Ushbu tadqiqot insonlar bir hodisaning qachon boshlanganini, qancha davom etganini va qanday ketma-ketlikda sodir bo‘lganini neyrokognitiv nuqtayi nazardan qanday idrok etishini ko‘rib chiqadi. Maqolaning asosiy yondashuviga ko‘ra, miyada vaqtni o‘lchash uchun yakka o‘zi mas’ul bo‘lgan mustaqil “vaqt markazi” mavjud emas. Vaqt idroki frontal va parietal korteks, bazal gangliyalar, miyacha va gipokamp kabi turli tuzilmalarning diqqat, xotira, harakat, motivatsiya va hissiy jarayonlar bilan birgalikda ishlashi natijasida yuzaga keladigan taqsimlangan funksiyadir.

Vaqt idrokining muhim xususiyatlaridan biri uning subyektiv va o‘zgaruvchan bo‘lishidir. Maqolada keltirilgan adabiyotga ko‘ra, shaxsning diqqatini bevosita o‘tayotgan vaqtga qaratishi bir davrni uzoqroq his qilishiga olib kelishi mumkin, diqqatning boshqa vazifa bilan band bo‘lishi esa ayni davrning qisqaroq baholanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ishchi xotira va epizodik xotira ham davomiyliklarni taqqoslash, hodisalar tartibini saqlash va o‘tmish tajribalarini vaqt jihatidan tartibga solishda muhim jarayonlar sifatida ko‘rib chiqiladi.

Neyrobiologik darajada frontal va prefrontal hududlar diqqat, ishchi xotira va davomiylikni baholash bilan; parietal korteks vaqt, makon va boshqa miqdorlarni qayta ishlash bilan; bazal gangliyalar motor vaqtni belgilash va dopaminergik tartibga solish bilan; miyacha ayniqsa qisqaroq va avtomatik vaqt belgilash jarayonlari bilan; gipokamp esa hodisalarning vaqt ketma-ketligi va epizodik xotirani tartibga soluvchi “vaqt hujayralari” tushunchasi bilan bog‘lanadi.

Maqola, shuningdek, vaqt idrokidagi farqlar shizofreniya, diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik buzilishi (DEHB) hamda depressiya kontekstida qanday muhokama qilinishini baholaydi. Shizofreniyada vaqt baholari ko‘proq o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkinligi; DEHB da vaqt hosil qilish va qayta hosil qilish vazifalarida qiyinchiliklar kuzatilishi mumkinligi; depressiyada esa adabiyot natijalari butunlay bir yo‘nalishda emasligi, ayrim tadqiqotlar sezilarli o‘zgarish topmagan bo‘lsa, boshqalari vaqtning sekinroq kechayotgandek his qilinishi yoki qisqa davomiyliklarni farqlashda qiyinchiliklar haqida xabar bergani keltiriladi.

Biroq tadqiqot yangi tajriba o‘tkazmaydi. Maqolada berilgan fMRI natijalari, bemor guruhlari taqqoslashlari, soniya yoki millisoniya darajasidagi vaqt belgilash natijalari va neyrotransmitter talqinlari avvalgi tadqiqotlardan olingan. Shu sababli tadqiqot klinik testning haqiqiyligini, biror kasallik tashxisini yoki muayyan miya hududining yolg‘iz o‘zi vaqt idrokiga mas’ul ekanini isbotlamaydi.

Turkiya nuqtayi nazaridan tadqiqot neyropsixologiya, kognitiv psixologiya va psixiatriya sohalarida vaqt idrokini qanday o‘rganish mumkinligiga oid turk tiliga yaqin terminologiya bilan foydali konseptual doira taqdim etadi. Biroq Turkiyadagi sog‘lom yoki klinik guruhlardan ma’lumot to‘planmagan. Vaqt idrokidan Turkiyadagi muayyan bemor guruhlarida diagnostik yoki terapevtik maqsadda foydalanish uchun standartlashtirilgan vazifalar, yosh va ta’lim darajasi bo‘yicha moslashtirilgan nazorat guruhlari, yetarli namuna hajmi va mustaqil klinik tasdiqlash talab etiladi.

