Криптовалюта тармактарынын алгачкы мезгилинде hard fork — артка шайкеш келбеген протоколдук өзгөрүүнүн натыйжасында учурдагы блокчейндин эки өзүнчө чынжырга бөлүнүшү — башкаруудан чыгуунун арзан жолу катары каралчу. Эрежелерге нааразы болгон иштеп чыгуучулар, валидаторлор жана колдонуучулар ачык булактуу кодду колдонуп, башка эрежелери бар экинчи тармакты түзө алышмак, ал эми эки чынжырдын кайсынысы көбүрөөк колдоо табарын рынок аныктай алмак.

Бул изилдөө туруктуу экономикалык өздүккө ээ schismatic hard forkтар ири крипто тармактарында убакыт өткөн сайын эмне үчүн сейрек боло баштаганын карайт. Авторлордун негизги тезиси — техникалык форк мүмкүнчүлүгү жоголгон жок; бирок тармактар чоңойгон сайын ликвиддүүлүк, stablecoinдер, биржа интеграциялары, DeFi инфраструктурасы, oracleдар, көпүрөлөр жана башка толуктоочу инвестициялар экономикалык бөлүнүүнүн наркын жогорулатат.

Изилдөө бул өзгөрүүнү үч теориялык көз караш менен түшүндүрөт: конституциялык саясий экономика, институционалдык жана транзакциялык чыгымдар экономикасы жана эволюциялык экономика. Бул ыкмалар боюнча крипто протоколдор жөн гана техникалык программа эмес; алар иштеп чыгуучулар, валидаторлор, колдонуучулар жана толуктоочу экономикалык акторлор ортосунда координацияны камсыз кылган институционалдык эрежелердин жыйындысы.

Авторлор schismatic hard forkтардын азайышы менен институционалдык айырмалануу үч башка каналга өтүп жатканын айтышат: учурдагы код базасынан жаңы, бирок өзүнчө тармактарды түзүү, Layer-2 сыяктуу subsidiary network катмарларын өнүктүрүү жана айрым көз карандысыз Layer-1 тармактарын чоңураак базалык чынжырларга Layer-2 катары консолидациялоо.

Макаланын эмпирикалык бөлүгү Bitcoin, Ethereum жана башка ири Layer-1 тармактарынын fork хронологияларын, код базасынын тукумдук байланыштарын жана консенсус механизмдеринин убакыт боюнча жайылышын карайт. Бирок изилдөө себептик босоголорду эсептеген эконометрикалык талдоо эмес. Авторлордун “hard fork ишке ашуучулук терезеси” тарыхый учурларга негизделген стилдештирилген институционалдык алкак.

Hard fork эмне үчүн башында күчтүү башкаруу куралы катары каралган?

Ачык булактуу blockchain протоколдорунда кодду көчүрүп, өзгөртүүгө болот. Бул өзгөчөлүк алгачкы адабияттарда тармактын негизги эрежелерине нааразы катышуучуларга арзан “чыгуу укугун” берет деп түшүндүрүлгөн.

Протокол жаңыртуусу артка шайкеш келбесе, эски программаны колдонгон валидаторлор менен жаңы эрежелерди кабыл алган валидаторлор бир реестрде чогуу иштей алышпайт. Жетиштүү колдоо болсо, бир blockchain эки өзүнчө тармак болуп улана алат.

Бирок техникалык жактан экинчи чынжырды түзүү мүмкүн болгону анын экономикалык жактан жашоого жөндөмдүү болорун билдирбейт.

Hard Fork Туруктуу Боло Алышы Үчүн Кимдердин Колдоосу Керек?

Изилдөө төрт негизги актор тобун бөлүп көрсөтөт:

• Иштеп чыгуучулар: Код базасын жана протоколду уланткан командалар.
• Валидаторлор же майнерлер: Консенсусту жана тармак коопсуздугун камсыз кылган акторлор.
• Колдонуучулар: Транзакциялык суроо-талапты, экономикалык пайдаланууну жана token суроо-талапты жараткан катышуучулар.
• Complementors: Биржалар, stablecoin чыгаруучулар, сактоо уюмдары, oracle провайдерлери, көпүрөлөр жана DeFi инфраструктурасы сыяктуу тармактын экономикалык колдонулушун камсыз кылган толуктоочу акторлор.

