Бул иш интенсивдүү же көйгөйлүү социалдык медиа колдонуу психикалык саламаттык менен кандай байланышта караларын учурдагы психология адабиятынын негизинде баалайт. Авторлор өзгөчө депрессиялык белгилерди, тынчсызданууну, социалдык кооптонууну, өзүн төмөн баалоону, эмоциялык чарчоону, импульсивдүүлүктү, көңүл буруу жана эс тутум көйгөйлөрүн, уйку бузулууларын, социалдык обочолонууну жана кибербуллингге байланышкан травмалык реакцияларды белгилешет. Ошол эле учурда бул иш жаңы клиникалык тандалмада эксперимент же сурамжылоо жүргүзбөйт; мурдагы изилдөөлөрдү баяндоочу түрдө бириктирет.

Макаланын негизги мамилесине ылайык, социалдык медианын психологиялык таасирин экран алдында өткөрүлгөн убакыт менен гана түшүндүрүүгө болбойт. Социалдык салыштыруу, онлайн жактырууну издөө, FOMO, билдирүүлөргө дайыма жооп берүү, идеалдаштырылган жашоо көрүнүштөрү, түнкү колдонуу, маалыматтын ашыкча жүктөлүшү жана кибербуллинг сыяктуу колдонуу формалары тобокелдикти түшүнүүдө маанилүүрөөк өзгөрмөлөр катары талкууланат. Жаш курак, психологиялык туруктуулук, социалдык колдоо жана эмоцияларды жөнгө салуу жөндөмү да бул байланыштарды өзгөртө алары айтылат.

Булакта социалдык медиа колдонуу менен депрессиялык белгилердин ортосунда r = 0,30–0,55, FOMO менен тынчсыздануунун ортосунда r = 0,45–0,60 жана көйгөйлүү социалдык медиа колдонуу менен импульсивдүүлүктүн ортосунда r = 0,50-ден жогору байланыштар табылганы айтылат. Бирок булар макала авторлорунун өз тандалмасынан эсептелген жыйынтыктар эмес. Иште бул корреляциялар кайсы изилдөөлөрдөн жана кандай ыкма менен бириктирилгенин көрсөткөн мета-аналитикалык эсеп жок болгондуктан, сандарды түз жалпылоо туура эмес.

Иштин маанилүү билдирүүлөрүнүн бири — социалдык медианы бир жактуу зыяндуу деп кабыл албоо керектиги. Онлайн социалдык колдоо, байланыш жана эмоциялык бөлүшүү айрым колдонуучулар үчүн пайдалуу болушу мүмкүн. Тобокелдик көбүнчө көзөмөлсүз колдонуу, күчтүү социалдык салыштыруу, көйгөйлүү колдонуу жүрүмү, түнкү колдонуу жана терс онлайн тажрыйбалар менен бирге каралат.

Түркия үчүн бул иш түрк коомунан түз жыйналган маалымат бербейт. Ал Азербайжандагы эки психология изилдөөчүсү эл аралык адабиятты баалаган баяндоочу эмгек. Жыйынтыктарды Түркиядагы өспүрүмдөр, университет студенттери же чоңдор үчүн сандык тобокелдик маанилери катары колдонуу үчүн түрк тилинде ишенимдүүлүгү жана жарактуулугу текшерилген психометриялык аспаптар менен, жаш куракты жана колдонуу формаларын айырмалаган жергиликтүү тандалмаларда кайра текшерүү керек. Бул иштен “күнүнө белгилүү бир саат социалдык медиа колдонгон ар бир адам психиатриялык бузулуу өнүктүрөт” же “социалдык медиа түздөн-түз депрессияга себеп болот” деген тыянак чыгарууга болбойт.

Иш кайсы суроого багытталган?

Изилдөөнүн негизги суроосу — социалдык медиа колдонуу менен психикалык саламаттыкка байланыштуу болушу мүмкүн болгон психологиялык белгилер кайсы топторго бөлүнөрү жана бул байланыш кандай механизмдер аркылуу түшүндүрүлүшү мүмкүн экендиги.

Авторлор социалдык медиа платформаларын байланыш чөйрөсү катары гана эмес, адам өзүн башкалар менен салыштырган, социалдык жактырууну алган же албаган, тынымсыз өзгөрүп турган маалымат агымына кабылган жана онлайн инсандыгын башкарган психосоциалдык чөйрө катары карашат.