Vaqt idroki aniq nimani anglatadi?

Maqola qo‘llagan doirada vaqt idroki tashqi dunyodagi hodisalarning boshlanishi, davomiyligi va ketma-ketligini ongda ifodalay olish qobiliyatidir. Bu jarayon faqat soniyalar yoki daqiqalarni ongli ravishda baholash bilan cheklanmaydi; bir soniyadan qisqa sensor va motor vaqt belgilashdan boshlab uzoqroq davomiyliklarni ongli baholashgacha bo‘lgan keng ko‘lamni qamrab oladi.

Tadqiqotning muhim urg‘ularidan biri shuki, turli vaqt ko‘lamlari bir xil nerv jarayoni tomonidan boshqarilmaydi. Millisoniya darajasidagi avtomatik vaqt belgilash bilan soniya va daqiqa darajasida diqqat va xotira talab qiladigan vaqt baholashlari o‘rtasida funksional farqlar mavjudligi keltiriladi.

Miyada bitta “ichki soat” bormi?

Manba zamonaviy vaqt idroki tadqiqotlarini yagona anatomik soat markazi g‘oyasidan ko‘ra ko‘proq taqsimlangan model tomon talqin qiladi. Shunga ko‘ra vaqt belgilash;

• prefrontal va frontal korteks,
• parietal korteks,
• bazal gangliyalar,
• miyacha,
• gipokamp

kabi turli tuzilmalarning vazifa va vaqt ko‘lamiga qarab o‘zgaradigan birgalikdagi faoliyati natijasida yuzaga keladi.

Shu sababli “miyaning vaqt markazi” iborasi manba tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan to‘g‘ri xulosa emas. Maqola ko‘proq bir nechta vaqt belgilash mexanizmi mavjudligi g‘oyasini ilgari suradi.

Nega diqqat vaqtni uzaytirishi yoki qisqartirishi mumkin?

Vaqtni baholash kognitiv resurs talab qiladi. Maqolaga ko‘ra, shaxs diqqatini ayniqsa o‘tayotgan vaqtga qaratganda vaqtga oid axborotga ko‘proq resurs ajratiladi va davomiylik uzoqroq baholanishi mumkin. Ayni paytda boshqa kognitiv vazifa bajarilsa, vaqtni kuzatishga kamroq diqqat ajratiladi va interval aslidan qisqaroq idrok qilinishi mumkin.

Manba bir nechta hodisa yoki vazifani bir vaqtning o‘zida kuzatish vaqtni qayta hosil qilishdagi xato va o‘zgaruvchanlikni oshirishi mumkinligini ham keltiradi. Demak, vaqtni baholash obyektiv soat davomiyligining ongdagi oddiy nusxasi emas; vazifaning diqqat yuklamasi ham natijaga ta’sir qiladi.

Ishchi xotira vaqt idrokida nima qiladi?

Bir davomiylikni baholash uchun shaxs ushbu davomiylikka oid vaqtinchalik axborotni xotirada saqlashi va boshqa davomiyliklar bilan taqqoslay olishi kerak. Maqola ishchi xotirani ayniqsa davomiylikni rejalash, vaqtincha saqlash va taqqoslash jarayonlari bilan bog‘laydi.

Epizodik xotira esa hodisalarning faqat mazmunini emas, balki qaysi ketma-ketlikda sodir bo‘lganini saqlash uchun muhimdir. Shu sababli vaqt belgilash va xotira jarayonlari butunlay mustaqil tizimlar sifatida qaralmaydi.

Manbada amneziya va Parkinson qanday muhokama qilinadi?

Maqola amneziyasi bo‘lgan shaxslarning qisqa va uzoqroq vaqt oralig‘ini baholashida buzilishlar qayd etilgan avvalgi tadqiqotlarga murojaat qiladi. Taxminan 10 soniyadan qisqa va 10–20 soniya yoki undan uzun davomiyliklar uchun turli xato naqshlari keltiriladi.

