Bu iş intensiv və ya problemli sosial media istifadəsinin psixi sağlamlıqla necə əlaqələndirildiyini mövcud psixologiya ədəbiyyatı əsasında qiymətləndirir. Müəlliflər xüsusilə depressiv əlamətləri, anksiyetanı, sosial narahatlığı, aşağı özünə hörməti, emosional tükənməni, impulsivliyi, diqqət və yaddaş problemlərini, yuxu pozuntularını, sosial çəkilməni və kiberzorakılıqla əlaqəli travmatik reaksiyaları önə çıxarırlar. Bununla belə, iş yeni klinik nümunə üzərində təcrübə və ya sorğu aparmır; əvvəlki tədqiqatları narrativ şəkildə bir araya gətirir.

Məqalənin əsas yanaşmasına görə sosial media istifadəsinin psixoloji təsiri yalnız ekran qarşısında keçirilən vaxtla izah edilə bilməz. Sosial müqayisə, onlayn təsdiq axtarışı, FOMO, bildirişlərə davamlı reaksiya vermə, ideallaşdırılmış həyat təqdimatları, gecə istifadəsi, informasiya həddindən artıq yüklənməsi və kiberzorakılıq kimi istifadə formaları riskin anlaşılmasında daha mühüm dəyişənlər kimi müzakirə olunur. Yaşın, psixoloji dayanıqlığın, sosial dəstəyin və emosional tənzimləmə bacarığının da bu əlaqələri dəyişdirə biləcəyi bildirilir.

Mənbədə sosial media istifadəsi ilə depressiv əlamətlər arasında r = 0,30–0,55, FOMO ilə anksiyeta arasında r = 0,45–0,60 və problemli sosial media istifadəsi ilə impulsivlik arasında r = 0,50-dən yuxarı əlaqələr tapıldığı ifadə olunur. Lakin bunlar məqalə müəlliflərinin öz nümunələrindən hesabladıqları nəticələr deyil. İşdə sözügedən korrelyasiyaların hansı araşdırmalardan hansı üsulla birləşdirildiyini göstərən meta-analitik hesablama olmadığından rəqəmlərin birbaşa ümumiləşdirilməsi uyğun deyil.

İşin mühüm mesajlarından biri də sosial medianın birtərəfli şəkildə zərərli qəbul edilməməsidir. Onlayn sosial dəstək, ünsiyyət və emosional paylaşım bəzi istifadəçilər üçün faydalı ola bilər. Risk daha çox nəzarətsiz istifadə, intensiv sosial müqayisə, problemli istifadə davranışı, gecə istifadəsi və mənfi onlayn təcrübələrlə birlikdə nəzərdən keçirilir.

Türkiyə baxımından bu iş birbaşa türk cəmiyyətindən toplanmış məlumat təqdim etmir. Azərbaycan mərkəzli iki psixologiya tədqiqatçısının beynəlxalq ədəbiyyatı qiymətləndirdiyi narrativ bir araşdırmadır. Nəticələrin Türkiyədəki yeniyetmələr, universitet tələbələri və ya böyüklər üçün kəmiyyət risk göstəriciləri kimi istifadə oluna bilməsi üçün türkcə etibarlılığı və keçərliliyi yoxlanmış psixometrik alətlərlə, yaş və istifadə formalarını ayırd edən yerli nümunələrdə yenidən doğrulama tələb olunur. İşdən “gündə müəyyən saat sosial media istifadə edən hər kəs psixiatrik pozuntu inkişaf etdirir” və ya “sosial media birbaşa depressiyaya səbəb olur” nəticəsi çıxarıla bilməz.

İş hansı suala fokuslanır?

Tədqiqatın əsas sualı sosial media istifadəsinin psixi sağlamlıqla əlaqəli ola biləcək psixoloji əlamətlərinin hansı başlıqlar altında toplandığı və bu əlaqənin hansı mexanizmlər vasitəsilə izah edilə biləcəyidir.

Müəlliflər sosial media platformalarını yalnız ünsiyyət mühiti kimi deyil, fərdin özünü başqaları ilə müqayisə etdiyi, sosial təsdiq aldığı və ya almadığı, davamlı dəyişən informasiya axınına məruz qaldığı və onlayn kimliyini idarə etdiyi psixososial mühit kimi nəzərdən keçirirlər.

Sosial müqayisə niyə mühüm sayılır?