Бул акторлордун эч бири жалгыз өзү экономикалык жактан ийгиликтүү fork түзө албайт. Иштеп чыгуучулар жаңы чынжырды уланта алышат, бирок валидатор же экономикалык инфраструктура табылбаса, чынжырдын баалуулугу чектелиши мүмкүн. Биржалар forкту тизмеге киргизиши мүмкүн, бирок колдонуучу жана иштеп чыгуучу колдоосу болбосо, ликвиддүүлүк түзүлбөшү мүмкүн.

Ошондуктан hard forkтун ишке ашуучулугу ар башка актор класстарынын бири-бири тууралуу күткөн күтүүлөрү жетиштүү деңгээлде бир чекитке топтолушуна байланыштуу.

Stablecoinдер Эмне Үчүн Жетилген Тармактарда Бөлүнүүнү Кыйындатышы Мүмкүн?

Blockchain бөлүнгөндө чынжырдагы мурдагы token баланстары техникалык жактан эки реестрде тең көчүрүлүшү мүмкүн. Бирок fiat менен камсыздалган stablecoin бул логиканы экономикалык жактан кайталай албайт.

Мисалы, чыгаруучу жүгүртүүдөгү ар бир token үчүн бир доллар резерв милдеттенмесин көтөрсө, чынжыр fork болгондо пайда болгон эки өзүнчө token балансынын экөөнү тең ошол эле резерв менен 1:1 кайтарып берүү убадасы аркылуу колдой албайт.

Ошондуктан stablecoin чыгаруучу кайсы чынжырды расмий колдой турганын тандашы керек. Бул чечим DeFi протоколдорунун, биржалардын, oracleдардын жана башка экономикалык акторлордун чечимдери менен кошулганда альтернативдүү чынжырдын экономикалык ишке ашуучулугуна күчтүү таасир этиши мүмкүн.

Изилдөөнүн кийинки бөлүгүндө авторлор бул акторлорду гана “veto оюнчулары” катары кароо жетишсиз болушу мүмкүн экенин белгилешет. Complementor чечимдери көп учурда башка катышуучуларга кайсы чынжыр координациянын борбору болорун көрсөткөн фокалдык чекит координациясы катары иштейт.

Ethereum Merge Эмне Үчүн Макаланын Эң Маанилүү Каршы Мисалы?

2022-жылдын сентябрында Ethereum Proof-of-Work’тен Proof-of-Stake’ке өткөндө, эски Proof-of-Work системасын улантууну көздөгөн EthereumPoW — ETHW — тармагы ишке киргизилген.

Техникалык жактан fork ишке ашты. ETHW блок чыгарды жана айрым биржаларда соодаланды.

Бирок Merge алдында Circle жана Tether сыяктуу ири stablecoin чыгаруучулар Proof-of-Stake Ethereum чынжырын гана колдой турганын жарыялашкан. Көпүрөлөрдүн, oracleдардын жана башка экономикалык инфраструктуранын маанилүү бөлүгү да негизги Ethereum чынжырын ээрчиди.

Авторлор муну жетилген тармакта бөлүнүү техникалык жактан мүмкүн, бирок экономикалык жактан өтө кыйын болуп калышы мүмкүн экенинин маанилүү мисалы катары чечмелешет.

Изилдөөдө келтирилген маалымат боюнча Ethereum Merge мезгилинде болжол менен 180 миллиард доллар рыноктук наркка жана 90 миллиард доллардан ашык native fiat-backed stablecoin көлөмүнө ээ болгон. ETHW техникалык жактан жашоосун улантканы менен Ethereumдун экономикалык масштабына жакындай алган эмес.

Hard Forkтардын Ордун Кайсы Институционалдык Механизмдер Басууда?

1. Codebase replication

Учурдагы протоколдун ачык булактуу коду көчүрүлүп, өзгөртүлүшү мүмкүн; бирок эски чынжырдын транзакция тарыхы жана экономикалык милдеттенмелери көчүрүлбөйт.

Жаңы тармак өзүнүн баштапкы шарттары, token экономикасы жана башкаруу дизайны менен түзүлөт.

Бул ыкма инновация жасоону каалаган иштеп чыгуучулардан учурдагы тармактагы бардык complementorлор менен чынжыр бөлүнүүсү боюнча координация түзүүнү талап кылбайт.