Parkinson kasalligida esa vaqt idrokidagi qiyinchiliklar bazal gangliyalar, dopamin va xotira funksiyalaridagi o‘zgarishlar bilan bog‘lanadi. Biroq mazkur maqola Parkinson bemorlarida hech qanday tajriba o‘tkazmagan.

Frontal va prefrontal korteksning roli nima?

Maqola frontal korteksni davomiylik haqidagi axborotni qayta ishlash, diqqat nazorati, ishchi xotira va prospektiv xotira bilan bog‘laydi. Shaxs muayyan davomiylikni baholayotganda vaqtga oid axborotning vaqtincha saqlanishi va keyin qayta chaqirilishi prefrontal funksiyalar bilan bog‘liq tarzda muhokama qilinadi.

Ayniqsa o‘ng dorsolateral prefrontal korteks vaqt farqlash bilan bog‘langan hududlardan biri sifatida ajratib ko‘rsatiladi. Manba ushbu hududdagi shikastlanishlar qisqa davomiyliklar orasidagi farqlarni ajratish ko‘rsatkichiga ta’sir qilishi mumkinligini keltiradi.

Bunday natijalar bitta miya hududi yolg‘iz o‘zi “vaqtni o‘lchaydi” degani emas. Ayni hududlar diqqat, xotira va ijrochi funksiyalar kabi boshqa vazifalarda ham rol o‘ynaydi.

Parietal korteks vaqt, makon va sonni birgalikda qayta ishlaydimi?

Maqola parietal korteksni vizual va somatosensor axborotni integratsiyalovchi, ayni paytda vaqt va makonni baholashga hissa qo‘shuvchi hudud sifatida ko‘rib chiqadi.

Bu yerda “kattalik nazariyasi” sifatida tushuntirilgan yondashuvga ko‘ra, vaqt, makon, son, kattalik va tezlik kabi miqdorlarni qayta ishlashda qisman umumiy nerv mexanizmlari bo‘lishi mumkin. Chap parietal hududlar harakatni rejalash va vaqt belgilash bilan, o‘ng parietal hududlar esa qisqa vaqt farqlarini ajratish bilan bog‘lanadi.

Bazal gangliyalar va dopamin nega muhim?

Bazal gangliyalar faqat motor nazorat tizimi emas. Tadqiqot ushbu tuzilmalarni o‘rganish, motivatsiya, odatlar va vaqt belgilash jarayonlari bilan birga ko‘rib chiqadi.

Maqolada keltirilgan adabiyotda bazal gangliyalar ayniqsa millisoniya va soniya darajasidagi intervalni qayta ishlashda samarali bo‘lishi mumkinligi va dopamin darajasidagi o‘zgarishlar subyektiv davomiylik bahosini o‘zgartirishi mumkinligi qayd etiladi.

Parkinson kasalligida vaqt belgilashdagi farqlar ham ushbu dopaminergik va bazal gangliya zanjirlari orqali muhokama qilinadi.

Miyacha faqat harakatlarni vaqtlaydimi?

Manba miyachaning an’anaviy motor koordinatsiya rolidan tashqari diqqat, o‘rganish va vaqt belgilash jarayonlarida ham qatnashishini bildiradi.

Maqoladagi konseptual farqlash quyidagicha:

Miyacha shikastlangan shaxslar ayrim vaqt belgilash vazifalarida qiyinchilikka duch kelishi mumkinligi va Purkinje hujayralari vaqt intervalini kodlash bilan bog‘langanligi keltiriladi. Bular mazkur maqolaning yangi tajribalari emas.

Gipokampdagi “vaqt hujayralari” nimani anglatadi?

Gipokamp ayniqsa epizodik xotira va hodisalar ketma-ketligini tartibga solish bilan bog‘liq. Manba hayvon tadqiqotlarida muayyan hodisalar ketma-ketligi davomida turli vaqt nuqtalarida faollashadigan gipokampal neyronlar “time cells — vaqt hujayralari” deb atalishini keltiradi.

Bu yondashuv xotira faqat “nima bo‘ldi?” haqidagi axborotni emas, balki hodisalar “qanday ketma-ketlikda va taxminan qachon?” sodir bo‘lganini ham o‘z ichiga olishi mumkinligini tushuntirish uchun ishlatiladi.

