Дар марҳилаи аввали шабакаҳои криптовалютӣ hard fork — тақсим шудани блокчейни мавҷуда ба ду занҷири ҷудогона дар натиҷаи тағйироти протоколие, ки бо версияҳои пешина мутобиқ нест — ҳамчун роҳи хуруҷи камхарҷи идоракунӣ дида мешуд. Таҳиягарон, валидаторҳо ва корбароне, ки аз қоидаҳо норозӣ буданд, метавонистанд бо истифода аз коди манбаи кушода шабакаи дуюмро бо қоидаҳои дигар созанд ва бозор муайян кунад, ки кадом яке аз ду занҷир дастгирии бештар мегирад.

Ин таҳқиқот меомӯзад, ки чаро schismatic hard fork-ҳои дорои ҳувияти устувори иқтисодӣ бо гузашти вақт дар шабакаҳои бузурги крипто камтар шудаанд. Тезиси асосии муаллифон ин аст, ки имкони техникии fork аз байн нарафтааст; аммо бо калон шудани шабакаҳо хароҷоти ҷудошавии иқтисодӣ аз сабаби пардохтпазирӣ, stablecoin-ҳо, ҳамгироии биржаҳо, инфрасохтори DeFi, oracle-ҳо, пулҳо ва дигар сармоягузориҳои иловагӣ меафзояд.

Таҳқиқот ин тағйиротро бо се дидгоҳи назариявӣ шарҳ медиҳад: иқтисоди сиёсии конститутсионӣ, иқтисоди институтсионалӣ ва хароҷоти муомилот, ва иқтисоди эволютсионӣ. Тибқи ин равишҳо, протоколҳои крипто танҳо нармафзори техникӣ нестанд; онҳо маҷмӯи қоидаҳои институтсионалӣ мебошанд, ки байни таҳиягарон, валидаторҳо, корбарон ва акторҳои иловагии иқтисодӣ ҳамоҳангиро таъмин мекунанд.

Муаллифон бар онанд, ки ҳамзамон бо коҳиши schismatic hard fork-ҳо тафриқаи институтсионалӣ ба се канали дигар мегузарад: сохтани шабакаҳои нави ҷудогона аз кодбазаи мавҷуда, рушди қабатҳои subsidiary network монанди Layer-2 ва консолидация шудани баъзе шабакаҳои мустақили Layer-1 ба занҷирҳои асосии бузургтар ҳамчун Layer-2.

Қисми эмпирикии мақола хронологияи fork-ҳои Bitcoin, Ethereum ва дигар шабакаҳои бузурги Layer-1, робитаҳои насабии кодбаза ва паҳншавии механизмҳои консенсусро дар тӯли вақт меомӯзад. Аммо таҳқиқот таҳлили эконометрие нест, ки ҳадҳои сабабиро ҳисоб кунад. “Равзанаи имконпазирии hard fork”-и муаллифон як чаҳорчӯбаи институтсионалии услубишудаест, ки ба ҳолатҳои таърихӣ такя мекунад.

Чаро hard fork дар ибтидо ҳамчун воситаи пурқуввати идоракунӣ дида мешуд?

Дар протоколҳои blockchain-и манбаи кушода кодро нусхабардорӣ ва тағйир додан мумкин аст. Дар адабиёти аввалия ин хусусият ҳамчун додани “ҳуқуқи хуруҷ”-и камхарҷ ба иштирокчиёне, ки аз қоидаҳои асосии шабака норозӣ ҳастанд, шарҳ дода мешуд.

Вақте навсозии протокол бо версияҳои пешина мутобиқ нест, валидаторҳое, ки истифодаи нармафзори кӯҳнаро идома медиҳанд, бо валидаторҳое, ки қоидаҳои навро қабул кардаанд, наметавонанд дар як реестр якҷоя кор кунанд. Агар дастгирии кофӣ бошад, як blockchain метавонад ҳамчун ду шабакаи ҷудогона идома ёбад.

Аммо аз ҷиҳати техникӣ имконпазир будани сохтани занҷири дуюм маънои онро надорад, ки он аз ҷиҳати иқтисодӣ қобили ҳаёт хоҳад буд.