İşin önə çıxardığı əsas mexanizmlərdən biri sosial müqayisədir. İstifadəçilər sosial mediada çox vaxt digər insanların seçilmiş, redaktə olunmuş və müsbət tərəfləri önə çıxarılmış həyat görüntüləri ilə qarşılaşa bilərlər.

Məqalə insanın öz gündəlik həyatını bu ideallaşdırılmış görüntülərlə müqayisə etməsinin özünə hörmətə və özünüqəbul səviyyəsinə mənfi təsir göstərə biləcəyini müzakirə edir. Xüsusilə yeniyetmələrin, gənc yetkinlərin və özünə hörməti aşağı şəxslərin belə müqayisələrə daha həssas ola biləcəyi irəli sürülür.

Burada diqqət edilməli məqam işin bu mexanizmi yeni təcrübə ilə sınaqdan keçirməməsidir. İzah daha əvvəl yayımlanmış psixologiya araşdırmalarının sintezinə əsaslanır.

Onlayn təsdiq və FOMO necə qiymətləndirilir?

“Bəyənmə”, şərh və paylaşım kimi onlayn geribildirimlər məqalədə sosial təsdiq mexanizminin hissələri kimi nəzərdən keçirilir. İstifadəçinin öz sosial dəyərini bu göstəricilərə həddən artıq bağlaması, aşağı qarşılıqlı təsir aldıqda mənfi emosional reaksiya verməsinə səbəb ola biləcək risk faktoru kimi müzakirə edilir.

FOMO — Fear of Missing Out, yəni hadisələri və ya sosial təcrübələri qaçırmaq qorxusu — daim onlayn qalmaq ehtiyacını gücləndirən başqa mexanizm kimi təqdim olunur. Bildirişləri davamlı yoxlama, oflayn qalarkən narahatlıq hiss etmə və başqalarının sosial fəaliyyətlərini izləmə davranışlarının anksiyeta və psixoloji gərginliklə əlaqəli ola biləcəyi bildirilir.

Məqalə FOMO ilə anksiyeta arasında r = 0,45–0,60 aralığında müsbət korrelyasiyaların bildirildiyini qeyd edir. Lakin bu aralıq məqalənin öz nümunəsindən əldə edilməyib və hansı fərdi tədqiqatların bu aralığı formalaşdırdığı açıq məlumat cədvəli ilə göstərilmir.

Dopamin və mükafatlandırma dövrü iddiası necə şərh edilməlidir?

İşdə bəyənmə, şərh, paylaşım və fasiləsiz yeni məzmun təqdim edilməsi kimi xüsusiyyətlərin “dopamin əsaslı mükafatlandırma mexanizmləri” ilə əlaqələndirildiyi görülür. Problemli istifadə davranışının klassik davranış asılılıqlarına bəzi cəhətlərdən bənzədiyi irəli sürülür.

Lakin bu məqalə beyində dopamin ifrazını ölçməyib. Neyrogörüntüləmə, neyrokimyəvi ölçmə və ya eksperimental mükafat dövrəsi analizi yoxdur. Buna görə dopamin izahı iş tərəfindən birbaşa göstərilmiş bioloji tapıntı deyil, ədəbiyyatdan ötürülən nəzəri mexanizmdir.

Emosional əlamətlər hansılardır?

Mənbədə sosial media istifadəsini müşayiət edə biləcəyi bildirilən emosional nəticələr bu başlıqlar altında toplanır:

• depressiv əlamətlər,
• anksiyeta və davamlı narahatlıq,
• sosial narahatlıq və rədd edilmə qorxusu,
• aşağı özünə hörmət,
• emosional tükənmə,
• emosional qeyri-sabitlik,
• tənhalıq və sosial çəkilmə.

İşdə sosial media istifadəsi ilə depressiv əlamətlər arasında r = 0,30–0,55 səviyyəsində müsbət əlaqələrin bildirildiyi qeyd olunur. Korrelyasiyanın müsbət olması dəyişənlərin birlikdə artma meylini göstərir; sosial media istifadəsinin depressiyanın yeganə və ya birbaşa səbəbi olduğunu göstərmir.

Üç saatdan çox istifadə iddiası nə deməkdir?

Məqalə gündə üç saatdan çox sosial media istifadəsinin depressiya riskində artımla əlaqələndirildiyini bildirir. Lakin iş öz iştirakçılarını üç saat həddinə görə təsnif etməyib və bu hədd üçün orijinal risk nisbəti hesablamayıb.