Maqola gipokampi shikastlangan tajriba hayvonlarida hodisalar ketma-ketligi va ishchi xotiraning vaqt jihatidan tashkil etilishi buzilishi mumkinligini keltiradi.

Miya hududlarining maqoladagi funksional xulosasi

Vaqt idroki bilan vaqt perspektivasi bir xil narsami?

Maqolaning keyingi bo‘limlari Zimbardo Vaqt Perspektivasi Inventari, o‘tmishga yo‘nalish, bugunga e’tibor va kelajakni baholash kabi mavzularga ham o‘tadi. Bular interval vaqt belgilash bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, ammo ayni tushuncha emas.

Millisoniya yoki soniya darajasida bir stimul davomiyligini baholash vaqt idroki / interval timing sohasiga kirsa, shaxsning o‘tmish, hozir va kelajakka oid psixologik yo‘nalishi vaqt perspektivasi tushunchasiga yaqinroqdir.

Manba ushbu ikki sohani bir xil keng vaqt tajribasi doirasida muhokama qiladi, ammo ular orasidagi metodologik chegarani batafsil tushuntirmaydi. Shu sababli shaxsiyat buzilishlari bilan bog‘liq vaqt perspektivasi natijalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri qisqa interval vaqt belgilash buzilishi sifatida talqin qilinmasligi kerak.

Shizofreniyada vaqt idroki qanday muhokama qilinadi?

Maqola shizofreniya tashxisi qo‘yilgan shaxslarda vaqt baholash ko‘rsatkichi ko‘proq o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkinligini va qisqa intervallarni qayta ishlashga xos qiyinchiliklar qayd etilganini keltiradi. Striatum, insula va supplementary motor area kabi vaqt belgilash bilan bog‘langan hududlarda turli faollashuv naqshlari tilga olinadi.

Shuningdek, diqqat va xotira buzilishlari vaqtga oid ko‘rsatkichlarni yanada ta’sirlantirishi mumkinligi qayd etiladi. Demak, o‘lchangan farqlarning qanchasi bevosita “vaqt mexanizmi”ga, qanchasi umumiy kognitiv buzilishlarga tegishli ekanini ajratish muhim bo‘lib chiqadi.

Forward model bilan vaqt idroki o‘rtasida qanday bog‘liqlik bor?

Manba shizofreniya bo‘limida “forward model” yondashuvidan ham foydalanadi. Ushbu modelga ko‘ra miya shaxsning o‘z harakatlari keltirib chiqaradigan sensor natijani oldindan bashorat qiladi.

Harakat, bashorat va sensor qayta aloqa o‘rtasidagi vaqt mosligi buzilganda shaxs o‘zi hosil qilgan ayrim tajribalarni tashqi manbadan kelgan deb baholashi osonlashishi mumkinligi ilgari suriladi. Maqola buni ayniqsa gallyutsinatsiya va fikrlash buzilishlariga oid nazariy tushuntirishlar bilan bog‘laydi.

Ushbu tadqiqot mazkur mexanizmni yangi tajriba bilan tasdiqlamagan.

DEHB da qaysi vaqt belgilash vazifalarida muammo qayd etiladi?

Maqolada keltirilgan tadqiqotlar DEHB tashxisi qo‘yilgan bolalarda ayniqsa:

• time production: muayyan davomiylikni faol ravishda hosil qilish,
• time reproduction: avval taqdim etilgan davomiylikni qayta hosil qilish,
• motor vaqt belgilash: harakatlarni muayyan vaqt oraliqlariga ko‘ra tartibga solish

kabi vazifalarda sog‘lom nazorat guruhlariga qaraganda pastroq natijalar qayd etilganini tushuntiradi.

Ushbu farqlar dorsolateral prefrontal korteks, bazal gangliyalar va miyacha kabi ham DEHB tadqiqotlarida, ham vaqt belgilashda ajratib ko‘rsatiladigan nerv tarmoqlari bilan bog‘lanadi.