Барои Устувор Мондани Hard Fork Дастгирии Кӣ Лозим Аст?

Таҳқиқот чор гурӯҳи асосии акторҳоро ҷудо мекунад:

• Таҳиягарон: Гурӯҳҳое, ки кодбаза ва протоколро нигоҳ медоранд.
• Валидаторҳо ё майнерҳо: Акторҳое, ки консенсус ва амнияти шабакаро таъмин мекунанд.
• Корбарон: Иштирокчиёне, ки талаботи муомилот, истифодаи иқтисодӣ ва талабот ба token-ро ба вуҷуд меоранд.
• Complementors: Акторҳои иловагӣ, аз қабили биржаҳо, эмитентҳои stablecoin, муассисаҳои нигоҳдорӣ, таъминкунандагони oracle, пулҳо ва инфрасохтори DeFi, ки истифодаи иқтисодии шабакаро таъмин мекунанд.

Ҳеҷ кадоме аз ин акторҳо танҳо наметавонад fork-и аз ҷиҳати иқтисодӣ муваффақ эҷод кунад. Таҳиягарон метавонанд занҷири навро нигоҳ доранд, аммо агар валидатор ё инфрасохтори иқтисодӣ пайдо нашавад, арзиши занҷир метавонад маҳдуд монад. Биржаҳо метавонанд fork-ро листинг кунанд, аммо агар дастгирии корбарон ва таҳиягарон набошад, пардохтпазирӣ метавонад ташаккул наёбад.

Аз ин рӯ, имконпазирии hard fork ба он вобаста аст, ки интизориҳои синфҳои гуногуни акторҳо нисбат ба якдигар то андозаи кофӣ дар як нуқта ҳамоҳанг шаванд.

Чаро Stablecoin-ҳо Метавонанд Ҷудошавиро дар Шабакаҳои Баркамол Душвор Кунанд?

Ҳангоми тақсим шудани blockchain бақияҳои қаблии token дар занҷир аз ҷиҳати техникӣ метавонанд дар ҳар ду реестр нусхабардорӣ шаванд. Аммо stablecoin-и бо fiat таъминшуда наметавонад ин мантиқро аз ҷиҳати иқтисодӣ пайгирӣ кунад.

Масалан, агар эмитент барои ҳар token-и дар муомилабуда ӯҳдадории захиравии як доллар дошта бошад, ҳангоми fork шудани занҷир ӯ наметавонад ҳар ду бақияи ҷудогонаи token-ро бо ҳамон захира ва ваъдаи бозпардохти 1:1 дастгирӣ кунад.

Аз ин рӯ, эмитенти stablecoin бояд интихоб кунад, ки кадом занҷирро расман дастгирӣ мекунад. Вақте ин қарор бо қарорҳои протоколҳои DeFi, биржаҳо, oracle-ҳо ва дигар акторҳои иқтисодӣ якҷо мешавад, метавонад ба имконпазирии иқтисодии занҷири алтернативӣ таъсири қавӣ расонад.

Дар қисми баъдии таҳқиқот муаллифон қайд мекунанд, ки дидани ин акторҳо танҳо ҳамчун “бозигарони veto” метавонад нокифоя бошад. Қарорҳои complementor аксаран ҳамчун ҳамоҳангсозии нуқтаи фокусӣ амал мекунанд, ки ба иштирокчиёни дигар нишон медиҳад кадом занҷир маркази ҳамоҳангсозӣ мешавад.

Чаро Ethereum Merge Муҳимтарин Мисоли Муқобили Мақола Аст?

Дар сентябри 2022, вақте Ethereum аз Proof-of-Work ба Proof-of-Stake гузашт, шабакаи EthereumPoW — ETHW — барои идома додани низоми кӯҳнаи Proof-of-Work оғоз карда шуд.

Аз ҷиҳати техникӣ fork ба амал омад. ETHW блок истеҳсол кард ва дар баъзе биржаҳо муомила шуд.