Buna görə “3 saat” klinik diaqnoz həddi, təhlükəsiz istifadə limiti və ya hər kəs üçün keçərli bioloji hədd kimi qiymətləndirilməməlidir. Mənbənin ötürdüyü ədəbiyyat kontekstində müşahidə kimi nəzərdən keçirilməlidir.

Aktiv və passiv istifadə arasında fərq varmı?

İş istifadəçilərin yalnız ümumi istifadə müddətinə deyil, necə istifadə etdiklərinə də diqqət çəkir. Xüsusilə aktiv ünsiyyət qurmadan başqalarının məzmununu davamlı izləmə formasındakı passiv istifadənin sosial müqayisəni gücləndirə və depressiv əlamətlərlə daha mənfi əlaqələrə malik ola biləcəyi ifadə edilir.

Bu fərq yalnız “ekran vaxtı” üzərindən edilən şərhlərin niyə yetərsiz ola biləcəyini göstərən mühüm məqamdır.

Problemli sosial media istifadəsi necə müəyyən edilir?

Mənbədə sosial media asılılığı və ya problemli istifadə; istifadə üzərində nəzarətin azalması, daim onlayn olmaq istəyi, vaxt idarəçiliyinin pozulması, real həyat fəaliyyətlərindən uzaqlaşma və istifadənin gündəlik funksionallığa təsir etməsi ilə əlaqələndirilir.

Məqalə problemli istifadə ilə impulsivlik arasında r = 0,50-dən yuxarı əlaqələrin bildirildiyini qeyd edir. Lakin bu dəyər də işin öz hesablaması deyil.

Həmçinin “sosial media asılılığı” termininin burada işin istifadə etdiyi konseptual çərçivə olduğu unudulmamalıdır; bu məqalə heç bir iştirakçıya klinik diaqnoz qoymur.

Koqnitiv təsirlər necə izah edilir?

İşdə intensiv bildiriş axını, sürətli məzmun dəyişməsi və çoxlu tapşırıq vərdişinin diqqət resurslarını parçaladığı irəli sürülür. Müzakirə olunan koqnitiv əlamətlər:

• diqqətin yayınması,
• uzun müddət fokuslanmaqda çətinlik,
• qısamüddətli yaddaş problemləri,
• informasiya həddindən artıq yüklənməsi,
• icraedici funksiyalarda çətinlik.

Xüsusilə təhsil yaşındakı gənclərdə bu proseslərin akademik performansla əlaqəli ola biləcəyi müzakirə edilir. Lakin iş tələbələr üzərində koqnitiv test aparmadığı üçün bu bölmə də əvvəlki ədəbiyyatın narrativ qiymətləndirilməsidir.

Yuxu niyə ayrıca risk sahəsidir?

Gecə saatlarında sosial media istifadəsi işin təkrar-təkrar vurğuladığı istifadə formalarından biridir. Məqaləyə görə yatmazdan əvvəl onlayn qalmaq ekran işığı, emosional oyanıqlıq və koqnitiv aktivləşmə vasitəsilə yuxuya getməni gecikdirə və yuxu keyfiyyətini azalda bilər.

Mənbə yuxu pozuntularının qiymətləndirilməsində Pittsburgh Sleep Quality Index (PSQI) kimi psixometrik alətlərin ədəbiyyatda istifadə olunduğunu bildirir. Lakin PSQI bu məqalənin öz iştirakçılarına tətbiq edilməyib.

Kiberzorakılıq necə nəzərdən keçirilir?

Kiberzorakılıq, onlayn təhqir, sosial təcrid və qrup təzyiqi işdə ayrıca psixoloji risk sahəsi kimi qiymətləndirilir. Müəlliflər bu təcrübələrin bəzi şəxslərdə:

• hiperoanıqlıq,
• sosial qaçınma,
• etibarsızlıq,
• aqressiv reaksiyalar,
• emosional qeyri-sabitlik

kimi travmadan sonrakı stress reaksiyalarını xatırladan əlamətlərlə əlaqəli ola biləcəyini qeyd edirlər.

Bu ifadə kiberzorakılığa məruz qalan hər kəsin travmadan sonrakı stress pozuntusu inkişaf etdirdiyi anlamına gəlmir. Mənbə diaqnostik psixiatriya qiymətləndirilməsi aparmayıb.