“Kechikishdan qochish modeli” nima deydi?

Sonuga-Barke va hamkasblari bilan bog‘langan delay aversion yondashuvi ayrim DEHB naqshlarida kutish va kechikishga nisbatan tolerantlikning pastligini motivatsiya tizimlari orqali tushuntiradi.

Maqolada qo‘llangan nazariy talqinga ko‘ra, ayrim shaxslarning kutish oraliqlarini subyektiv ravishda uzoqroq his qilishi tez mukofotni afzal ko‘rish va kechikishdan qochish xulqiga hissa qo‘shishi mumkin.

Manba ogohlantirishi: Ushbu bo‘limdagi Sonuga-Barke iqtibosining matn ichidagi raqami bilan manbalar ro‘yxatidagi raqami mos kelmaydi. Shu sababli Verianla matni ushbu raqamni manba tomonidan tasdiqlangan to‘g‘ri iqtibos raqami sifatida takrorlamaydi.

DEHB dagi vaqt belgilash farqlari yosh bilan o‘zgaradimi?

Manba bolalarda vaqtni qayta ishlash buzilishlari ko‘proq sezilarli bo‘lishi mumkinligini va ayniqsa 9 yoshdan kichik DEHB tashxisli bolalarda kuchliroq defitsitlar qayd etilganini keltiradi. O‘smirlik va kattalik davridagi adabiyot esa cheklanganroq ekani aytiladi.

Maqola ayrim vaqt belgilash ko‘rsatkichlari ijrochi funksiyalar rivojlanishi bilan yosh oshgani sari yaxshilanishi mumkinligini muhokama qiladi; biroq ushbu tadqiqot o‘zining bo‘ylama namunasini kuzatmagan.

Depressiyada vaqt haqiqatan ham sekinroq o‘tadimi?

Manbaning o‘z bayoni bu masalada bir yo‘nalishli emas. Bir tomondan, ayrim eski tadqiqotlar depressiya vaqt bahosini kuchli o‘zgartirmasligini bildirdi, boshqa tadqiqotlar esa depressiv shaxslar subyektiv ravishda vaqtni sekinroq kechayotgandek his qilishi yoki muayyan vaqt belgilash vazifalarida boshqacha ko‘rsatkich ko‘rsatishi mumkinligini keltiradi.

Maqola ayrim depressiya tadqiqotlarida og‘zaki vaqt baholari sog‘lom shaxslarga qaraganda 7–19 soniya qisqaroq bo‘lishi mumkinligini; juda kichik namuna bilan o‘tkazilgan boshqa tadqiqotda esa depressiya og‘irligi oshgani sari 1–3 soniyalik interval vazifalaridagi buzilish kuchaygani qayd etilganini bildiradi.

Biroq bu sonlar mazkur maqolaning yangi o‘lchovlari emas. Shuningdek, tegishli bo‘limdagi ayrim matn ichidagi manba raqamlari manbalar ro‘yxati bilan mos kelmagani sababli, qiymatlar mustaqil meta-tahlil natijasi sifatida ko‘rilmasligi kerak.

Psixomotor sekinlashish vaqt idroki bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinmi?

Maqola depressiya bo‘limida psixomotor sekinlashishni muhim o‘zgaruvchi sifatida muhokama qiladi. Motor harakatlarning sekinlashishi bilan vaqt belgilash ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar birga kuzatilishi mumkinligi qayd etilgan avvalgi tadqiqotlarga murojaat qiladi.

Shuningdek, 400–1600 millisoniyalik qisqa signallarni farqlash vazifalarida depressiv alomatlar darajasi yuqori bo‘lgan shaxslarda pastroq ko‘rsatkich qayd etilgan tadqiqotlar keltiriladi.

Bu natijalar “depressiyada miyaning ichki soati aniq sekinlashadi” degan universal biologik qonun emas. Manbaning o‘zi depressiya adabiyotida bir-biriga to‘liq mos kelmaydigan natijalarni birga keltiradi.