Аммо пеш аз Merge эмитентҳои бузурги stablecoin, монанди Circle ва Tether, эълон карда буданд, ки танҳо занҷири Proof-of-Stake Ethereum-ро дастгирӣ мекунанд. Қисми муҳими пулҳо, oracle-ҳо ва дигар инфрасохтори иқтисодӣ низ занҷири асосии Ethereum-ро пайгирӣ кард.

Муаллифон инро ҳамчун намунаи муҳим шарҳ медиҳанд, ки дар шабакаи баркамол ҷудошавӣ метавонад аз ҷиҳати техникӣ имконпазир, аммо аз ҷиҳати иқтисодӣ ниҳоят душвор гардад.

Тибқи маълумоти овардаи таҳқиқот, дар давраи Ethereum Merge арзиши бозории Ethereum тақрибан 180 миллиард доллар ва ҳаҷми native fiat-backed stablecoin-и он зиёда аз 90 миллиард доллар буд. Гарчанде ETHW аз ҷиҳати техникӣ мавҷудияти худро идома дод, натавонист ба миқёси иқтисодии Ethereum наздик шавад.

Кадом Механизмҳои Институтсионалӣ Ҷои Hard Fork-ҳоро Мегиранд?

1. Codebase replication

Коди манбаи кушодаи протоколи мавҷуда нусхабардорӣ ва тағйир дода мешавад; аммо таърихи муомилот ва ӯҳдадориҳои иқтисодии занҷири кӯҳна нусхабардорӣ намешаванд.

Шабакаи нав бо шартҳои ибтидоӣ, иқтисоди token ва тарҳи идоракунии худ сохта мешавад.

Ин равиш аз таҳиягароне, ки мехоҳанд навоварӣ кунанд, талаб намекунад, ки бо ҳамаи complementor-ҳои шабакаи мавҷуда барои тақсимшавии занҷир ҳамоҳангӣ созанд.

2. Subsidiary network layering

Системаҳои Layer-2 метавонанд аз хусусиятҳои амният ё settlement-и занҷири асосӣ истифода бурда, барои барномаҳои мушаххас қоидаҳои дигари муомилот ва идоракуниро эҷод кунанд.

Bitcoin Lightning Network ва экосистемаи Ethereum Layer-2 ҳамчун намуна дида мешаванд, ки бе тақсим кардани тамоми занҷири асосӣ қоидаҳои мувофиқ ба ниёзҳои гурӯҳҳои гуногуни корбарон татбиқ шуда метавонанд.

3. Federal consolidation

Яке аз мафҳумҳои аслии таҳқиқот ин аст, ки гузариши баъзе шабакаҳое, ки қаблан ҳамчун Layer-1 мустақил фаъолият мекарданд, ба сохтори Layer-2-и занҷири асосии бузургтар ҳамчун “federal consolidation” шарҳ дода мешавад.

Ин раванд ба муқобили самтии schismatic hard fork монанд аст: ба ҷои ҷудо шудани ду шабака, шабакаи хурдтар ба инфрасохтори амният ва settlement-и экосистемаи бузургтар пайваст мешавад.

Муаллифон гузариши шабакаҳои бо EVM мувофиқ ба Ethereum ҳамчун Layer-2-ро дар ҳамин чаҳорчӯба муҳокима мекунанд.

Чаро Насаби Кодбаза Метавонад Ба Консолидацияи Оянда Таъсир Расонад?

Кодбазаи blockchain танҳо мероси техникии аз гузашта боқимонда нест. Байни шабакаҳое, ки аз як execution environment ё оилаи якхелаи клиент пайдо шудаанд, мутобиқати нармафзор метавонад бештар бошад.

Аз ин рӯ, муаллифон пешниҳод мекунанд, ки рӯйдодҳои гузаштаи codebase replication метавонанд маҳдуд кунанд, ки дар оянда кадом шабакаҳо зери як занҷири асосӣ консолидация шуда метавонанд.

Масалан, шабакаҳои ҳосилшудаи EVM барои гузариш ба Ethereum ҳамчун Layer-2 метавонанд нисбат ба шабакае, ки execution архитектураи комилан мустақил дорад, бо хароҷоти камтари азнавсозӣ рӯ ба рӯ шаванд.