Социалдык салыштыруу эмне үчүн маанилүү деп эсептелет?

Иш белгилеген негизги механизмдердин бири социалдык салыштыруу. Колдонуучулар социалдык медиада көп учурда башка адамдардын тандалган, оңдолгон жана жакшы жактары баса көрсөтүлгөн жашоо сүрөттөрүнө туш болушат.

Макала адам өзүнүн күнүмдүк жашоосун ушундай идеалдаштырылган сүрөттөр менен салыштырышы өзүн баалоого жана өзүн кабыл алуу деңгээлине терс таасир бериши мүмкүн экенин талкуулайт. Айрыкча өспүрүмдөр, жаш чоңдор жана өзүн баалоосу төмөн адамдар мындай салыштырууларга сезгич болушу мүмкүн деп айтылат.

Бул жерде эске алуу керек болгон нерсе — иш бул механизмди жаңы эксперимент менен текшерген эмес. Түшүндүрмө мурда жарыяланган психологиялык изилдөөлөрдүн синтезине негизделет.

Онлайн жактыруу жана FOMO кандай бааланат?

“Лайк”, комментарий жана бөлүшүү сыяктуу онлайн кайтарым байланыштар макалада социалдык жактыруунун бөлүктөрү катары каралат. Колдонуучу өзүнүн социалдык баалуулугун бул көрсөткүчтөргө ашыкча байлап алса, аз реакция алганда терс эмоциялык жооп берүүгө алып келиши мүмкүн болгон тобокелдик катары талкууланат.

FOMO — Fear of Missing Out, башкача айтканда жаңылыктарды же социалдык тажрыйбаларды өткөрүп жиберүүдөн коркуу — дайыма онлайн болууга болгон муктаждыкты күчөткөн дагы бир механизм катары көрсөтүлөт. Билдирүүлөрдү дайыма текшерүү, офлайн калганда тынчсыздануу жана башкалардын социалдык аракеттерин байкоо жүрүмдөрү тынчсыздануу жана психологиялык чыңалуу менен байланыштуу болушу мүмкүн экени айтылат.

Макала FOMO менен тынчсыздануунун ортосунда r = 0,45–0,60 аралыгындагы оң корреляциялар билдирилгенин көрсөтөт. Бирок бул аралык макаланын өз тандалмасынан алынган эмес жана кайсы жеке изилдөөлөр бул диапазонду түзөрү ачык маалымат таблицасы менен берилбейт.

Допамин жана сыйлык цикли жөнүндөгү дооматты кантип түшүнүү керек?

Иште лайк, комментарий, бөлүшүү жана тынымсыз жаңы мазмун берүү сыяктуу өзгөчөлүктөр “допаминге негизделген сыйлык механизмдери” менен байланышкан деп талкууланат. Көйгөйлүү колдонуу жүрүмү айрым жактан классикалык жүрүм-турумдук көз карандылыктарга окшош экени айтылат.

Бирок бул макала мээдеги допамин бөлүнүшүн өлчөгөн эмес. Нейровизуалдаштыруу, нейрохимиялык өлчөө же эксперименттик сыйлык чынжырын талдоо жок. Ошондуктан допамин түшүндүрмөсү иш тарабынан түз көрсөтүлгөн биологиялык табылга эмес, адабияттан алынган теориялык механизм.

Эмоциялык белгилер кайсылар?

Булакта социалдык медиа колдонууга коштолушу мүмкүн деп айтылган эмоциялык натыйжалар төмөнкүдөй:

• депрессиялык белгилер,
• тынчсыздануу жана туруктуу кооптонуу,
• социалдык кооптонуу жана четке кагылуудан коркуу,
• өзүн төмөн баалоо,
• эмоциялык чарчоо,
• эмоциялык туруксуздук,
• жалгыздык жана социалдык обочолонуу.

Иште социалдык медиа колдонуу менен депрессиялык белгилердин ортосунда r = 0,30–0,55 деңгээлиндеги оң байланыштар билдирилгени айтылат. Оң корреляция өзгөрмөлөрдүн чогуу жогорулашын көрсөтөт; социалдык медиа колдонуу депрессиянын жалгыз же түздөн-түз себеби экенин көрсөтпөйт.