2. Subsidiary network layering

Layer-2 системалары базалык чынжырдын коопсуздук же settlement өзгөчөлүктөрүн пайдалануу менен белгилүү колдонмолор үчүн башка транзакция жана башкаруу эрежелерин түзө алат.

Bitcoin Lightning Network жана Ethereum Layer-2 экосистемасы бүт негизги чынжырды бөлбөстөн ар башка колдонуучу топторунун муктаждыктарына ылайык эрежелерди колдонууга мисал катары каралат.

3. Federal consolidation

Изилдөөнүн өзгөчө түшүнүктөрүнүн бири — мурда көз карандысыз Layer-1 болуп иштеген айрым тармактардын чоңураак базалык чынжырдын Layer-2 түзүмүнө көчүшүн “federal consolidation” катары түшүндүрүүсү.

Бул процесс schismatic hard forkтун тескери багыттагы аналогу сыяктуу: эки тармак бөлүнгөндүн ордуна кичирээк тармак чоңураак экосистеманын коопсуздук жана settlement инфраструктурасына кошулат.

Авторлор EVM менен шайкеш тармактардын Ethereumга Layer-2 катары өтүшүн ушул алкакта талкуулашат.

Код Базасынын Тукуму Эмне Үчүн Келечектеги Консолидацияга Таасир Этиши Мүмкүн?

Blockchain код базасы өткөндөн калган техникалык мурас гана эмес. Бир эле execution environment же клиент үй-бүлөсүнөн чыккан тармактардын ортосунда программалык шайкештик жогору болушу мүмкүн.

Ошондуктан авторлор мурунку codebase replication окуялары келечекте кайсы тармактар бир базалык чынжырдын алдында консолидациялана аларын да чектеши мүмкүн деп сунушташат.

Мисалы, EVM туунду тармактары Ethereumга Layer-2 катары өтүүдө толугу менен көз карандысыз execution архитектурасы бар тармакка салыштырмалуу төмөнүрөөк кайра түзүмдөө чыгымына туш болушу мүмкүн.

Бул изилдөөнүн алкагында бул байланыш теориялык жана сүрөттөмө божомол; ал азырынча бардык blockchain экосистемалары үчүн тастыкталган жалпы мыйзам эмес.

Изилдөөнүн Ыкмасы жана Жыйынтыктары

Изилдөө дизайны

Изилдөө контролдолгон экспериментке же себептик эконометрикалык баалоого эмес, тарыхый учурларды талдоого, тармактарды классификациялоого жана код базасынын тукумдук байланыштарын сүрөттөмө изилдөөгө негизделет.

Авторлор CoinGeckoнун Layer-1 категориясындагы ири тармактардын негизинде маалымат топтомун түзүшкөн. XRP жана Stellar сыяктуу айрым тармактар кол менен кошумча киргизилген.

Ар бир тармак үчүн негизинен төмөнкү өзгөрмөлөр катталган:

• genesis block датасы,
• рыноктук нарк,
• консенсус механизми,
• codebase family,
• direct parent,
• fork type.

Codebase lineage кантип аныкталды?

Тармак бир эле виртуалдык машинаны колдонгону үчүн гана башка тармактын codebase descendant’ы деп эсептелген эмес.

Авторлор lineage классификациясын mainnet башталганда протоколдук колдонмо архитектурасынын же клиент программасынын олуттуу кайра колдонулушуна жараша түзүшкөн.

Булак тандоо

Баштапкы булактарда артыкчылык:

• расмий долбоор веб-сайттарына,
• GitHub repositoryлерине,
• техникалык whitepaperлерге

берилген.

Документациясы чектелүү майда тармактарда форум жана социалдык медиа булактары техникалык дооматтарды кайчылаш текшерүү үчүн колдонулган.

Жасалма интеллектти колдонуу тууралуу белги

Авторлор web-search мүмкүнчүлүгү бар чоң тил моделдерин мүмкүн болгон баштапкы булактарды аныктоого жардам берүү үчүн колдонушканын, бирок эч кандай маалымат түздөн-түз модель чыгышынан алынбаганын ачык белгилешет.