Maqola qo‘llab-quvvatlaydigan asosiy xulosalar

• Vaqt idroki bitta miya hududiga kamaytirib bo‘lmaydigan taqsimlangan neyrokognitiv jarayon sifatida qaralishi kerak.
• Diqqat darajasi subyektiv davomiylik bahosini o‘zgartirishi mumkin.
• Ishchi xotira va epizodik xotira vaqt haqidagi axborotni saqlash va hodisalar ketma-ketligini tartibga solishda muhimdir.
• Frontal/parietal korteks, bazal gangliyalar, miyacha va gipokamp vaqt belgilashning turli jihatlari bilan bog‘lanadi.
• Vaqtni qayta ishlashdagi farqlar shizofreniya, DEHB, depressiya va ayrim nevrologik holatlar adabiyotida qayd etilgan.
• Vaqt idrokini o‘rganishda diqqat, xotira, motor funksiya va hissiy holat kabi hamroh jarayonlarni ajratish kerak.

Maqola isbotlamaydigan xulosalar

• Miyada vaqtni o‘lchaydigan yagona va mustaqil anatomik markaz ko‘rsatilmagan.
• Tadqiqot o‘zining fMRI, EEG yoki neyrofiziologik o‘lchovlarini o‘tkazmagan.
• Har bir shizofreniya, DEHB yoki depressiya tashxisli shaxs bir xil vaqt idroki buzilishini boshdan kechirishi ko‘rsatilmagan.
• Vaqt idroki testi biror psixiatrik buzilishning yakka tashxis testi sifatida tasdiqlanmagan.
• Maqola neyrotransmitter darajalarini bevosita o‘lchamagan.
• Vaqt perspektivasi natijalari millisoniya yoki soniya darajasidagi interval vaqt belgilash natijalariga bevosita teng emas.
• Manbalar ro‘yxati raqamlanishidagi muammolar sababli barcha matn ichidagi iqtiboslar to‘g‘ri tadqiqotni ko‘rsatadi deb taxmin qilish mumkin emas.

Tadqiqot Usuli va Natijalari

Tadqiqotning haqiqiy turi

Maqola yangi eksperimental yoki klinik ma’lumot yaratmaydi. Ishtirokchilar guruhi, namuna hajmi, etika kengashi, tajriba protokoli, neyrovizualizatsiya usuli, statistik test yoki original ma’lumot tahlili mavjud emas.

Shu sababli tadqiqot narrativ/nazariy adabiyot baholashi sifatida tasniflanishi kerak. Manbada tizimli sharh yoki meta-tahlil uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar bazasini qidirish strategiyasi, kalit so‘zlar ketma-ketligi, kiritish/chiqarish mezonlari, PRISMA ga o‘xshash saralash jarayoni yoki tadqiqotlar sifatini baholash tushuntirilmagan.

Maqola qo‘llagan dalil turlari

Manbalar ro‘yxati tuzilishi

Maqolaning manbalar ro‘yxatida 15 raqamli yozuv mavjud. Biroq Bahadırlı, Tutuğ, Ceviz va Çalıyurt ning “Zaman Algısı ve Psikiyatrik Bozukluklar” tadqiqoti ikki xil raqamda takrorlanganligi sababli ro‘yxatda bibliografik dublikat mavjud.

Yana muhimroq muammo shundaki, matn ichidagi iqtibos raqamlarining bir qismi manbalar ro‘yxatiga nisbatan siljigan.

Shuningdek, manbalar ro‘yxatidagi [2] da Bahadırlı va hamkasblari tadqiqoti uchun yozilgan DOI ayni manbalar ro‘yxatida Carroll va hamkasblarining shizofreniya tadqiqoti bilan bog‘liq DOI dir. Bahadırlı tadqiqoti keyinroq [8] da boshqa DOI bilan yana ro‘yxatga olingan.

Shu sababli maqolaning umumiy ilmiy bayoni foydalanishga yaroqli bo‘lsa-da, muayyan natijaning asl manbasiga murojaat qilinayotganda matn ichidagi raqamga ko‘r-ko‘rona ishonmaslik kerak.