Үч сааттан ашык колдонуу тууралуу доомат эмнени билдирет?

Макала күнүнө үч сааттан ашык социалдык медиа колдонуу депрессия тобокелдигинин жогорулашы менен байланыштуу деп көрсөтөт. Бирок иш өз катышуучуларын үч саат чегине ылайык бөлгөн эмес жана бул чек үчүн өзүнчө тобокелдик катышын эсептеген эмес.

Ошондуктан “3 саат” клиникалык диагноз коюучу чек, коопсуз колдонуу чеги же баарына жарактуу биологиялык чек катары каралбашы керек. Ал булак келтирген адабияттагы байкоо катары гана түшүндүрүлүшү керек.

Активдүү жана пассивдүү колдонуу айырмаланабы?

Иш жалпы колдонуу убактысына гана эмес, кандай колдонулуп жатканына да көңүл бурат. Айрыкча активдүү байланышпастан башкалардын мазмунун тынымсыз карап туруучу пассивдүү колдонуу социалдык салыштырууну күчөтүп, депрессиялык белгилер менен терсирээк байланышта болушу мүмкүн экени айтылат.

Бул айырма “экран убактысына” гана негизделген түшүндүрмөлөр эмне үчүн жетишсиз болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Көйгөйлүү социалдык медиа колдонуу кантип аныкталат?

Булакта социалдык медиа көз карандылыгы же көйгөйлүү колдонуу; колдонууга көзөмөлдүн азайышы, дайыма онлайн болууга умтулуу, убакытты башкаруунун бузулушу, реалдуу жашоо аракеттеринен алыстоо жана колдонуу күнүмдүк функцияларга таасир бере башташы менен байланышат.

Макала көйгөйлүү колдонуу менен импульсивдүүлүктүн ортосунда r = 0,50-ден жогору байланыштар билдирилгенин айтат. Бирок бул маани да иштин өз эсептөөсү эмес.

Ошондой эле “социалдык медиа көз карандылыгы” бул жерде макала колдонгон концептуалдык алкак экенин эстен чыгарбоо керек; иш эч бир адамга клиникалык диагноз койбойт.

Когнитивдик таасирлер кандай түшүндүрүлөт?

Иште көп билдирүү агымы, тез мазмун алмашуу жана көп тапшырмага көнүү көңүл буруу ресурстарын бөлүп жибериши мүмкүн деп айтылат. Талкууланган когнитивдик белгилер:

• көңүлдүн чачырашы,
• узак убакыт көңүл топтоодо кыйынчылык,
• кыска мөөнөттүү эс тутум көйгөйлөрү,
• маалыматтын ашыкча жүктөлүшү,
• аткаруучу функцияларда кыйынчылык.

Айрыкча окуу курагындагы жаштарда бул процесстер академиялык жетишкендик менен байланыштуу болушу мүмкүн деп талкууланат. Бирок иш студенттерге когнитивдик тест жүргүзгөн эмес, ошондуктан бул бөлүк да мурунку адабияттын баяндоочу баалоосу.

Уйку эмне үчүн өзүнчө тобокелдик тармагы?

Түнкү социалдык медиа колдонуу иште кайра-кайра баса белгиленген жүрүмдөрдүн бири. Макалага ылайык, жатар алдында онлайн болуу экран жарыгы, эмоциялык козголуу жана когнитивдик активдешүү аркылуу уктап кетүүнү кечеңдетип, уйку сапатын төмөндөтүшү мүмкүн.

Булак уйку бузулуусун баалоодо Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI) сыяктуу психометриялык аспаптар адабиятта колдонуларын айтат. Бирок PSQI бул макаланын өз катышуучуларына колдонулган эмес.

Кибербуллинг кандай каралат?

Кибербуллинг, онлайн мазактоо, социалдык четтетүү жана топтук басым өзүнчө психологиялык тобокелдик катары каралат. Авторлор мындай тажрыйбалар айрым адамдарда:

• гиперсергектик,
• социалдык качуу,
• ишенбөөчүлүк,
• агрессивдүү реакциялар,
• эмоциялык туруксуздук

сыяктуу травмадан кийинки стресс реакцияларына окшош белгилер менен байланыштуу болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Бул билдирүү кибербуллингге туш болгон ар бир адам посттравмалык стресс бузулуусуна кабылат дегенди билдирбейт. Булак диагностикалык психиатриялык баалоо жүргүзгөн эмес.