Негизги schismatic fork учурлары

ETHW терс учуру

EthereumPoW техникалык жактан fork түзүү экономикалык жактан туруктуу альтернативдүү чынжыр түзүү менен бир нерсе эмес экенин көрсөткөн каршы мисал катары колдонулган.

Авторлор муну жетилген тармактарда stablecoin, DeFi жана complementor инфраструктурасы экономикалык өздүктө маанилүү роль ойнойт деген тезис менен байланыштырышат.

1-сүрөт — blockchain эволюциясынын хронологиясы

Макаланын 12-бетиндеги схема Bitcoin, Bytecoin, XRP, Ethereum жана Cosmos SDK сыяктуу ири код үй-бүлөлөрү убакыт өтүшү менен кантип бутакталганын көрсөтөт. Туруктуу ledger split окуялары менен codebase replication окуялары ар башка визуалдык мамилелер катары берилген.

2-сүрөт — codebase diffusion

14-беттеги сүрөт Bitcoin Core, Go-Ethereum, Cosmos SDK жана Substrate сыяктуу код базалары көптөгөн көз карандысыз тармактар тарабынан кайра колдонулганын көрсөтөт.

Макаланын тезисине ылайык, крипто экосистемасындагы институционалдык ар түрдүүлүк улам көбүрөөк ушул механизм аркылуу түзүлүүдө.

3-сүрөт — Bitcoin үй-бүлөсү

Bitcoin Cash, Bitcoin SV жана eCash hard-fork тукумун Litecoin, Dogecoin, DigiByte, Zcash жана Verus сыяктуу codebase туундуларынан бир убакыт огунда ажыратат.

4-сүрөт — Ethereum үй-бүлөсү

Ethereum Classic hard-fork линиясынан тышкары BNB Chain, TRON, XDC, Ronin, Gnosis, WEMIX жана ушул сыяктуу Geth/EVM туунду тармактарынын кеңири codebase diffusion тармагы көрсөтүлөт.

5-сүрөт — консенсус механизминин жайылышы

Жаңы Layer-1 тармактарынын жылдар боюнча Proof-of-Work, Proof-of-Stake, Delegated Proof-of-Stake, Proof-of-Authority, Hybrid жана башка консенсус категорияларындагы бөлүштүрүлүшү көрсөтүлөт.

Авторлор бул өзгөрүүнү техникалык дизайндын тармактар арасында эволюциялык институционалдык жайылышы катары чечмелешет.

Булактагы үлгү тууралуу отчеттук белги

Макаланын метод бөлүмүндө маалымат топтому “top 100 Layer-1 cryptocurrency networks” деп сүрөттөлөт. Бирок Appendix Aдагы номерленген шилтемелер 109-тармак жазуусуна чейин барат.

Метод бөлүмү ошондой эле CoinGecko классификациясына кол менен кошумчалар киргизилгенин жана классификациялар 2026-жылдын башына чейин жаңыртылганын айтат. Булак бул сандык айырманы бир ачык түшүндүрмө менен толук шайкештештирбегендиктен, бул жерде “так 100 тармак” деген сөз колдонулган эмес.

Изилдөө колдогон жыйынтыктар

• Туруктуу schismatic hard forkтар ири тармактар жетилген сайын сейрек болуп калган.
• Код базасын көчүрүү жана көз карандысыз тармакты ишке киргизүү институционалдык айырмалануунун маанилүү альтернативасына айланган.
• Stablecoin, биржа, oracle, bridge жана DeFi сыяктуу complementor инфраструктуралары forктун экономикалык ишке ашуучулугуна таасир этиши мүмкүн.
• Successful schismatic fork учурлары каралган хронологияда native stablecoin жүгү төмөн болгон мезгилдерде топтолгону көрүнөт.
• Ethereum Merge/ETHW учуру техникалык чынжыр уландысы менен экономикалык тармак уландысы бир эле нерсе эмес экенин көрсөтөт.
• Layer-2 жана L1→L2 консолидациясы институционалдык айырмалануу үчүн ledger split талап кылбаган жаңы механизмдерди сунуштайт.