Sosial media yalnız mənfi qiymətləndirilir?

Xeyr. Məqalə sosial medianın uyğun şəkildə istifadə edildikdə sosial dəstək, ünsiyyət, emosional paylaşım və psixoloji resurslara çıxış üçün fayda təmin edə biləcəyini də vurğulayır.

Buna görə iş “sosial media pisdir” şəklində birtərəfli nəticə yaratmır. Psixoloji nəticənin istifadə müddəti, istifadə motivasiyası, məzmun növü, sosial mühit, yaş, psixoloji dayanıqlıq və dəstək sistemi kimi faktorlarla birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu müdafiə edir.

Korrelyasiya ilə səbəbiyyət niyə ayrılmalıdır?

Mənbənin ötürdüyü araşdırmaların mühüm hissəsi sosial media istifadə səviyyəsi ilə psixoloji əlamət şkalaları arasındakı statistik əlaqələri araşdırır. Belə korrelyasiya iki dəyişənin birlikdə dəyişdiyini göstərə bilər; hansı dəyişənin digərini yaratdığını təkbaşına göstərə bilməz.

Məsələn, yüksək sosial media istifadəsi depressiv əlamətlərlə birlikdə görünə bilər. Bunun ən azı üç fərqli izahı mümkündür:

• intensiv istifadə psixoloji əlamətləri artıra bilər,
• psixoloji sıxıntısı yüksək şəxslər sosial mediadan daha çox istifadə edə bilər,
• üçüncü dəyişənlər hər ikisinə birlikdə təsir edə bilər.

Bu iş bu səbəb variantlarını öz məlumatları ilə ayırmır.

İşin dəstəklədiyi nəticələr

• Mövcud ədəbiyyatda sosial media istifadəsi ilə müxtəlif psixi sağlamlıq göstəriciləri arasında əlaqələr bildirilir.
• Risk yalnız ümumi ekran vaxtı ilə deyil; sosial müqayisə, FOMO, gecə istifadəsi, problemli istifadə və kiberzorakılıq kimi istifadə xüsusiyyətləri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
• Yeniyetmələr və gənclər işdə xüsusilə diqqət edilməli qruplar kimi müzakirə olunur.
• Depressiv əlamətlər, anksiyeta, yuxu problemləri, diqqət problemləri və problemli istifadə ədəbiyyatda tez-tez araşdırılan nəticə dəyişənləridir.
• Sosial dəstək, psixoloji dayanıqlıq və emosional tənzimləmə kimi fərdi amillər əlaqənin gücünü dəyişdirə bilər.
• Sosial media bəzi şərtlərdə sosial dəstək və ünsiyyət imkanı da yarada bilər.

İşin sübut etmədiyi nəticələr

• Sosial medianın təkbaşına depressiya, anksiyeta və ya başqa psixiatrik pozuntuya səbəb olduğu sübut edilməyib.
• İş öz nümunəsində hər hansı psixi pozuntunun prevalensiyasını ölçməyib.
• Göstərilən korrelyasiya aralıqları müəlliflərin apardığı orijinal statistik analiz deyil.
• Gündəlik üç saatlıq istifadə klinik hədd kimi doğrulanmayıb.
• Dopamin mexanizmi bu işdə bioloji olaraq ölçülməyib.
• Türkiyə cəmiyyətinə xas risk nisbəti və ya istifadə limiti hesablanmayıb.
• İş sosial media istifadəçilərinə psixiatrik diaqnoz qoymaq üçün istifadə edilə bilməz.

Tədqiqatın Metodu və Nəticələri

Əslində hansı üsul istifadə olunub?

Məqalənin bir bölməsinin başlığında sosial media istifadəsinin psixopatoloji əlamətlərə təsirinin “empirik araşdırılması” ifadəsi olsa da, iş yeni empirik tədqiqat aparmır.

Mənbədə:

• iştirakçı sayı,
• nümunə seçimi,
• orta yaş,
• cins bölgüsü,
• etik komitə təsdiqi,
• tədqiqat protokolu,
• tətbiq olunan orijinal şkalalar,
• xam məlumat,
• statistik proqram,
• etibar intervalı və ya p dəyəri

təqdim olunmur. Əvəzində ədəbiyyatda istifadə edilən tədqiqat dizaynları və psixometrik alətlər izah olunur.

