жалпы эскертүүнү күчөтүү менен айдоочунун тапшырмасын уюштурган негизги мамилени өзгөртүүнү бөлүп көрсөтөт; ошентип таза ыктымалдык түшүндүрмө менен мамилелик четтетүү түшүндүрмөсү ар башка жүрүм-турум үлгүлөрүн божомолдойт.

Сунушталган үч бутактуу айдоо симулятору

Эксперименттик дизайнда велосипедчинин бар болушу жана жүрүм-туруму үч топто тең бирдей сакталууга тийиш. Ошентип «велосипедчиге көңүл бур» деген эскертүүнүн пайда кылган жалпы күтүм өсүшү менен тапшырманын мамилелик алкагын өзгөртүү аралаштырылбайт.

Мамилелик четтетүү түшүндүрмөсү туура болсо, «жолду бөлүшүү» алкагы велосипедчини көбүрөөк байкалчу кылат деп күтүлөт; жалпы эскертүү берилген топ болсо негизги солго бурулуу тобуна жакыныраак калышы керек. Таза ыктымалдык түшүндүрмөдө болсо жалпы эскертүү да, жолду бөлүшүү алкагы да велосипедчинин күтүлгөн маанилүүлүгүн жогорулаткандыктан, бул эки топ бири-бирине көбүрөөк окшош көрсөткүч берет деп күтүлөт.

Бул жердеги негизги нерсе — булар жыйынтык эмес, божомол экендиги. Иш эч кандай аныктоо пайызы, реакция убактысы, p мааниси, ишеним интервалы же эффект көлөмүн билдирбейт. Мындай маанилерди кошуу булактын илимий чегинен ашып кетмек.

Физиологиялык из божомолу

Semiosis гипотезасынан өзүнчө дагы бир божомол чыгат. Велосипедчи мамилелик деңгээлде толугу менен четтетилгенине карабай, төмөнкү деңгээлде сигнал калып жатса, велосипедчини аң-сезимдүү көрбөгөнүн айткан айдоочуларда теринин өткөрүмдүүлүгү, каректин кеңейиши же бет электромиографиясы сыяктуу аффект менен байланышкан өлчөөлөрдө из табылышы мүмкүн.

Бул божомол да азырынча текшериле элек. Ошондуктан иш «көрүлбөгөн велосипедчи сөзсүз физиологиялык реакция жаратат» деген жыйынтыкка келбейт. Ал тар чөйрөдөгү доомат коёт: Learnable Theoryнин катмарлуу архитектурасы туура болсо, мындай изди изилдөө теорияны жокко чыгарууга же колдоого жардам бере турган өз алдынча сыноо болушу мүмкүн.

Уюмдук сокур чекиттерге кеңейтүү

Макала ошол эле алкакты жеке адамдан уюмга жайылтууну да сунуштайт. Эгер натыйжалуулук көрсөткүчтөрү системасы өз убагында берилген натыйжага гана курулса, жеткирүү жана даталар системага табигый кирсе да, команданын жыргалчылыгы бул мамиленин ичинде «орун» таппай калышы мүмкүн. Мындайда жетекчилер кызматкерлердин жыргалчылыгын аң-сезимдүү түрдө маанисиз деп эсептеши шарт эмес; өлчөө архитектурасынын өзү бул маалыматты көрүнбөс кылышы мүмкүн.

Бул мисалда «натыйжа» категориясын «туруктуу натыйжа» деп кайра түзүү мурда мамилелик түзүмдө орду жок жыргалчылыкка жаңы роль ачышы мүмкүн. Ишке ылайык түзүмдүк четтетүү мындай кайра аныктоого жооп берет деп күтүлөт, ал эми уюм тынчсыздандырган маалыматты аң-сезимдүү же мотивациялык себептер менен алуудан качса, ошол эле кийлигишүү жетиштүү болот деп күтүлбөйт.

Бирок бул уюмдук бөлүк да эксперименттик ырастоо эмес. Автор аны жеке көңүл модели үчүн көз карандысыз далил эмес, теориялык алкактын мүмкүн болгон кеңейиши катары ачык жайгаштырат.

Модель түшүндүрбөгөн учурлар

Müller-Lyer иллюзиясы маанилүү чектик мисал. Эки сызыктын тең экенин өлчөп билүү алардын тең көрүнүшүн камсыз кылбайт. Бул жерде мазмун алынбай калган эмес; тескерисинче, адам туура маалыматты алган, текшерген жана аң-сезимдүү кабыл алган. Маселе — бул маалымат кабылдоо көрүнүшүн оңдой албагандыгы. Ошондуктан иш бул учурду түшүндүрүү үчүн түзүмдүк четтетүүнү да, маалымат алуудан мотивациялык качууну да жетишсиз деп эсептейт.