Социалдык медиа толугу менен терс деп бааланабы?

Жок. Макала социалдык медиа туура колдонулганда социалдык колдоо, байланыш, эмоциялык бөлүшүү жана психологиялык ресурстарга жетүү үчүн пайдалуу болушу мүмкүн экенин да баса белгилейт.

Демек иш “социалдык медиа жаман” деген бир жактуу тыянак чыгарбайт. Психологиялык натыйжа колдонуу убактысы, мотивация, мазмун түрү, социалдык чөйрө, жаш курак, психологиялык туруктуулук жана колдоо системасы менен бирге бааланышы керек деп эсептейт.

Корреляция менен себептүүлүк эмне үчүн ажыратылышы керек?

Булак келтирген иштердин маанилүү бөлүгү социалдык медиа колдонуу деңгээли менен психологиялык белгилер шкалаларынын ортосундагы статистикалык байланыштарды карайт. Мындай корреляция эки өзгөрмө чогуу өзгөрөрүн көрсөтөт; кайсынысы экинчисин пайда кылганын өз алдынча көрсөтпөйт.

Мисалы, жогорку социалдык медиа колдонуу депрессиялык белгилер менен бирге болушу мүмкүн. Мунун жок дегенде үч түшүндүрмөсү бар:

• интенсивдүү колдонуу психологиялык белгилерди күчөтүшү мүмкүн,
• психологиялык кыйналышы жогору адамдар социалдык медианы көбүрөөк колдонушу мүмкүн,
• үчүнчү өзгөрмөлөр экөөнө тең таасир бериши мүмкүн.

Бул иш өз маалыматтары менен ушул себептик варианттарды айырмалабайт.

Иш колдогон жыйынтыктар

• Учурдагы адабиятта социалдык медиа колдонуу менен ар кандай психикалык саламаттык көрсөткүчтөрүнүн ортосунда байланыштар билдирилет.
• Тобокелдик жалпы экран убактысы менен гана эмес; социалдык салыштыруу, FOMO, түнкү колдонуу, көйгөйлүү колдонуу жана кибербуллинг сыяктуу өзгөчөлүктөр менен бирге бааланышы керек.
• Өспүрүмдөр жана жаштар иште өзгөчө көңүл буруучу топтор катары талкууланат.
• Депрессиялык белгилер, тынчсыздануу, уйку көйгөйлөрү, көңүл көйгөйлөрү жана көйгөйлүү колдонуу адабиятта көп изилденген натыйжа өзгөрмөлөрү.
• Социалдык колдоо, психологиялык туруктуулук жана эмоциялык жөнгө салуу сыяктуу жеке факторлор байланыштын күчүн өзгөртө алат.
• Социалдык медиа айрым шарттарда социалдык колдоо жана байланыш мүмкүнчүлүгүн да берет.

Иш далилдебеген жыйынтыктар

• Социалдык медиа өз алдынча депрессия, тынчсыздануу же башка психиатриялык бузулууга себеп болору далилденген эмес.
• Иш өз тандалмасында эч кандай психикалык бузулуунун таралышын өлчөгөн эмес.
• Көрсөтүлгөн корреляция аралыктары авторлор жүргүзгөн оригинал статистикалык анализ эмес.
• Күнүмдүк үч сааттык колдонуу клиникалык чек катары тастыкталган эмес.
• Допамин механизми бул иште биологиялык жактан өлчөнгөн эмес.
• Түркия коому үчүн өзүнчө тобокелдик коэффициенти же колдонуу чеги эсептелген эмес.
• Иш социалдык медиа колдонуучуларына психиатриялык диагноз коюу үчүн колдонулбайт.

Изилдөөнүн ыкмасы жана жыйынтыктары

Чындыгында кандай ыкма колдонулган?

Макаланын бир бөлүмүнүн аталышында социалдык медиа колдонуудагы психопатологиялык белгилердин таасирин “эмпирикалык изилдөө” деген сөз колдонулганы менен, иш жаңы эмпирикалык изилдөө жүргүзбөйт.