Дар доираи ин таҳқиқот ин робита пешгӯии назариявӣ ва тавсифӣ аст; он ҳанӯз қонуни умумии тасдиқшуда барои ҳамаи экосистемаҳои blockchain нест.

Усул ва Натиҷаҳои Таҳқиқот

Тарҳи таҳқиқот

Таҳқиқот ба ҷои озмоиши назоратшаванда ё баҳодиҳии эконометрии сабабӣ ба таҳлили ҳолатҳои таърихӣ, таснифи шабакаҳо ва омӯзиши тавсифии робитаҳои насабии кодбаза такя мекунад.

Муаллифон аз шабакаҳои бузурги категорияи Layer-1 дар CoinGecko истифода бурда, маҷмӯи маълумот сохтанд. Баъзе шабакаҳо, аз ҷумла XRP ва Stellar, ба таври дастӣ илова карда шуданд.

Барои ҳар шабака асосан тағйирёбандаҳои зерин сабт шудаанд:

• санаи genesis block,
• арзиши бозорӣ,
• механизми консенсус,
• codebase family,
• direct parent,
• fork type.

Codebase lineage чӣ гуна муайян шуд?

Шабака танҳо барои он ки ҳамон мошини виртуалиро истифода мебарад, codebase descendant-и шабакаи дигар ҳисоб нашудааст.

Муаллифон таснифи lineage-ро аз рӯи он анҷом додаанд, ки ҳангоми оғози mainnet меъмории татбиқи протокол ё нармафзори клиент то чӣ андоза ба таври назаррас бозистифода шудааст.

Интихоби манбаъ

Дар манбаъҳои аввалия афзалият ба:

• сомонаҳои расмии лоиҳаҳо,
• GitHub repository-ҳо,
• whitepaper-ҳои техникӣ

дода шудааст.

Дар шабакаҳои хурдтар ва дорои ҳуҷҷатгузории маҳдуд манбаъҳои форум ва шабакаҳои иҷтимоӣ барои санҷиши салибии иддаоҳои техникӣ истифода шудаанд.

Ёддошт оид ба истифодаи зеҳни сунъӣ

Муаллифон ошкоро мегӯянд, ки моделҳои бузурги забонии дорои web-search-ро барои ёрӣ дар муайян кардани манбаъҳои эҳтимолии аввалия истифода кардаанд; аммо ҳеҷ маълумот бевосита аз баромади модел гирифта нашудааст.

Ҳолатҳои асосии schismatic fork

Ҳолати манфии ETHW

EthereumPoW ҳамчун мисоли муқобил истифода шудааст, ки нишон медиҳад сохтани fork аз ҷиҳати техникӣ бо сохтани занҷири алтернативии аз ҷиҳати иқтисодӣ устувор як чиз нест.

Муаллифон инро бо тезиси худ мепайванданд, ки дар шабакаҳои баркамол инфрасохтори stablecoin, DeFi ва complementor дар ҳувияти иқтисодӣ нақши муҳим дорад.

Шакли 1 — хронологияи эволютсияи blockchain

Схемаи саҳифаи 12-и мақола нишон медиҳад, ки оилаҳои бузурги код, монанди Bitcoin, Bytecoin, XRP, Ethereum ва Cosmos SDK, бо гузашти вақт чӣ гуна шоха шудаанд. Рӯйдодҳои устувори ledger split ва рӯйдодҳои codebase replication ҳамчун робитаҳои визуалии гуногун пешниҳод шудаанд.

Шакли 2 — codebase diffusion

Тасвири саҳифаи 14 нишон медиҳад, ки кодбазаҳо ба монанди Bitcoin Core, Go-Ethereum, Cosmos SDK ва Substrate аз ҷониби бисёр шабакаҳои мустақил бозистифода мешаванд.

Тибқи тезиси мақола, гуногунии институтсионалӣ дар экосистемаи крипто торафт бештар тавассути ҳамин механизм ба вуҷуд меояд.