Изилдөө колдобогон жыйынтыктар

• Hard fork техникалык жактан жоголду деп айтууга болбойт.
• Белгилүү бир рыноктук нарктан жогору hard fork математикалык жактан мүмкүн эмес экени көрсөтүлгөн эмес.
• Stablecoin көлөмү менен fork ийгилигинин ортосунда себептик коэффициент эсептелген эмес.
• Complementorлор бардык учурларда абсолюттук veto укугуна ээ эмес.
• ETHWнин төмөн экономикалык көрсөткүчү stablecoin чыгаруучулардан гана келип чыкканы далилденген эмес.
• Код базасынын шайкештиги келечектеги бардык L1→L2 өтүүлөрүн жалгыз аныктары көрсөтүлгөн эмес.
• Маалымат топтому реалдуу убакыттагы жана өзгөрбөс крипто рынок эсеби эмес.

Эң маанилүү методологиялык чектөө

Авторлор маалымат топтому сүрөттөмө экенин жана schismatic fork натыйжаларынын себептерин себептик түрдө аныктай албасын ачык белгилешет.

Крипто тармактарын башкаруу бир учурда иштеп чыгуучулар, валидаторлор, колдонуучулар, stablecoin чыгаруучулар, биржалар, DeFi протоколдору, атаандаш тармактар жана кеңири рынок шарттары тарабынан калыптангандыктан, бир факторду бөлүп көрсөтүү кыйын.

Ошондуктан изилдөөдөгү “ишке ашуучулук терезеси” жана stablecoin жогорку чеги так эконометрикалык босоголор эмес, байкалган учурларды түшүндүрүү үчүн иштелип чыккан институционалдык алкак.

Булак жана Ыкма Жөнүндө Эскертүү

Түпнуска изилдөө:Disruptive Secession Displaced: Institutional Tailoring and the Decline of Hard Forking on Cryptocurrency Networks

Авторлор: Eric Alston; Alexei Byerly.

Мекемелер: University of Wyoming; University of Colorado Boulder.

Изилдөө датасы: 31 май 2026.

SSRN жарыяланган дата: 19 июнь 2026.

SSRN DOI: 10.2139/ssrn.6858923

Жарыя түрү: Working paper / SSRN research paper.

Каржылоо: Templeton World Charity Foundation — Digital Currency Industry Self-Regulation and Human Flourishing, TWCF Project 2022-30459.

Автордук укук абалы: SSRN жазуусунда “All rights reserved. No reuse allowed without permission” деп көрсөтүлгөн.

Эмпирикалык маалымат: CoinGecko Layer-1 классификациясынын негизинде 2025-жылы түзүлгөн жана коддоо/ревизиялары 2026-жылдын башына чейин жаңыртылган тармак маалымат топтому; genesis датасы, рыноктук нарк, консенсус механизми жана codebase lineage маалыматтары.

Булак иерархиясы: Расмий долбоор сайттары, GitHub репозиторийлери жана техникалык whitepaperлер артыкчылыктуу; документациясы чектелүү тармактарда форум жана социалдык медиа мазмуну кайчылаш текшерүү максатында колдонулган.

Жасалма интеллектти колдонуу билдирүүсү: Веб издөө жүргүзө алган чоң тил моделдери талапкер баштапкы булактарды табууга жардам берген; изилдөө маалыматтары модель чыгыштарынан алынган эмес.

Негизги чектөөлөр: Маалымат топтому рыноктун 2025/эрте 2026 мезгилиндеги сүрөттөмө көрүнүшүнө негизделет жана реалдуу убакыт census эмес. Lineage классификацияларынын бир бөлүгү изилдөөчү баалоосун талап кылган. Гибрид код базаларында альтернативдүү классификациялар мүмкүн болушу мүмкүн. Тарыхый fork саны себептик эконометрикалык баалоо үчүн чектелүү. Изилдөө иштеп чыккан төмөнкү жана жогорку “fork feasibility” чектери стилдештирилген институционалдык белгилер, статистикалык эсептелген так босоголор эмес.

Verianla баяндоо принциби: Бул мазмун түпнуска working paperдин толук тексттик котормосу эмес. Hard fork классификациясы, мисал учурлар, маалымат топтомунун түзүлүшү, codebase genealogy, stablecoin/complementor механизми жана изилдөөнүн чектөөлөрү сакталуу менен өз алдынча окутуучу илимий-экономикалык баяндоо түзүлгөн. Булак сүрөттөрү жана Appendix таблицасы кайра колдонулган эмес.