Metodologik kuchli tomonlar

• Vaqt idrokini bitta miya hududiga kamaytirmasdan ko‘p tizimli yondashuv bilan ko‘rib chiqadi.
• Diqqat, xotira, motor tizim va hissiy holat o‘rtasidagi munosabatlarni bir doirada muhokama qiladi.
• Frontal/parietal korteks, bazal gangliyalar, miyacha va gipokampni qiyosiy ravishda ko‘rib chiqadi.
• Sog‘lom kognitiv jarayonlar bilan psixopatologik holatlarni bir xil umumiy vaqt belgilash doirasida bog‘laydi.
• Depressiya bo‘limida butunlay bir yo‘nalishli xulosa o‘rniga adabiyotdagi qarama-qarshi natijalarga ham o‘rin beradi.

Asosiy metodologik cheklovlar

• Original ma’lumot yo‘q.
• Tizimli adabiyot qidiruv protokoli berilmagan.
• Manba tanlash mezonlari tushuntirilmagan.
• Meta-tahlil o‘tkazilmagan.
• Tadqiqotlarning namuna hajmlari va sifat darajalari birgalikda baholanmagan.
• Matn ichidagi iqtibos raqamlari bilan manbalar ro‘yxati o‘rtasida ko‘plab nomuvofiqliklar mavjud.
• Manbalar ro‘yxatida takroriy bibliografik yozuv mavjud.
• Interval vaqt idroki bilan vaqt perspektivasi ayrim bo‘limlarda bir xil keng konseptual doirada ko‘rib chiqiladi.
• “Diagnostik va terapevtik jarayonlarda foydalanish” yo‘nalishidagi xulosa mazkur maqolaning klinik tasdig‘idan emas, nazariy potensial bahosidan iborat.

Nega Verianla Live ishlatilmadi?

Manbada original tajriba jadvali, individual ishtirokchi ma’lumotlari, fMRI signal qatori, miqdoriy meta-tahlil natijasi yoki turli guruhlarni umumiy metodologiya bilan taqqoslaydigan yangi ma’lumotlar to‘plami mavjud emas.

Maqolada uchraydigan 7–19 soniya, 1–3 soniya va 400–1600 millisoniya kabi qiymatlar turli avvalgi tadqiqotlardan narrativ tarzda keltiriladi va manba raqamlanishida ham xatolar mavjud. Shu sababli bu raqamlarni Verianla Live grafigiga aylantirish manbalar taqqoslanishi haqida noto‘g‘ri aniqlik yaratishi mumkinligi uchun ma’qul deb topilmagan.

Manba va Usul Haqida Izoh

Asl sarlavha:Zaman qavrayışının neyro-koqnitiv əsasları.

Inglizcha sarlavha:Neuro-Cognitive Foundations of Time Perception.

Mualliflar: Lalə Məhəmməd Cabbarova; Aysel Zaur İsmayılova.

Mualliflar muassasalari: Lalə Məhəmməd Cabbarova — Bakı Dövlət Universiteti, Sosial və pedaqoji psixologiya kafedrası. Aysel Zaur İsmayılova — Xəzər Universiteti, Psixologiya departamenti.

Teng birinchi muallif/teng hissa: Manbada bunday bayonot yo‘q.

Mas’ul muallif: Manbada alohida corresponding-author belgisi yo‘q; har ikki muallifning e-pochta manzili berilgan.

Jurnal:Elmi Xəbərlər / Scientific Bulletin, Humanities Sciences Series.

Nashr identifikatsiyasi: 2026, № 1, s. 27–34.

DOI: 10.54414/VRLV2212.

Manbada ko‘rsatilgan topshirish/kirish sanasi: 25.02.2026.

Jurnal sonining veb nashr sanasi: 02.04.2026.

Rasmiy havola:https://doi.org/10.54414/VRLV2212.

Manba turi: Narrativ/nazariy adabiyot baholashi. Yangi inson yoki hayvon namunasi, tajriba, klinik tadqiqot, neyrovizualizatsiya ma’lumotlar to‘plami yoki meta-tahlil taqdim etmaydi.