Mənbənin müzakirə etdiyi empirik dizayn növləri

Ədəbiyyatda istifadə olunan psixometrik alətlər

Məqalə sosial media və psixi sağlamlıq araşdırmalarında aşağıdakı alətlərin istifadə olunduğunu bildirir:

Bu alətlərin heç biri mövcud məqalənin öz nümunəsinə tətbiq olunmayıb; müəlliflər onları sahə ədəbiyyatındakı geniş yayılmış ölçmə üsullarını izah etmək üçün sıralayırlar.

Məqalənin bildirdiyi ədədi əlaqələr

Bu rəqəmlər zahirən kəmiyyət xarakterli olsa da, işdə birləşdirmə üsulu, heterogenlik analizi, nümunə ölçüsünə görə çəki və ya etibar intervalı yoxdur. Buna görə meta-analitik təsir ölçüsü kimi qiymətləndirilməməlidir.

Mənbə siyahısının əhatəsi

İş ümumilikdə 10 mənbədən istifadə edir. Mənbələrin mühüm hissəsi 2011–2018 dövründə sosial media, depressiya, psixoloji rifah, problemli istifadə və sosial təcrid araşdırmalarıdır.

Mənbələr arasında sistematik icmal, meta-analiz və müşahidə tədqiqatları var. Lakin mövcud məqalə bu mənbələri əvvəlcədən müəyyən edilmiş sistematik axtarış strategiyası ilə seçdiyini bildirmir.

Niyə sistematik icmal deyil?

Sistematik icmalda adətən məlumat bazaları, axtarış terminləri, tarix aralığı, daxil etmə və xaric etmə meyarları, qeydlərin ələnmə prosesi və işlərin keyfiyyət qiymətləndirilməsi izah olunur.

Bu mənbədə belə protokol olmadığı üçün iş sistematik icmal və ya meta-analiz deyil, narrativ ədəbiyyat qiymətləndirilməsi kimi təsnif edilməlidir.

Metodoloji güclü tərəflər

• Sosial media–psixi sağlamlıq əlaqəsini yalnız depressiya üzərindən deyil, çoxsaylı psixoloji sahələr üzrə nəzərdən keçirir.
• Emosional, davranış, koqnitiv, psixosomatik və travmatik əlamət sahələrini ayrıca başlıqlar altında müzakirə edir.
• İstifadə müddəti ilə yanaşı istifadə motivasiyası və istifadə formasını da nəzərə alır.
• Sosial müqayisə, FOMO və sosial dəstək kimi vasitəçi dəyişənlərə diqqət çəkir.
• Sosial medianın mümkün müsbət funksiyalarını tamamilə kənarlaşdırmayan balanslı ümumi çərçivə təqdim edir.

Əsas metodoloji məhdudiyyətlər

• Orijinal məlumat və ya yeni iştirakçı nümunəsi yoxdur.
• Sistematik ədəbiyyat axtarışı üsulu təsvir edilməyib.
• Tədqiqatların daxil edilmə və xaric edilmə meyarları açıqlanmayıb.
• Mənbələrin metodoloji keyfiyyət və ya bias qiymətləndirilməsi aparılmayıb.
• Ötürülən korrelyasiya aralıqlarının hansı araşdırmaların nəticələri olduğu açıq şəkildə uyğunlaşdırılmayıb.
• Korrelyasiya və səbəbiyyət bəzən mənbə mətnində bir-birinə həddən artıq yaxınlaşdırılır.
• Mənbə hovuzu olduqca məhduddur və əsasən 2011–2018 dövründəki işlərdən ibarətdir.
• İşin öz diaqnostik qiymətləndirilməsi olmadığı halda “psixopatoloji” termini geniş əlamət qrupunu əhatə edəcək şəkildə istifadə olunur.

Mənbə və Metod Qeydi

Orijinal başlıq:Sosial medianın psixi sağlamlığa təsiri nəticəsində aşkarlanan psixopatoloji simptomlar.

İngiliscə başlıq:Psychopathological Symptoms Revealed as a Result of the Impact of Social Media on Mental Health.

Müəlliflər: Sevinc Ağavəli qızı Allahyarova; Lətifə Raci qızı Rzayeva.

Qurumlar: Sevinc Allahyarova — Bakı Dövlət Universiteti, Psixologiya kafedrası, dosent. Lətifə Rzayeva — Qərbi Kaspi Universiteti, Psixologiya və Sosial İş kafedrası, magistrant.