Булакта:

• катышуучулардын саны,
• тандалма алуу ыкмасы,
• орточо жаш,
• жыныстык бөлүштүрүү,
• этика комитетинин уруксаты,
• изилдөө протоколу,
• колдонулган оригинал шкалалар,
• чийки маалымат,
• статистикалык программа,
• ишеним аралыгы же p мааниси

берилбейт. Анын ордуна адабиятта колдонулган изилдөө дизайндары жана психометриялык аспаптар түшүндүрүлөт.

Булак талкуулаган эмпирикалык дизайн түрлөрү

Адабиятта колдонулган психометриялык аспаптар

Макала социалдык медиа жана психикалык саламаттык изилдөөлөрүндө төмөнкү аспаптар колдонуларын көрсөтөт:

Бул аспаптардын эч бири ушул макаланын өз тандалмасына колдонулган эмес; авторлор аларды тармактагы кеңири өлчөө ыкмаларын баяндоо үчүн тизмектешет.

Макала билдирген сандык байланыштар

Бул сандар сандык көрүнгөнү менен, иште бириктирүү ыкмасы, гетерогендүүлүк анализи, тандалма көлөмүнө жараша салмак же ишеним аралыгы жок. Ошондуктан алар мета-аналитикалык эффект өлчөмү катары бааланбашы керек.

Булак тизмесинин көлөмү

Иш жалпы 10 булак колдонот. Булактардын маанилүү бөлүгү 2011–2018 мезгилиндеги социалдык медиа, депрессия, психологиялык бакубаттык, көйгөйлүү колдонуу жана социалдык обочолонуу боюнча изилдөөлөр.

Булактар арасында системалуу сереп, мета-анализ жана байкоочу изилдөөлөр бар. Бирок ушул макала булактарды алдын ала аныкталган системалуу издөө стратегиясы менен тандаганын билдирбейт.

Эмне үчүн системалуу сереп эмес?

Системалуу серепте адатта маалымат базалары, издөө сөздөрү, убакыт аралыгы, киргизүү жана чыгаруу критерийлери, жазууларды тандоо процесси жана изилдөөлөрдүн сапатын баалоо түшүндүрүлөт.

Бул булакта мындай протокол жок болгондуктан иш системалуу сереп же мета-анализ эмес, баяндоочу адабияттык баалоо катары классификацияланышы керек.

Методологиялык күчтүү жактар

• Социалдык медиа–психикалык саламаттык байланышын депрессия менен гана чектебей, бир нече психологиялык тармак боюнча карайт.
• Эмоциялык, жүрүм-турумдук, когнитивдик, психосоматикалык жана травмалык белгилерди өзүнчө бөлүп талкуулайт.
• Колдонуу убактысынан тышкары колдонуу мотивациясы жана колдонуу формасын да эске алат.
• Социалдык салыштыруу, FOMO жана социалдык колдоо сыяктуу ортомчу өзгөрмөлөргө көңүл бурат.
• Социалдык медианын мүмкүн болгон пайдалуу функцияларын толугу менен четке какпаган тең салмактуу жалпы алкак сунуштайт.

Негизги методологиялык чектөөлөр

• Оригинал маалымат же жаңы катышуучу тандалмасы жок.
• Системалуу адабият издөө ыкмасы берилген эмес.
• Изилдөөлөрдү киргизүү жана чыгаруу критерийлери түшүндүрүлгөн эмес.
• Булактардын методологиялык сапаты же bias баалоосу жүргүзүлгөн эмес.
• Берилген корреляция аралыктары кайсы конкреттүү изилдөөлөрдөн алынганы ачык дал келтирилген эмес.
• Корреляция менен себептүүлүк айрым жерлерде булак текстинде бири-бирине өтө жакын коюлат.
• Булак көлөмү чектелүү жана негизинен 2011–2018 мезгилиндеги иштерден турат.
• Иштин өзүнүн диагностикалык баалоосу жок болсо да “психопатологиялык” термини кеңири белгилер тобун камтуу үчүн колдонулат.

Булак жана ыкма эскертмеси

Оригинал аталышы:Sosial medianın psixi sağlamlığa təsiri nəticəsində aşkarlanan psixopatoloji simptomlar.

Англисче аталышы:Psychopathological Symptoms Revealed as a Result of the Impact of Social Media on Mental Health.