Taqriz holati: Jurnal e’lon qilgan baholash siyosatiga ko‘ra, dastlabki ko‘rib chiqishdan o‘tgan ishlar yopiq baholash jarayonida soha mutaxassisi bo‘lgan ikki taqrizchiga yuboriladi. Ushbu aniq maqolaga tegishli taqriz hisobotlari manbada e’lon qilinmagan.

Litsenziya/mualliflik huquqi ogohlantirishi: Jurnal veb-sahifalari pastida Creative Commons Attribution 4.0 havolasi bo‘lsa-da, jurnalning etika va nashr siyosatida e’lon qilingan maqolalarni jurnal ruxsatisiz boshqa joyda qisman yoki to‘liq qayta nashr etish taqiqlangani ham aytiladi. Ushbu ikki ifoda o‘rtasida qayta foydalanish nuqtayi nazaridan ochiq taranglik mavjudligi sababli, ushbu Verianla matnida maqola uchun shartsiz CC BY qayta foydalanish huquqi mavjud deb taxmin qilinmagan.

Moliyalashtirish: Manbada alohida moliyalashtirish bayonoti yo‘q.

Manfaatlar to‘qnashuvi: Manbada alohida manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti yo‘q.

Etika kengashi: Manbada etika kengashi haqida ma’lumot yo‘q. Tadqiqotning yangi ishtirokchilarni o‘z ichiga olgan original empirik tadqiqot emasligi bu kontekstda hisobga olinishi kerak.

Ma’lumotlar mavjudligi: Original ma’lumotlar to‘plami va data availability bayonoti yo‘q.

Mualliflar hissasi: Manbada CRediT yoki batafsil muallif hissasi jadvali yo‘q.

Manbalar ro‘yxati ogohlantirishi: Manbada matn ichidagi raqamlar bilan manbalar ro‘yxati o‘rtasida ko‘plab moslash muammolari mavjud. Pan–Luo, Pouthas–Perbal, Sterna va hamkasblari, Sonuga-Barke va hamkasblari, Bech, Lemke va Gil–Droit-Volet tadqiqotlarining matn ichidagi raqamlari manbalar ro‘yxatidagi tegishli raqamlardan farq qiladi. Shuningdek, Bahadırlı va hamkasblarining tadqiqoti manbalar ro‘yxatida ikki marta keltirilgan va birinchi yozuvda boshqa tadqiqotga tegishli ko‘rinadigan DOI mavjud. Verianla matni bu xatolarni yashirincha tuzatmagan.

Konseptual qamrov ogohlantirishi: Manba qisqa vaqt intervali idroki, motor vaqt belgilash va “vaqt perspektivasi” kabi bog‘liq, ammo metodologik jihatdan bir xil bo‘lmagan tushunchalarni bitta umumiy doirada muhokama qiladi. Shu sababli shaxsiyat xususiyatlariga oid vaqt perspektivasi natijalari qisqa interval vaqt belgilash tajribalariga bevosita teng deb qabul qilinmasligi kerak.

Klinik talqin chegarasi: Maqola shizofreniya, DEHB va depressiya bilan vaqtni qayta ishlashdagi farqlar o‘rtasida adabiyotda qayd etilgan bog‘liqliklarni umumlashtiradi. Tadqiqot hech bir shaxsga tashxis qo‘ymagan, vaqt idroki testining diagnostik sezgirligi/o‘ziga xosligini o‘lchamagan va davolash samaradorligini o‘rganmagan. Vaqt idrokidan klinik jarayonlarda ehtimoliy foydalanish haqidagi iboralar nazariy perspektiva sifatida baholanishi kerak.

Ilmiy mazmun manbai: Ushbu Verianla maqolasidagi neyrokognitiv mexanizmlar, miya hududlari, psixopatologiya bo‘limlari va sonli misollar ko‘rib chiqilgan tadqiqotning o‘z bayoniga asoslanadi. Tashqi tekshiruv faqat jurnal soni, nashr sanasi, taqriz siyosati va nashr/litsenziya siyosati kabi bibliografik maydonlar bilan cheklangan.