Шакли 3 — оилаи Bitcoin

Насаби hard-fork-и Bitcoin Cash, Bitcoin SV ва eCash-ро аз ҳосилаҳои codebase, ба монанди Litecoin, Dogecoin, DigiByte, Zcash ва Verus, дар як меҳвари вақт ҷудо мекунад.

Шакли 4 — оилаи Ethereum

Дар канори хати hard-fork-и Ethereum Classic шабакаи васеътари codebase diffusion-и шабакаҳои ҳосилшудаи Geth/EVM, аз ҷумла BNB Chain, TRON, XDC, Ronin, Gnosis, WEMIX ва монанди онҳо нишон дода мешавад.

Шакли 5 — паҳншавии механизми консенсус

Тақсимоти шабакаҳои нави Layer-1 аз рӯи солҳо дар категорияҳои Proof-of-Work, Proof-of-Stake, Delegated Proof-of-Stake, Proof-of-Authority, Hybrid ва дигар механизмҳои консенсус нишон дода мешавад.

Муаллифон ин тағйиротро ҳамчун паҳншавии эволютсионии институтсионалии тарҳи техникӣ байни шабакаҳо шарҳ медиҳанд.

Ёддошти гузориши намуна дар дохили манбаъ

Дар қисми усул мақола маҷмӯи маълумотро ҳамчун “top 100 Layer-1 cryptocurrency networks” тавсиф мекунад. Аммо истинодҳои рақамгузоришуда дар Appendix A то сабти шабакаи 109-ум идома доранд.

Қисми усул инчунин мегӯяд, ки ба таснифи CoinGecko иловаҳои дастӣ ворид шудаанд ва таснифҳо то аввали 2026 нав карда шудаанд. Азбаски манбаъ ин фарқи ададиро бо як тавзеҳи равшан пурра мувофиқ намекунад, дар ин ҷо ибораи “маҳз 100 шабака” истифода нашудааст.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ мекунад

• Schismatic hard fork-ҳои устувор бо баркамол шудани шабакаҳои бузург камтар шудаанд.
• Нусхабардории кодбаза ва оғози шабакаи мустақил ба алтернативаи муҳими тафриқаи институтсионалӣ табдил ёфтааст.
• Инфрасохтори complementor, аз қабили stablecoin, биржа, oracle, bridge ва DeFi, метавонад ба имконпазирии иқтисодии fork таъсир расонад.
• Ҳолатҳои Successful schismatic fork дар хронологияи баррасишуда дар давраҳое гурӯҳбандӣ шудаанд, ки бори native stablecoin паст буд.
• Ҳолати Ethereum Merge/ETHW нишон медиҳад, ки идомаи техникии занҷир ва идомаи иқтисодии шабака як чиз нестанд.
• Layer-2 ва консолидацияи L1→L2 механизмҳои наверо барои тафриқаи институтсионалӣ пешниҳод мекунанд, ки ledger split талаб намекунанд.

Натиҷаҳое, ки таҳқиқот дастгирӣ намекунад

• Гуфтан мумкин нест, ки hard fork аз ҷиҳати техникӣ аз байн рафтааст.
• Нишон дода нашудааст, ки болотар аз арзиши муайяни бозорӣ hard fork аз ҷиҳати математикӣ номумкин мешавад.
• Байни ҳаҷми stablecoin ва муваффақияти fork коэффисиенти сабабӣ ҳисоб карда нашудааст.
• Complementor-ҳо дар ҳамаи ҳолатҳо ваколати мутлақи veto надоранд.
• Исбот нашудааст, ки нишондиҳандаи пасти иқтисодии ETHW танҳо аз эмитентҳои stablecoin сарчашма мегирад.
• Нишон дода нашудааст, ки мутобиқати кодбаза ҳамаи гузаришҳои ояндаи L1→L2-ро танҳо муайян мекунад.
• Маҷмӯи маълумот барӯйхатгирии вақти воқеӣ ва тағйирнопазири бозори крипто нест.

Муҳимтарин маҳдудияти методологӣ

Муаллифон ошкоро мегӯянд, ки маҷмӯи маълумот тавсифӣ аст ва сабабҳои натиҷаҳои schismatic fork-ро ба таври сабабӣ муайян карда наметавонад.