Авторлор: Sevinc Ağavəli qızı Allahyarova; Lətifə Raci qızı Rzayeva.

Мекемелер: Sevinc Allahyarova — Bakı Dövlət Universiteti, Psixologiya kafedrası, dosent. Lətifə Rzayeva — Qərbi Kaspi Universiteti, Psixologiya və Sosial İş kafedrası, magistrant.

Тең биринчи автор/тең салым: Булакта мындай билдирүү жок.

Жооптуу автор: Булакта өзүнчө corresponding-author белгиси жок; эки автордун электрондук дареги гана берилген.

Журнал:Elmi Xəbərlər / Scientific Bulletin, Humanities Sciences Series.

Жарыя идентификатору: 15(2), 2026, s. 27–33.

DOI: 10.54414/DBBQ7621.

Макаланын кабыл алынган күнү: Булактын акыркы бетинде “Daxil olub: 06.04.2026” маалыматы бар.

Так онлайн жарыя күнү: Жүктөлгөн булакта өзүнчө көрсөтүлгөн эмес.

Расмий шилтеме:https://doi.org/10.54414/DBBQ7621.

Булак түрү: Баяндоочу/аналитикалык адабияттык баалоо. Текстте эмпирикалык изилдөө ыкмалары талкууланганы менен, иш жаңы эмпирикалык маалымат чогултпайт.

Рецензия статусу: Журналдын жарыя саясаты жөнөтүлгөн иштер кесиптик эксперттик баалоого берилерин көрсөтөт. Бирок ушул конкреттүү иш үчүн коомчулукка ачык өзүнчө рецензия отчёту булакта жок.

Лицензия: Жүктөлгөн макалада ачык Creative Commons лицензия билдирүүсү көрүнбөйт. Ошондуктан мазмун үчүн CC BY же башка ачык лицензия деп болжолдонгон эмес.

Каржылоо: Булакта каржылоо билдирүүсү жок.

Кызыкчылыктардын кагылышы: Булакта өзүнчө кызыкчылыктардын кагылышы билдирүүсү жок.

Этика комитети: Булакта этика комитети тууралуу билдирүү жок. Иш жаңы адам катышуучуларды камтыган оригинал эмпирикалык изилдөө эмес экени бул контекстте эске алынышы керек.

Маалымат жеткиликтүүлүгү: Оригинал маалымат топтому же data availability билдирүүсү жок.

Автордук салымдар: Булакта CRediT же деталдуу автордук салым билдирүүсү жок.

Жакын темадагы мурдагы иш: Ошол эле авторлордун “Sosial media asılılığının psixi sağlamlığa təsiri” аттуу жана DOI 10.54414/HWDT7158 болгон башка 2026 жарыясы бар. Ушул иш аны менен бир аталышта же DOI-де эмес; демек библиографиялык жактан өзүнчө жарыя. Ошол эле учурда тема, концептуалдык алкак жана колдонулган адабият боюнча олуттуу жакындык бар.

Сандык жыйынтык эскертүүсү: Макаладагы r = 0,30–0,55, r = 0,45–0,60 жана r = 0,50+ сыяктуу корреляция маанилери кайсы конкреттүү булактардан жана кайсы тандалма көлөмдөрүнөн алынганы ачык көрсөтүлгөн эмес. Ошондуктан бул маанилер ушул Verianla текстинде мета-аналитикалык жыйынтык катары берилген эмес.

Илимий түшүндүрмө чеги: Иш социалдык медиа колдонуу менен ар кандай психологиялык белгилердин адабияттагы байланыштарын талкуулайт. Жаңы клиникалык диагноз, таралуу эсептөөсү, себептүүлүк тести же дарылоо эксперименти жок. Мазмун кайсы бир адамга психикалык оорунун диагнозун коюу же жеке клиникалык баалоо үчүн колдонулбашы керек.

Илимий мазмундун булагы: Бул Verianla макаласындагы психологиялык механизмдер, корреляция аралыктары, колдонулган шкала аттары, белгилердин классификациясы жана методологиялык түшүндүрмөлөр каралган булактагы маалыматка гана негизделет. Тышкы текшерүү DOI, журнал саясаты жана жакын темадагы мурдагы жарыя сыяктуу библиографиялык маселелер үчүн гана колдонулган.