Ушундай эле этияттык интенсивдүү тапшырма учурунда күтүлбөгөн объектти өткөрүп жиберүү сыяктуу классикалык көңүл кош сокурлук учурларына да тиешелүү. Мындай учурлар ошол эле мамилелик же семиотикалык механизмге ээ болушу мүмкүн, бирок иш муну көрсөткөн эмес. Демек теория ар бир көңүл буруу ийгиликсиздигинин жалпы түшүндүрмөсү катары берилбеши керек.

Иштин илимий жактан эң күчтүү жана эң морт жактары

Иштин күчтүү жагы — философиялык айырманы концептуалдык деңгээлде гана калтырбай, атаандаш түшүндүрмөлөр ар башка эксперименттик үлгүлөрдү бере турган ыкманы сунушташы. Айрыкча жалпы коркунуч эскертүүсү менен мамилелик кайра алкактоону ажыратуу жөнөкөй «көбүрөөк көңүл бурду, ошондуктан көбүрөөк көрдү» деген түшүндүрмөнү көзөмөлдөөнү көздөйт.

Ошол эле учурда алкактын эмпирикалык күчү азырынча көрсөтүлө элек. Айдоо симулятору сунушу ишке ашырылган эмес, semiosis гипотезасы божомолдогон физиологиялык профиль өлчөнгөн эмес жана уюмдук кеңейтүү өз алдынча текшерилген эмес. Ошондуктан иш бүгүнкү күндө толук эксперименттик көңүл модели эмес; айрым көңүл буруу ийгиликсиздиктерин майда-чүйдөсүнө чейин классификациялоого жана келечекте текшерүүгө арналган теориялык изилдөө программасы катары окулууга тийиш.

Булак жана Метод Эскертүүсү

Булак изилдөө: Luca Magni, The Shape of the Shadow: Learnable Theory and the Puzzle of What We Fail to See.

Автор жана мекеме: Luca Magni; Luiss Business School, Villa Blanc, Rome. Булак PDFте ORCID 0000-0002-9976-6844 жана автордун байланыш дареги көрсөтүлгөн. Иштин бир гана автору бар; PDFте өзүнчө «corresponding author» белгиси колдонулган эмес.

Булактын түрү: Теориялык/концептуалдык иш жана методологиялык эксперимент сунушу. Жаңы үлгү, оригиналдуу эксперименттик маалымат топтому же статистикалык жыйынтык билдирбейт.

Платформа жана библиографиялык жазуу: Иш SSRN каттоо номери 7344239 менен байланышкан. DOI экинчи даражадагы библиографиялык жазууда 10.2139/ssrn.7344239 деп көрсөтүлөт. Жүктөлгөн PDFте DOI жана жарыялоо датасы басылган эмес. Ошондуктан библиографиялык талаалар PDF менен тышкы жазуу өз-өзүнчө каралып иштелген.

Рецензиялоо: Булак азыркы абалында preprint/жумушчу текст катары бааланат; жүктөлгөн файлда анын рецензияланган журналда жарыяланган version of record экенин көрсөткөн маалымат жок.

Лицензия: Экинчи даражадагы жазуу CC BY 4.0 маалыматын көрсөтөт; бирок SSRNдин түз каттоо барагы бул иш учурунда жеткиликсиз болгондуктан, булак визуалын түз кайра колдонуудан мурда лицензия расмий SSRN жазуусунан кайра текшерилиши керек. Бул Verianla тексти булак таблицанын визуалдык түзүлүшүн көчүрбөйт; фактылык мамилелерди өз алдынча таблица түзүмүндө кайра курайт.

Каржылоо, маалыматтын жеткиликтүүлүгү, кызыкчылыктардын кагылышы жана автордук салымдар: Жүктөлгөн PDFте бул тармактар боюнча өзүнчө билдирүү табылган жок, ошондуктан эч кандай маалымат кошулган эмес.

Методологиялык чек: Иштин үч тараптуу классификациясы, түзүмдүк жана мотивациялык четтетүүнүн айырмасы жана алардан чыгарылган эксперименттик дизайндар теориялык сунуштар болуп саналат. Үч бутактуу айдоо сынагы жана физиологиялык из сынагы али жүргүзүлгөн эмес. Уюмдук колдонуу өз алдынча далил эмес, алкактан чыгарылган кеңейтүү.

Verianla даярдоо ыкмасы: Булактын abstract же conclusion бөлүктөрү сап-сап которулган эмес. Иштин проблемасы, түшүнүктөрү, айырмалары, негиздемелери, сунушталган сыноолору жана чектери жалпы булактан чыгарылып, кыргызча баяндоо Verianlaнын өз алдынча окутуучу түзүмүндө кайра курулган. Булакта жок эксперименттик жыйынтык, сан, статистика же механизм кошулган эмес.