Азбаски идоракунии шабакаҳои крипто ҳамзамон аз ҷониби таҳиягарон, валидаторҳо, корбарон, эмитентҳои stablecoin, биржаҳо, протоколҳои DeFi, шабакаҳои рақиб ва шароити васеътари бозор шакл мегирад, ҷудо кардани як омил душвор аст.

Аз ин рӯ, “равзанаи имконпазирӣ” ва ҳади болоии stablecoin дар таҳқиқот ҳадҳои дақиқи эконометрӣ нестанд, балки чаҳорчӯбаи институтсионалӣ мебошанд, ки барои шарҳи ҳолатҳои мушоҳидашуда таҳия шудаанд.

Ёддошт оид ба Манбаъ ва Усул

Таҳқиқоти аслӣ:Disruptive Secession Displaced: Institutional Tailoring and the Decline of Hard Forking on Cryptocurrency Networks

Муаллифон: Eric Alston; Alexei Byerly.

Муассисаҳо: University of Wyoming; University of Colorado Boulder.

Санаи таҳқиқот: 31 майи 2026.

Санаи нашр дар SSRN: 19 июни 2026.

SSRN DOI: 10.2139/ssrn.6858923

Навъи нашр: Working paper / SSRN research paper.

Маблағгузорӣ: Templeton World Charity Foundation — Digital Currency Industry Self-Regulation and Human Flourishing, TWCF Project 2022-30459.

Ҳолати ҳуқуқи муаллиф: Дар сабти SSRN ҳамчун “All rights reserved. No reuse allowed without permission” нишон дода шудааст.

Маълумоти эмпирикӣ: Маҷмӯи маълумоти шабакавӣ, ки дар асоси таснифи CoinGecko Layer-1 дар 2025 сохта шуда, кодгузорӣ/таҳрирҳои он то аввали 2026 нав карда шудаанд; санаи genesis, арзиши бозорӣ, механизми консенсус ва маълумоти codebase lineage.

Иерархияи манбаъҳо: Сомонаҳои расмии лоиҳаҳо, репозиторийҳои GitHub ва whitepaper-ҳои техникӣ афзалият доранд; дар шабакаҳои дорои ҳуҷҷатгузории маҳдуд маводи форум ва шабакаҳои иҷтимоӣ барои санҷиши салибӣ истифода шудааст.

Изҳорот оид ба истифодаи зеҳни сунъӣ: Моделҳои бузурги забонӣ, ки метавонанд веб-ҷустуҷӯ анҷом диҳанд, дар ёфтани манбаъҳои эҳтимолии аввалия кӯмак карданд; маълумоти таҳқиқотӣ аз баромадҳои модел гирифта нашудааст.

Маҳдудиятҳои асосӣ: Маҷмӯи маълумот ба манзараи тавсифии бозор дар давраи 2025/аввали 2026 такя мекунад ва census-и вақти воқеӣ нест. Қисме аз таснифҳои lineage арзёбии муҳаққиқро талаб кардааст. Дар кодбазаҳои гибридӣ таснифҳои алтернативӣ мумкинанд. Шумораи таърихии fork-ҳо барои баҳодиҳии эконометрии сабабӣ маҳдуд аст. Ҳадҳои поёнӣ ва болоии “fork feasibility”, ки таҳқиқот таҳия кардааст, аломатҳои институтсионалии услубишудаанд, на ҳадҳои дақиқи аз ҷиҳати оморӣ ҳисобшуда.

Принсипи баёни Verianla: Ин муҳтаво тарҷумаи пурраи матни working paper-и аслӣ нест. Бо нигоҳ доштани таснифи hard fork, ҳолатҳои намунавӣ, сохтори маҷмӯи маълумот, codebase genealogy, механизми stablecoin/complementor ва маҳдудиятҳои таҳқиқот, баёни мустақили омӯзишии илмӣ-иқтисодӣ таҳия шудааст. Шаклҳои манбаъ ва ҷадвали Appendix дубора истифода нашудаанд.