Bərabər birinci müəllif/bərabər töhfə: Mənbədə belə bir bəyanat yoxdur.

Məsul müəllif: Mənbədə ayrıca corresponding-author işarəsi yoxdur; yalnız iki müəllifin e-poçt ünvanları verilib.

Jurnal:Elmi Xəbərlər / Scientific Bulletin, Humanities Sciences Series.

Nəşr kimliyi: 15(2), 2026, s. 27–33.

DOI: 10.54414/DBBQ7621.

Məqalənin qeydə daxilolma tarixi: Mənbənin son səhifəsində “Daxil olub: 06.04.2026” məlumatı yer alır.

Dəqiq onlayn nəşr tarixi: Yüklənmiş mənbədə ayrıca göstərilməyib.

Rəsmi keçid:https://doi.org/10.54414/DBBQ7621.

Mənbə növü: Narrativ/analitik ədəbiyyat qiymətləndirilməsi. Mətn daxilində empirik araşdırma üsulları müzakirə edilsə də, iş yeni empirik məlumat toplamır.

Resenziya statusu: Jurnalın nəşr siyasəti təqdim olunan işlərin peşəkar ekspert qiymətləndirilməsinə göndərildiyini bildirir. Lakin bu konkret işə aid ayrıca açıq resenziya hesabatı mənbədə yoxdur.

Lisenziya: Yüklənmiş məqalədə açıq Creative Commons lisenziyası bəyanatı görünmür. Buna görə məqalə məzmunu üçün CC BY və ya oxşar açıq lisenziya fərz edilməyib.

Maliyyələşdirmə: Mənbədə maliyyələşdirmə bəyanatı yoxdur.

Maraqlar toqquşması: Mənbədə ayrıca maraqlar toqquşması bəyanatı yoxdur.

Etik komitə: Mənbədə etik komitə bəyanatı yoxdur. İşin yeni insan iştirakçılarını əhatə edən orijinal empirik tədqiqat olmaması bu kontekstdə nəzərə alınmalıdır.

Məlumatların əlçatanlığı: Orijinal məlumat dəsti və ya data availability bəyanatı yoxdur.

Müəllif töhfələri: Mənbədə CRediT və ya ətraflı müəllif töhfəsi bəyanatı yoxdur.

Yaxın mövzulu əvvəlki iş: Eyni müəlliflərin “Sosial media asılılığının psixi sağlamlığa təsiri” başlıqlı və DOI 10.54414/HWDT7158 olan başqa 2026 nəşri var. Mövcud iş bununla eyni başlığa və ya DOI-yə malik deyil; buna görə biblioqrafik baxımdan ayrıca nəşrdir. Bununla belə, mövzu, konseptual çərçivə və istifadə olunan ədəbiyyat baxımından aydın yaxınlıq var.

Ədədi nəticə xəbərdarlığı: Məqalədə verilən r = 0,30–0,55, r = 0,45–0,60 və r = 0,50+ kimi korrelyasiya dəyərlərinin hansı fərdi mənbələrdən və hansı nümunə ölçülərindən əldə edildiyi açıq şəkildə göstərilmir. Buna görə bu dəyərlər bu Verianla mətnində meta-analitik nəticə kimi təqdim edilməyib.

Elmi şərh sərhədi: İş sosial media istifadəsi ilə müxtəlif psixoloji əlamətlər arasındakı ədəbiyyat əlaqələrini müzakirə edir. Yeni klinik diaqnoz, prevalensiya hesabı, səbəbiyyət testi və ya müalicə təcrübəsi təqdim etmir. Məzmun heç bir fərd üçün psixi xəstəlik diaqnozu qoymaq və ya şəxsi klinik qiymətləndirmə aparmaq məqsədilə istifadə edilməməlidir.

Elmi məzmun mənbəyi: Bu Verianla məqaləsindəki psixoloji mexanizmlər, korrelyasiya aralıqları, istifadə olunan şkala adları, əlamət təsnifatları və metodoloji izahlar yalnız araşdırılan mənbədəki məlumata əsaslanır. Xarici doğrulama yalnız DOI, jurnal siyasəti və yaxın mövzulu əvvəlki nəşr kimi biblioqrafik məqamlar üçün istifadə edilmişdir.